Części zdania, dialog, wielka i mała litera - NOWE Słowa na start 6

1.Części zdania

Główne części zdania to orzeczenie i podmiot. Przydawka, dopełnienie i okolicznik są w zdaniu określeniami.

2.Orzeczenie

Główna część zdania, która nazywa czynności lub stany. Odpowiada na pytania: co robi? co się z nim dzieje? Zwykle jest wyrażone czasownikiem w formie osobowej - to orzeczenie czasownikowe, np. Kot śpi. Liść spadł.

3.Orzeczenie imienne

Orzeczenie złożone z dwóch części: osobowej formy czasownika być, zostać, stać się oraz wyrazu mówiącego, kim lub czym jest podmiot, jakie ma cechy albo w jakim jest stanie (np. rzeczownika, przymiotnika, liczebnika porządkowego, przysłówka). Pytania: kim jest? czym jest? jaki jest? jaki się stał?, np. Ola jest bramkarką. Uwaga: w zdaniu Ola jest w szkole czasownik mówi tylko o miejscu - to orzeczenie czasownikowe.

4.Podmiot

Główna część zdania, która nazywa wykonawcę czynności. Odpowiada na pytania: kto? co? Zwykle jest wyrażony rzeczownikiem w mianowniku lub zaimkiem, np. Pies szczeka. On biegnie.

5.Podmiot domyślny

Podmiot, który nie jest wyrażony w zdaniu odrębnym słowem - domyślamy się go z formy orzeczenia lub z treści innych zdań, np. Czytałam książkę. (kto? ja).

6.Podmiot szeregowy

Podmiot złożony z kilku wyrazów oznaczających wykonawców czynności, np. Mama, tata i babcia pojechali nad jezioro.

7.Podmiot w dopełniaczu

Gdy orzeczenie mówi o braku, nadmiarze, ubywaniu lub przybywaniu czegoś, podmiot jest wyrażony rzeczownikiem lub zaimkiem w dopełniaczu (kogo? czego?), np. Zabrakło mleka. Przybyło śniegu. Nie ma jej w domu.

8.Przydawka

Określenie rzeczownika - nazywa cechy osób, przedmiotów i zjawisk. Odpowiada na pytania: jaki? który? czyj? ile? czego? z czego? Wyrażają ją przymiotnik, liczebnik, rzeczownik, wyrażenie przyimkowe lub zaimek, np. drewniany stół, drugi rząd, kurtka brata, pierścionek ze srebra, mój pies.

9.Dopełnienie

Określenie zazwyczaj czasownika - informuje o osobach lub rzeczach związanych z wykonywaną czynnością. Odpowiada na pytania wszystkich przypadków oprócz mianownika (kogo? czego? komu? co? z kim? z czym? o kim? o czym?). Najczęściej wyrażone rzeczownikiem, wyrażeniem przyimkowym lub zaimkiem, np. Czytam książkę. Myślę o wakacjach. Pomogę jej.

10.Okolicznik

Określenie czasownika - informuje o okolicznościach czynności: sposobie, miejscu, czasie, przyczynie, skutku i celu. Pytania: kiedy? gdzie? skąd? dokąd? jak? w jaki sposób? dlaczego? po co? w jakim celu? Wyrażony zwykle przysłówkiem, wyrażeniem przyimkowym lub zaimkiem, np. Biegł szybko. Pojadę do Krakowa. Spotkamy się tam.

11.Myślnik w dialogu

Wypowiedzi kolejnych uczestników dialogu rozpoczynamy myślnikami, każdą od nowego wiersza, np. - Idziesz na trening? (nowy wiersz) - Tak, już się pakuję.

12.Myślnik przed słowami narratora

Myślnik oddziela wypowiedź postaci od słów narratora. Pytajnik lub wykrzyknik stawiamy na końcu słów postaci, a kropkę - po słowach narratora: - Gdzie jesteś? - zawołała mama. Jeśli słowa postaci miałyby kończyć się kropką, stawiamy ją tylko na końcu, po słowach narratora: - Już idę - odpowiedział Kuba.

13.Słowa narratora wtrącone w wypowiedź

Słowa narratora wtrącone do wypowiedzi postaci oddzielamy dwoma myślnikami - przed nimi i po nich, np. - Ale upał! - jęknął Tomek. - Chodźmy nad jezioro.

14.Wielka litera w imionach, nazwiskach i przydomkach

Wielką literą piszemy imiona i nazwiska, przydomki, pseudonimy i przezwiska (Bolesław Krzywousty), imiona zwierząt i nazwy nadawane drzewom (kot Mruczek, dąb Bartek) oraz imiona bogów (Posejdon).

15.Wielka litera w nazwach geograficznych

Wielką literą piszemy nazwy kontynentów i planet (Azja, Mars), państw i regionów (Norwegia, Podhale), miast, dzielnic i wsi (Gdynia, Nowa Huta) oraz gór, oceanów, mórz, rzek i jezior (Karpaty, Atlantyk, Morze Śródziemne, Warta, Hańcza).

16.Nazwy mieszkańców (od 2026 r.)

Nazwy mieszkańców piszemy wielką literą: kontynentów i planet (Azjata, Ziemianin), państw i regionów (Norweg, Mazur), a od 1 stycznia 2026 r. także miast, dzielnic i wsi (Gdynianin, Krakowianka, Nowohucianin).

17.Nazwy świąt i nazwy zwyczajów

Nazwy świąt i dni świątecznych piszemy wielką literą, np. Wielkanoc, Boże Narodzenie, Dzień Matki. Nazwy obrzędów, zabaw i zwyczajów piszemy małą literą, np. andrzejki, mikołajki, walentynki, dożynki.

18.Tytuły czasopism i tytuły książek

W tytułach czasopism wielką literą piszemy wszystkie wyrazy oprócz przyimków i spójników, np. „Przegląd Sportowy”, „Wiedza i Życie”. W tytułach książek, wierszy, artykułów, piosenek, filmów i dzieł sztuki wielką literą piszemy tylko pierwszy wyraz (i nazwy własne), np. „Opowieść wigilijna”, „Kamienie na szaniec”.

19.Mała litera w przymiotnikach od nazw geograficznych

Małą literą piszemy przymiotniki utworzone od nazw kontynentów, państw, regionów, miast, dzielnic i wsi oraz planet, gwiazd, gór, oceanów, mórz, rzek i jezior, np. afrykański, norweski, podhalański, gdyński, marsjański, tatrzański, odrzański. Wyjątek: przymiotnik będący częścią nazwy własnej piszemy wielką literą, np. Morze Śródziemne, ulica Krakowska.

20.Pisownia nazw ulic (od 2026 r.)

Nazwy ulic piszemy wielką literą, ale wyraz ulica - małą, np. ulica Długa. Od 1 stycznia 2026 r. wyrazy aleja i plac stojące na początku nazwy są jej częścią i piszemy je wielką literą: Aleja Róż, Plac Wolności, Aleje Jerozolimskie. Skróty wewnątrz nazwy, np. gen., św., piszemy małą literą: ulica gen. Józefa Bema.