Twój niezbędnik - pojęcia z klasy 7 - NOWE Słowa na start 7

Utwory literackie dzielimy na trzy rodzaje literackie. Najłatwiej je rozpoznać po tym, kto mówi w tekście.

W epice bohaterowie także się wypowiadają, w monologu albo w dialogu. Liryka wyraża uczucia, myśli i wrażenia, a środki stylistyczne występują w niej najczęściej. Dramat jest przeznaczony do wystawienia na scenie i zwykle dzieli się na akty, a akty na sceny.

Ballada jest gatunkiem mieszanym. Ma strofy i obrazowy język liryki, fabułę i narratora epiki oraz dialogi dramatu. Przykładem jest „Świtezianka” Adama Mickiewicza.

Te krótsze gatunki epickie różnią się czasem i miejscem akcji oraz cechami szczególnymi.

Morał to pouczenie wyrażone wprost albo pośrednio, na początku lub na końcu bajki. Zwierzęta w bajce są zwykle alegorią: oznaczają jedną, określoną cechę, np. lis - chytrość. Symbol jest wieloznaczny i można go odczytać na wiele sposobów, np. światło może oznaczać nadzieję, wiedzę albo dobro.

Te gatunki epickie są pisane prozą, czyli bez podziału na wersy i strofy. Różni je długość i budowa akcji.

Nowelę od opowiadania odróżnia zwarta budowa i wyraźny szczyt napięcia. Ważną rolę gra w niej wybrana postać albo przedmiot. Przykładem noweli jest „Katarynka” Bolesława Prusa.

Powieści dzielimy według tematyki, np. na obyczajowe, przygodowe, historyczne, detektywistyczne, fantasy i fantastycznonaukowe.

Pamiętnik i dziennik to osobiste zapiski autora o przeżytych zdarzeniach. Dziennik prowadzi się regularnie, na bieżąco, często z datą wpisu. Pamiętnik pisze się nieregularnie, po upływie czasu.

Jan Kochanowski pisał fraszki, treny i pieśni:

• fraszka - krótki wiersz, zwykle żartobliwy, czasem refleksyjny, najczęściej zakończony puentą; tytuł często zaczyna się od „Na…” albo „Do…”;
• tren - utwór żałobny, który chwali zmarłego i wyraża żal po jego stracie;
• pieśń - utwór stroficzny o regularnej budowie i stałym układzie rymów, często z refrenem.

Kochanowski wprowadził też do polskiej poezji wiersz sylabiczny o równej liczbie sylab w wersach.

Tragedia pokazuje bohatera w sytuacji bez wyjścia: każda jego decyzja prowadzi do klęski. Przykładem jest „Balladyna”. Komedia ma pogodną tematykę i dynamiczną akcję, a zwykle kończy się pomyślnie. Przykładem jest „Zemsta”.

Śmiech w komedii budzi komizm: sytuacyjny (nieporozumienia, zbiegi przypadków), postaci (przerysowane charaktery) i językowy (gra słów, powiedzonka).

Te trzy środki łatwo pomylić, bo każdy pomaga coś opisać. Rozpoznasz je po budowie wyrażenia.

Porównanie homeryckie ma jedną część bardzo rozbudowaną, która tworzy osobny obraz. Takiego porównania użył Jan Kochanowski w „Trenie V”: śmierć Urszulki zestawił z obrazem małej oliwki podciętej przez sadownika.

Uosobienie i ożywienie dotyczą przedmiotów, pojęć i zjawisk przyrody. Różni je rodzaj nadanej cechy:

• uosobienie - cecha ludzka (mowa, śmiech, myślenie, uczucia), np. Stary dom wzdychał i narzekał na chłód;
• ożywienie - cecha istoty żywej (np. ruch, jedzenie), np. Ogień pożerał suche gałęzie.

Apostrofa to bezpośredni, uroczysty zwrot do adresata: bóstwa, osoby, zjawiska, pojęcia albo przedmiotu, np. „O, morze szerokie, przyjmij mnie!”. Nadaje wypowiedzi podniosły charakter.

Pytanie retoryczne jest pozorne: nadawca nie czeka na odpowiedź albo jest ona oczywista, np. „Kto lubi marznąć na przystanku?”.

Ironia to zamierzona sprzeczność między dosłownym a właściwym sensem, np. „Pięknie posprzątałeś!” na widok bałaganu.

Powtórzenie to ponowne użycie tego samego słowa, zdania albo fragmentu w dowolnym miejscu tekstu, np. Szli, szli i szli bez końca. Anafora jest jego szczególną odmianą: powtarzane słowo otwiera kolejne zdania, wersy lub strofy, np. Pamiętam ogród, / pamiętam furtkę, / pamiętam twój głos.

Rym to powtórzenie jednakowych albo podobnych zakończeń wyrazów. Rymy dzielimy według brzmienia i według liczby sylab.

Rytm to regularne powtarzanie się elementów w wierszu, np. tej samej liczby sylab w kolejnych wersach. Na rytm, czyli śpiewność utworu, wpływają też rymy. Najczęstsze odmiany polskiego wiersza sylabicznego to 8-zgłoskowiec, 11-zgłoskowiec i 13-zgłoskowiec (zgłoska to sylaba).

Przed tekstem utworu mogą stać cztery elementy. Każdy pełni inną funkcję.

W akcji ważne są dwa momenty. Punkt kulminacyjny to chwila największego napięcia, w której rozstrzyga się los głównej postaci. Potem zwykle następuje rozwiązanie akcji. Puenta to celne, czasem zaskakujące zamknięcie utworu. Morał uczy, jak postępować, a puenta przede wszystkim trafnie kończy tekst.