Polski
Słowacki, tragedia, perswazja, przemówienie - NOWE Słowa na start 7
Sprawdzony zestawZestaw obejmuje najważniejsze wiadomości o Juliuszu Słowackim i „Balladynie” jako tragedii oraz rodzaje tekstów: informacyjny, publicystyczny, artykuł, popularnonaukowy i naukowy. Poznasz zasady etyki wypowiedzi, różnicę między perswazją a manipulacją, chwyty reklamowe i sposób przygotowania przemówienia.
Zestaw do podręcznika
Rozdział 5, cz. 1. Dobro i zło: Słowacki, tragedia, artykuł, perswazja i manipulacja, przemówienie
NOWE Słowa na start! 7. Podręcznik. Nowa edycja 2026-2028 (Nowa Era) - wszystkie rozdziałyPodcast
Ładuję…
Quizy w tym zestawie
37 pytań w 4 etapach
Odblokujesz je po dodaniu zestawu.
Etap 1: Słowacki i tragedia
Etap 1 · 6 fiszek · 9 pytań
Etap 2: Rodzaje tekstów
Etap 2 · 4 fiszki · 9 pytań
Etap 3: Perswazja, manipulacja, reklama
Etap 3 · 3 fiszki · 9 pytań
Etap 4: Przemówienie i retoryka
Etap 4 · 7 fiszek · 10 pytań
Powtórka z całości
15 pytań ze wszystkich etapów, po ukończeniu etapów
1.Juliusz Słowacki
Poeta i dramatopisarz (1809-1849), jeden z najważniejszych polskich poetów romantycznych; od 1831 r. żył na emigracji. Przez całe życie konkurował z Mickiewiczem, a za narodowego wieszcza uznano go dopiero po śmierci. Napisał m.in. dramaty „Balladyna”, „Kordian” i „Fantazy”.
2.„Balladyna”
Tragedia Juliusza Słowackiego (1834), utwór romantyczny. Opowiada o Balladynie, która przez zbrodnie zdobywa męża i władzę. Przesłanie, zgodne z moralnością ludową: nie ma winy bez kary. Tytuł zapowiada cechy ballady: elementy ludowe i fantastyczne obok realistycznych oraz przyrodę, która jest świadkiem zbrodni i reaguje na zło.
3.Tragedia
Gatunek dramatu, w którym wybory bohaterów ściągają na nich katastrofę, a losy głównego bohatera kończą się nieszczęśliwie. Przykładem tragedii jest „Balladyna” Juliusza Słowackiego.
4.Tekst informacyjny
Tekst, który zwięźle i rzeczowo przekazuje wiedzę na określony temat. Podaje fakty i zwykle nie zawiera komentarzy ani opinii autora. To np. hasło w encyklopedii, ogłoszenie w gazecie, definicja w słowniku.
5.Tekst publicystyczny
Tekst w prasie, radiu, telewizji lub internecie, który dotyczy aktualnych wydarzeń (np. społecznych, politycznych, sportowych, kulturalnych). Ma wpływać na opinię publiczną, dlatego przekazuje fakty i opinie autora. Należą do niego m.in. artykuł, wywiad i recenzja.
6.Fakt i opinia
Fakt to informacja zgodna z prawdą, którą można sprawdzić, np. Pociąg odjeżdża o 7.15. Opinia to ocena lub pogląd autora, który pokazuje jego stosunek do tematu, np. To najwygodniejszy pociąg w Polsce.
7.Artykuł
Tekst publicystyczny dotyczący zagadnień np. społecznych, politycznych, kulturalnych lub sportowych. Tak jak rozprawka zawiera tezę (albo hipotezę), którą autor uzasadnia argumentami i potwierdza przykładami.
8.Tekst popularnonaukowy a tekst naukowy
Tekst popularnonaukowy przystępnie przedstawia tematy z różnych dziedzin nauki odbiorcy bez specjalistycznej wiedzy: ma jasny język, obrazowe przykłady i porównania, a terminów naukowych używa oszczędnie. Tekst naukowy przekazuje wiedzę językiem zrozumiałym tylko dla specjalistów: logicznie i obiektywnie przedstawia problem naukowy i jego rozwiązanie, często z danymi, cytatami z innych źródeł i opisami badań.
9.Etyka językowa
Zasady zachowania i postaw uczestników komunikacji: okazuj rozmówcy szacunek (ton, dobór słów), bądź szczery i prawdomówny, staraj się zrozumieć punkt widzenia odbiorcy i nie odrywaj jego słów od kontekstu, czyli okoliczności wypowiedzi. Etykę narusza m.in. kłamstwo, ośmieszanie rozmówcy, narzucanie mu poglądów, niedopuszczanie do głosu, słowa wulgarne i nieprzyjemny ton.
10.Perswazja
Jawne i uczciwe przekonywanie drugiej osoby do przyjęcia określonej postawy lub poglądów; odbiorca może świadomie przyjąć albo odrzucić propozycję nadawcy. Rozpoznasz ją po apelu, prośbach, radach, zakazach, pytaniach o wykonanie czynności, argumentach i czasownikach konieczności (musisz, trzeba, należy).
11.Manipulacja językowa
Zamierzone działania nadawcy, które mają wpłynąć na odbiorcę w niejawny sposób. To postępowanie nieuczciwe, bo nadawca ukrywa swoje prawdziwe zamiary. Manipuluje ten, kto m.in. kłamie lub przemilcza ważne informacje, narzuca swoją wolę formą „my”, schlebia odbiorcy, podaje oceny jako oczywiste albo rażąco upraszcza i uogólnia.
12.Tekst reklamowy
Tekst, który nakłania do kupna produktu lub skorzystania z usługi (reklama komercyjna) albo do poparcia czyichś postulatów lub idei (reklama polityczna i społeczna). Łączy perswazję z manipulacją. Jego najważniejszym elementem jest slogan, czyli krótkie i łatwe do zapamiętania hasło.
13.Sposoby nakłaniania w reklamie
M.in. odwoływanie się do gustów grupy odbiorców, do wartości (rodzina, zdrowie, przyjaźń), tradycji, emocji i chęci zysku (okazja, gratis), prestiżu, stereotypów i bliskości natury; sugerowanie, że produktu używają wszyscy; pokazywanie wyłącznie zalet; wmawianie potrzeb; tworzenie atmosfery pośpiechu; powoływanie się na autorytety i badania; zabawa słowem.
14.Przemówienie i retoryka
Przemówienie to wypowiedź przygotowana na konkretną okoliczność i skierowana do grupy słuchaczy, czyli audytorium; ma zachęcić do działania w określonej sprawie. Wygłasza się je ustnie, ale zwykle najpierw zapisuje, bo starannym językiem i kompozycją przypomina tekst pisany. Sztuka komponowania i wygłaszania przemówień to retoryka - narodziła się w starożytnej Grecji, a dziś kojarzy się ją ze sztuką perswazji.
15.Przygotowanie przemówienia
Najpierw analizujesz temat i ustalasz cel. Potem zbierasz materiał: tezę, argumenty, przykłady, cytaty i wypowiedzi autorytetów. Następnie układasz plan w punktach i decydujesz o porządku argumentów. Na koniec piszesz tekst ze środkami retorycznymi, zwrotami do słuchaczy, formami 1. os. lm. i trybem rozkazującym (np. Działajmy razem!).
16.Budowa przemówienia
Wstęp: powitanie słuchaczy, ciekawe przedstawienie tematu, które zdobędzie ich uwagę, i teza. Rozwinięcie: uporządkowane argumenty zilustrowane przykładami. Zakończenie: nawiązanie do wstępu, przypomnienie najważniejszych myśli, wnioski i apel do słuchaczy.
17.Środki retoryczne
Językowe środki wywierania wpływu, które wzmacniają racje mówcy; dobiera się je do celu przemówienia. To m.in. pytanie retoryczne, wykrzyknienie (pokazuje emocje mówcy), powtórzenie, wyliczenie (podkreśla bogactwo argumentów), słownictwo wartościujące (narzuca ocenę), stopień wyższy i najwyższy przymiotników i przysłówków (wzmacnia opinię), partykuła (np. -że, tylko) oraz wyrazy nazywające wartości i antywartości.
18.Pytanie retoryczne
Pytanie, na które nie oczekuje się odpowiedzi, bo wyraża oczywistą prawdę. Przyciąga uwagę słuchaczy, angażuje ich i pomaga zapamiętać to, co ważne; może zawstydzać albo mobilizować. Nadaje monologowi pozory dialogu, np. Czy ktoś z nas chciałby żyć w ciągłym hałasie?
19.Powtórzenie wyrazowe i składniowe
Powtarzanie tych samych wyrazów (powtórzenie wyrazowe) albo tej samej budowy zdania (powtórzenie składniowe). Podkreśla ważne treści, porządkuje i rytmizuje wypowiedź, np. Pamiętajmy o seniorach. Pamiętajmy o samotnych. Pamiętajmy o potrzebujących.
20.Komunikacja werbalna i niewerbalna
Komunikacja werbalna to to, co i jak mówimy, a niewerbalna - to, co przekazują postawa, mimika i gesty. Przemawiając, utrzymuj kontakt wzrokowy ze słuchaczami, stój prosto i nie krzyżuj rąk, podkreślaj słowa spokojnymi gestami, mów głośno, wyraźnie i niezbyt wolno, a ważne punkty zaznacz krótką pauzą.
Notatka
Juliusz Słowacki - życie i twórczość
Juliusz Słowacki (1809-1849) był poetą i dramatopisarzem. To jeden z najważniejszych polskich poetów romantycznych. Urodził się w Krzemieńcu, a prawo studiował w Wilnie.
W czasie powstania listopadowego pracował w powstańczym Biurze Dyplomatycznym. Do wojska nie wstąpił, bo miał słabe zdrowie. W 1831 r. wyjechał z misją dyplomatyczną do Paryża i Londynu. Postanowił zostać na emigracji. Mieszkał we Francji i w Szwajcarii, dużo podróżował, a zmarł w Paryżu.
Przez całe życie Słowacki konkurował z Adamem Mickiewiczem. Marzył, by uznano go za narodowego wieszcza. Stało się to dopiero po jego śmierci.
Napisał trzynaście utworów na scenę, m.in. „Balladynę”, „Kordiana” i „Fantazego”. Był też autorem poematów i wierszy.
„Balladyna” - tragedia romantyczna
„Balladyna” to utwór romantyczny Słowackiego z 1834 r. Opowiada o Balladynie, która przez zbrodnie zdobywa męża i władzę. Akcja toczy się w dawnych, legendarnych czasach w okolicach jeziora Gopło i w Gnieźnie.
Utwór jest dramatem, a jego gatunek to tragedia. W tragedii wybory bohaterów ściągają na nich katastrofę, a losy głównego bohatera kończą się nieszczęśliwie.
Tytuł zapowiada cechy ballady, ale nie wskazuje gatunku utworu. Z balladą łączą „Balladynę”:
- elementy ludowe, fantastyczne i realistyczne obok siebie,
- przyroda, która jest świadkiem zbrodni i reaguje na zło,
- motyw winy i kary.
Zapamiętaj
Przesłanie „Balladyny” jest zgodne z moralnością ludową: nie ma winy bez kary.
Rodzaje tekstów, fakt i opinia, artykuł
Teksty o rzeczywistości różnią się celem i odbiorcą:
| Tekst | Cel | Cechy |
|---|---|---|
| informacyjny | przekazać wiedzę | zwięzły, rzeczowy, fakty, zwykle bez opinii |
| publicystyczny | wpłynąć na opinię publiczną | aktualne wydarzenia, fakty i opinie autora |
| popularnonaukowy | przybliżyć naukę osobom bez specjalistycznej wiedzy | jasny język, obrazowe przykłady, porównania, mało terminów |
| naukowy | przekazać wiedzę specjalistom | logiczny wywód, dane, cytaty, opisy badań |
Teksty publicystyczne ukazują się w prasie, radiu, telewizji i internecie. Należą do nich m.in. artykuł, wywiad i recenzja. Artykuł jest zbudowany podobnie jak rozprawka: zawiera tezę albo hipotezę. Autor broni jej argumentami, a argumenty ilustruje przykładami.
Fakt to informacja prawdziwa i możliwa do sprawdzenia, np. w źródle albo przez pomiar. Opinia to ocena albo pogląd autora i pokazuje jego stosunek do tematu. Opinię zdradzają często wyrazy oceniające i zwroty typu „moim zdaniem”.
Przykład
Fakt: „Mecz zakończył się wynikiem 2:1”. Opinia: „Nasza drużyna zagrała fatalnie”.
Etyka językowa
Wypowiedź powinna być nie tylko staranna i poprawna. Powinna też wynikać z właściwego nastawienia rozmówców do siebie. Etyka językowa dotyczy zasad zachowania i postaw uczestników komunikacji. Jej zasady to:
- okazuj rozmówcy szacunek tonem i doborem słów,
- bądź szczery i prawdomówny,
- staraj się zrozumieć punkt widzenia odbiorcy, bez podejrzliwości,
- nie odrywaj cudzych słów od kontekstu, czyli okoliczności, w których padły.
Etykę językową naruszają m.in.: kłamstwo albo ukrywanie informacji dla własnej korzyści, prowokowanie, upokarzanie i ośmieszanie rozmówcy, podważanie jego kompetencji, narzucanie mu własnych przekonań, niedopuszczanie go do głosu, negatywne nastawienie, wyrazy jednoznacznie wartościujące lub wulgarne oraz nieprzyjemny ton.
Negatywną opinię można wyrazić etycznie. Warto oceniać sprawę, a nie osobę, np. „Ten plan wycieczki jest za drogi dla naszej klasy” zamiast „Nie umiesz niczego zaplanować”.
Perswazja a manipulacja
Perswazja to przekonywanie drugiej osoby do przyjęcia określonej postawy lub poglądów. Działa jawnie i uczciwie. Odbiorca może świadomie przyjąć albo odrzucić propozycję nadawcy. Wypowiedź perswazyjna zawiera zwykle co najmniej jeden z elementów:
- apel, czyli zwrot do odbiorcy, by podjął działanie,
- wprost wyrażoną propozycję, obietnicę, prośbę, żądanie, radę, ostrzeżenie albo zakaz,
- pytanie o wykonanie czynności,
- uzasadnienie argumentami,
- czasowniki oznaczające konieczność.
Manipulacja językowa to zamierzone działania nadawcy, które mają wpłynąć na odbiorcę w niejawny sposób. Jest nieuczciwa, bo nadawca ukrywa swoje prawdziwe zamiary. Manipulator m.in.:
- kłamie albo przemilcza ważne informacje,
- udaje, że mówi także w imieniu odbiorcy (forma 1. os. lm., zaimki „my”, „nasz”), a narzuca mu swoją wolę,
- schlebia odbiorcy, by mu się przypodobać,
- wygłasza jednoznaczne oceny jako oczywiste,
- stosuje rażące uproszczenia i uogólnienia.
Ważne
Perswazja odwołuje się do świadomej decyzji odbiorcy. Manipulacja ukrywa cel nadawcy i nie pozwala odbiorcy wyrobić sobie własnego zdania.
Tekst reklamowy i sposoby nakłaniania
Reklamy komercyjne nakłaniają do kupna produktu albo skorzystania z usługi. Reklamy polityczne i społeczne zachęcają do poparcia czyichś postulatów albo przekonują do idei. Reklama ma wpłynąć na decyzję odbiorcy, dlatego łączy perswazję z manipulacją.
Najważniejszym elementem każdej reklamy jest slogan, czyli krótkie i łatwe do zapamiętania hasło.
Sposoby nakłaniania w reklamie to m.in.:
- odwoływanie się do gustów grupy odbiorców, np. do słów używanych przez młodzież,
- odwoływanie się do wartości, tradycji, emocji i chęci zysku,
- słowa kojarzące się z najwyższą jakością i z prestiżem,
- posługiwanie się stereotypami,
- sugerowanie, że produktu używają wszyscy,
- pokazywanie wyłącznie zalet i wmawianie potrzeb,
- tworzenie atmosfery pośpiechu,
- troska o zdrowie, bliskość natury i intrygowanie tajemnicą,
- powoływanie się na autorytet lub badania,
- zabawa słowem.
Na przykład hasło „Elegancja, która podkreśla twoją klasę” odwołuje się do prestiżu.
Przemówienie - przygotowanie i budowa
Przemówienie to wystąpienie na konkretną okazję, skierowane do grupy słuchaczy, czyli audytorium. Ma ono zachęcić do działania w określonej sprawie. Wygłasza się je ustnie, ale staranny język i kompozycja upodabniają je do tekstu pisanego. Dlatego większość przemówień najpierw się zapisuje.
Sztukę komponowania i wygłaszania przemówień nazywamy retoryką. Narodziła się w starożytnej Grecji. Rozwijała się tam demokracja, więc obywatel musiał umieć przedstawić swoje racje przed zgromadzeniem. Dziś retorykę kojarzy się przede wszystkim ze sztuką perswazji.
Budowa przemówienia:
- wstęp - powitanie słuchaczy, ciekawe przedstawienie tematu i teza,
- rozwinięcie - uporządkowane argumenty z przykładami,
- zakończenie - nawiązanie do wstępu, najważniejsze myśli, wnioski i apel.
W całym tekście pomagają zwroty grzecznościowe, formy 1. os. lm., tryb rozkazujący i słowa nacechowane emocjonalnie. Warto też pokazać słuchaczom, że sprawa dotyczy także ich.
Środki retoryczne i komunikacja niewerbalna
Środki retoryczne to językowe środki wywierania wpływu. Wzmacniają racje mówcy, a dobiera się je do celu przemówienia.
| Środek | Funkcja | Przykład |
|---|---|---|
| pytanie retoryczne | angażuje słuchaczy, daje pozór dialogu | „Komu z nas nie zależy na zdrowiu?” |
| wykrzyknienie | pokazuje emocje mówcy | „To ogromna szansa dla naszej szkoły!” |
| powtórzenie | podkreśla ważne treści, rytmizuje | „Czytajmy w domu. Czytajmy w drodze. Czytajmy razem.” |
| wyliczenie | podkreśla bogactwo argumentów | „Książki uczą, bawią i wzruszają.” |
| słownictwo wartościujące | narzuca słuchaczom ocenę | „To skandaliczne niszczenie wspólnego parku.” |
| wyższy i najwyższy stopień | wzmacnia opinię | „Sport to najprostsza droga do lepszego samopoczucia.” |
| partykuła | wzmacnia przekaz, uwydatnia wyraz | „Tylko razem zmienimy naszą okolicę!” |
| wartości i antywartości | pomagają pozyskać słuchaczy | „Chodzi tu o uczciwość, a nie o kłamstwo.” |
Komunikacja werbalna to to, co i jak mówimy. Komunikacja niewerbalna to to, co przekazują postawa, mimika i gesty. Podczas przemówienia obejmuj wzrokiem wszystkich słuchaczy i stój prosto i nie krzyżuj rąk. Gestykuluj spokojnie. Mów głośno, wyraźnie i niezbyt wolno, a ważne punkty zaznacz krótką pauzą.
Sprawdzian do druku
Arkusz PDF z kluczem, punktacją i oceną
Sprawdzam sprawdzian…
Znasz kogoś z klasy, komu się przyda? Podziel się zestawem
Podobne zestawy
Biblia i jej nawiązania w literaturze, sztuce i filmie40 fiszek uczy się 1
Oświecenie - idee epoki, sztuka i Ignacy Krasicki
Pojęcia literackie i postawy filozoficzne14 fiszek uczy się 1
Antyk: mitologia, tragedia grecka i epos homerycki40 fiszek
Wojna, Zagłada i człowieczeństwo w literaturze i filmie20 fiszek uczy się 1
Język polski: literatura, gramatyka i kultura wypowiedzi40 fiszek uczy się 2