Znaczenie wyrazu, synonimy, fonetyka, ą i ę - NOWE Słowa na start 7

Na znaczenie wyrazu składają się jego treść i zakres. Treść to ogół elementów, na podstawie których określamy, co znaczy wyraz. Zakres to wszystkie przedmioty, które można nazwać tym słowem.

Wyraz „napój” nazywa wodę, sok, mleko i herbatę, więc ma szeroki zakres. Jego treść jest uboga: napój to po prostu coś do picia. Określenie „zielona herbata” nazywa mniej rzeczy, ale mówi o nich więcej: to napój, herbata, i to określonego rodzaju.

Tę zależność wykorzystujemy w wypowiedziach. Wyraz o szerszym zakresie pozwala skrócić wyliczenie, np. zamiast „widelce, łyżki i noże” piszemy „sztućce”. Wyraz o bogatszej treści mówi dokładniej, o co chodzi, np. „tulipan” zamiast „kwiat”.

Wyrazy łączą różne relacje znaczeniowe. Synonimy, czyli wyrazy bliskoznaczne, mają podobne albo takie samo znaczenie, np. „mądry, rozumny, inteligentny”. Pomagają uniknąć powtórzeń, ale trzeba je dobrać do sytuacji: w oficjalnym piśmie „otrzymać” brzmi lepiej niż „dostać”.

Antonimy, czyli wyrazy przeciwstawne, to pary słów o przeciwnym znaczeniu, np. „wysoki - niski”, „kupować - sprzedawać”. Antonimem jest inny wyraz, a nie ten sam wyraz z przeczeniem „nie”.

Najłatwiej pomylić wyraz wieloznaczny z homonimami:

Wszystkie skrzydła łączy to, że są bocznymi częściami całości. Znaczeń homonimów nic nie łączy, np. muł to zwierzę i muł to osad na dnie.

Głoska to najmniejszy dźwięk mowy, który słyszymy w wymawianym wyrazie. Głoski dzielą się na samogłoski i spółgłoski. Samogłoski wymawiamy przy szeroko otwartych ustach i to one tworzą sylaby. Spółgłoski wymawiamy przy lekko uchylonych, momentami przymkniętych ustach.

Spółgłoski dzielą się na miękkie i twarde. Przy miękkich środkowa część języka unosi się ku podniebieniu, a przy twardych się do niego nie zbliża. Miękkość zapisujemy kreską nad literą (np. „kość”) albo literą i (np. „siostra” - ś-o-s-t-r-a).

Litera i pełni trzy funkcje:

• tylko samogłoski - na początku wyrazu lub po samogłosce, np. „ikra” (i-k-r-a), „naiwny” (n-a-i-w-n-y),
• tylko zmiękczenia - przed samogłoską, gdy nie jest jedyną samogłoską w sylabie, np. „piasek” (p'-a-s-e-k),
• samogłoski i zmiękczenia - po spółgłosce, gdy jest jedyną samogłoską w sylabie, np. „wino” (w'-i-n-o).

Głoski dzielimy też według sposobu wymawiania. Przy głoskach dźwięcznych drgają wiązadła głosowe w krtani. Dźwięczne są wszystkie samogłoski i większość spółgłosek. Przy głoskach bezdźwięcznych wiązadła nie drgają.

Różnicę łatwo usłyszeć w parach wyrazów, które różnią się tylko jedną głoską, np. „kość - gość”, „tom - dom”. Pary spółgłosek bezdźwięcznych i dźwięcznych:

• p - b, t - d, k - g, f - w,
• s - z, sz - ż (rz), ś - ź,
• c - dz, cz - dż, ć - dź.

Jedyną spółgłoską bezdźwięczną bez dźwięcznej pary jest h (ch). Dźwięczne r, l, ł, m, n, ń, j nie mają bezdźwięcznych par.

Przy głoskach ustnych powietrze wychodzi tylko przez usta. Przy głoskach nosowych wychodzi przez nos i usta. Nosowych jest sześć: ą, ę, m, m', n, ń. Wszystkie pozostałe głoski są ustne.

Znajomość par dźwięczna - bezdźwięczna jest potrzebna, żeby zrozumieć, dlaczego wiele wyrazów wymawiamy inaczej, niż piszemy.

Sylaba to cząstka wyrazu złożona z grupy głosek. W każdej sylabie jest samogłoska, dlatego liczba samogłosek zwykle wskazuje liczbę sylab, np. po-ma-rań-cza. Sylabę może tworzyć sama samogłoska (u-czeń). Połączenia au i eu bywają jedną sylabą, np. pau-za. Wyraz przenosimy do następnej linijki tylko w miejscu podziału na sylaby.

Akcent to silniejsze wymówienie jednej sylaby w wyrazie. Wyrazy jednosylabowe akcentujemy w całości.

Intonacja to zmiana wysokości tonu w wypowiedzeniu. Te same słowa mogą być pytaniem, oznajmieniem albo wykrzyknieniem, np. „Pada śnieg?”, „Pada śnieg.”, „Pada śnieg!”.

Wymowa wielu wyrazów różni się od pisowni. Często powodują to upodobnienia pod względem dźwięczności: spółgłoska zmienia się pod wpływem sąsiedniej spółgłoski.

• Udźwięcznienie - spółgłoska bezdźwięczna przed dźwięczną staje się dźwięczna.
• Ubezdźwięcznienie - spółgłoska dźwięczna obok bezdźwięcznej staje się bezdźwięczna.

Ze względu na kierunek upodobnienie bywa wsteczne (druga spółgłoska zmienia pierwszą) albo postępowe (bezdźwięczna spółgłoska ubezdźwięcznia następującą po niej dźwięczną). Ze względu na miejsce bywa wewnątrzwyrazowe (w jednym wyrazie) albo międzywyrazowe (na granicy dwóch wyrazów), np. „pod kocem” [p-o-t-k-o-c-e-m].

Jak opisać upodobnienie: podziel wyraz na głoski, znajdź spółgłoskę wymawianą inaczej, niż ją zapisano, i sprawdź, która sąsiednia głoska ją zmieniła.

Wygłos to koniec wyrazu. Spółgłoski dźwięczne b, d, dz, dź, g, w, z, ź, ż (rz) w wygłosie tracą dźwięczność. Na przykład „ogród” wymawiamy [o-g-r-u-t], a „mróz” - [m-r-u-s]. Z tego powodu „kod” i „kot” brzmią tak samo.

Wymowa nie podpowiada więc, jaką literę napisać na końcu wyrazu. Pisownię sprawdzamy w innej formie wyrazu, w której po spornej spółgłosce stoi samogłoska, np. „ogrody”, „mrozy”.

Uproszczenie grupy spółgłoskowej to opuszczenie w wymowie jednej z kilku spółgłosek stojących obok siebie. Zdarza się przede wszystkim w mowie mniej starannej, potocznej, np. „chrzestna” bywa wymawiana bez głoski t, a „rzemieślnik” - bez głoski l. W wymowie starannej wymawiamy wszystkie głoski. W piśmie zapisujemy wszystkie litery, także te, których w szybkiej mowie nie słychać.

Literę ą piszemy:

• w zakończeniach niektórych rzeczowników i przymiotników rodzaju żeńskiego w B. i N. lp., np. „panią”, „z ciepłą herbatą”,
• w zakończeniach czasowników w 3. os. lm. czasu teraźniejszego i przyszłego, np. „niosą”, „pojadą”,
• przed ł w zakończeniach czasowników rodzaju męskiego w czasie przeszłym, np. „płynął”,
• gdy w innych formach lub wyrazach pokrewnych wymienia się na ę, np. „wąż - węże”.

Literę ę piszemy:

• w zakończeniach większości rzeczowników rodzaju żeńskiego w B. lp., np. „rzekę”,
• w zakończeniach większości czasowników w 1. os. lp. czasu teraźniejszego i przyszłego, np. „niosę”, „pojadę” (wyjątki: umiem, rozumiem, wiem, jem),
• w zakończeniach wielu rzeczowników rodzaju nijakiego, np. „zwierzę”, „plemię”, a także w wyrazie „książę”,
• przed l oraz ł w czasownikach w czasie przeszłym, np. „płynęła”, „płynęli”,
• gdy wymienia się na ą, np. „pięć - piąty”.

Połączenie om piszemy w C. lm. rzeczowników („lekarzom”, „drzewom”), a em - w N. lp. rzeczowników rodzaju męskiego i nijakiego („lekarzem”, „drzewem”).