Słowotwórstwo, wyrazy złożone, skróty, ortografia - NOWE Słowa na start 7

Wyraz pochodny to słowo utworzone od innego wyrazu. Słowo, od którego powstał, nazywamy wyrazem podstawowym. Wyraz pochodny może stać się podstawą kolejnego słowa.

Kierunek ustalamy za pomocą parafrazy słowotwórczej, czyli objaśnienia wyrazu pochodnego. Słowo użyte w objaśnieniu jest zwykle wyrazem podstawowym, np. skrzypek - ten, kto gra na skrzypcach (skrzypce → skrzypek).

Wyraz pochodny składa się z dwóch części:

• temat słowotwórczy - część wspólna wyrazu pochodnego i podstawowego,
• formant - cząstka, za pomocą której utworzono nowy wyraz.

Na przykład w wyrazie piórnik (od pióro) tematem jest piór-, a formantem -nik. W wyrazie podskoczyć tematem jest skoczyć, a formantem pod-.

Ze względu na miejsce w wyrazie wyróżniamy cztery rodzaje formantów:

• przedrostek - stoi przed tematem, np. nadlecieć,
• przyrostek - stoi po temacie, np. dzwonek,
• wrostek - stoi między dwoma tematami, np. samochód (sam-o-chód),
• formant zerowy (ø) - powstaje przez odrzucenie zakończenia wyrazu podstawowego, np. przelew-ø (od przelewać).

Formanty nadają wyrazom określone znaczenie:

Formanty tworzą też nazwy żeńskie (studentka, królowa), zdrobniałe (kwiatek, koszyk) i zgrubiałe (nosisko, ptaszysko). Ten sam formant może pełnić kilka funkcji, np. -ak tworzy nazwy narzędzi (trzepak) i mieszkańców (Poznaniak).

Przedrostek z- ma też postacie s- i ś-:

Zgodnie z wymową piszemy też przedrostek wz- (wez-, ws-, wes-): z przed głoskami dźwięcznymi (wzmocnić, wezwać), s przed bezdźwięcznymi (wstrząsnąć, wessać).

Stały zapis mają przedrostki bez-, nad-, ob-, od-, pod-, przed-, roz- i w-. Piszemy je zawsze tak samo, choć ich ostatnia głoska bywa wymawiana bezdźwięcznie, np. obciąć (nie: opciąć), wtrącić (nie: ftrącić).

Przyrostki -dzki, -dztwo piszemy, gdy wyraz podstawowy kończy się na d, dz lub dź (dzi), np. grodzki ← gród, województwo ← wojewoda. Gdy kończy się na t, c, ć (ci), cz lub k, piszemy -cki, -ctwo, np. płocki ← Płock, bractwo ← brat.

Przed -stwo piszemy w, gdy wyrazem podstawowym jest rzeczownik lub czasownik z w w zakończeniu, np. krwiodawstwo ← krwiodawca. Litery w nie piszemy, gdy w wyrazie podstawowym nie ma w (kolarstwo ← kolarz) albo gdy jest on przymiotnikiem, nawet z w (plugastwo ← plugawy).

Wyrazy podzielne słowotwórczo powstały od innych słów, więc da się w nich wskazać temat i formant, np. kwiatowy = kwiat- + -owy. Wyrazy niepodzielne słowotwórczo nie powstały od innych słów, np. mleko, sok, nieść. Wyraz podstawowy nie musi być niepodzielny: tancerz powstał od tańczyć, a sam jest podstawą słowa tancerka.

Rodzina wyrazów to grupa słów o wspólnym rdzeniu. Rdzeń to najmniejsza, niepodzielna cząstka wyrazu, która ma samodzielne znaczenie. Wyrazy z jednej rodziny to wyrazy pokrewne.

Oboczność to wymiana, zanik lub pojawienie się głoski w temacie słowotwórczym albo w rdzeniu. Gdy zachodzi w rdzeniu, powstają oboczne rdzenie, np. głos- i głoś-. Oboczność może polegać na:

• wymianie samogłosek, np. głowa : główka (o : ó), lato : letni (a : e),
• wymianie spółgłosek, np. śnieg : śnieżny (g : ż), strach : straszny (ch : sz),
• wymianie spółgłoski twardej na miękką, np. krowa : krowi (w : w'),
• zaniku samogłoski, np. len : lniany (e : ø).

Głoskę u zapisujemy literą u albo ó.

Literę u piszemy:

• zwykle na początku i zawsze na końcu wyrazu, np. urwis, tabu,
• w formach czasowników zakończonych na -uj, -uje, np. pracuj, gotuje,
• w zakończeniach zdrabniających, spieszczających lub zgrubiających: -uchny, -uni, -usi, -utki, -unio, -unia, -uszek, -uszka, -uszko, -ulek, -ulka, -uś, -usia, np. leciutki, dzbanuszek, synuś,
• w rzeczownikach zakończonych na -unek, -us, -usz, -ulec, np. pakunek, lizus, arkusz,
• w wyrazach, w których nic nie uzasadnia pisowni ó, np. drut, trud.

Literę ó piszemy:

• gdy wymienia się na o, e, a, np. dół - dołek, niósł - niesie, nastrój - nastrajać,
• w zakończeniach rzeczowników -ów, -ówna, -ówka, np. Tarnów, Nowakówna, kreskówka (z wyjątkiem wyrazów od czasowników na -uwać, np. zasuwka ← zasuwać),
• na początku wyrazów ósmy, ósemka, ów, ówczesny, ówdzie.

Literę ż piszemy:

• gdy wymienia się na z, ź, s, g, h, dz, np. każę - kazać, wyrażać - wyraźny, wyższy - wysoki, potężny - potęga, mosiężny - mosiądz,
• w zakończeniu -aż rzeczowników męskich pochodzących z języków obcych, np. pejzaż, masaż,
• w zakończeniach -eż, -aż, -ąż rzeczowników żeńskich, np. grabież, podaż,
• po spółgłoskach l, ł, r, n, np. ulżyć, branża.

Dwuznak rz piszemy:

• gdy wymienia się na r, np. chmurzyć się - chmura,
• po spółgłoskach b, p, d, t, g, k, ch, j, w, np. brzeg, trzmiel, chrzan, wrzesień (wyjątki: kształt, bukszpan, pszenica, pszczoła),
• w zakończeniach -arz, -erz rzeczowników męskich, np. owczarz, harcerz,
• w niektórych wyrazach bez wymiany na r, np. rzodkiewka, jarzębina.

Dwuznak ch piszemy, gdy wymienia się na sz (np. ucho - uszko), po s (np. schronisko), na końcu wyrazu (np. zapach; wyjątek: druh) i w większości wyrazów, w których nic się nie wymienia (np. chomik). Literę h piszemy zwykle, gdy wymienia się na ż (np. wataha - watażka), i po z (np. zhańbić).

Wyraz złożony to wyraz pochodny utworzony od dwóch lub więcej wyrazów podstawowych. Wyróżniamy trzy rodzaje:

• złożenie - człony połączone formantem -o-, -i-, -y- lub -u-, które po rozdzieleniu tracą znaczenie,
• zrost - zrośnięte wyrazy, które po rozdzieleniu tworzą sensowne wyrażenie (dobranoc - dobra noc),
• zestawienie - osobno pisane wyrazy, które razem tworzą jedną nazwę.

Zrost ma jeden akcent, najczęściej na drugiej sylabie od końca. W zrostach zwykle odmieniamy tylko ostatni człon, np. siedemdziesiąt - siedemdziesięciu. Gdy zrost powstał z przymiotnika i rzeczownika albo z dwóch równorzędnych rzeczowników, najczęściej odmieniamy oba człony albo pierwszy człon odmieniamy dowolnie, np. Wielkanoc - Wielkiejnocy lub Wielkanocy.

Przymiotniki złożone piszemy:

• z łącznikiem, gdy człony są równorzędne, np. słodko-kwaśny (słodki i kwaśny),
• łącznie, gdy jeden człon określa drugi, np. jasnobrązowy (odcień brązowego), środkowoeuropejski.

Przysłówek z przymiotnikiem albo z imiesłowem piszemy osobno, np. świeżo upieczony. Sprawdzamy to, odwracając człony: upieczony świeżo ma sens.

Skrót to skrócony zapis wyrazu z jednej lub kilku liter, który czytamy jako pełny wyraz. Kropkę stawiamy, gdy skrót nie kończy się ostatnią literą wyrazu, np. ks. - ksiądz. Bez kropki piszemy skrót zakończony ostatnią literą wyrazu (mgr - magister) oraz symbole jednostek (ml). Skróty w nazwach własnych piszemy małą literą, np. ul. św. Marcina.

W ogólnie znanych wyrażeniach skracamy każdy wyraz do jednej litery (czasem dwóch). Gdy drugi lub dalszy wyraz zaczyna się samogłoską, kropka stoi po każdej części (p.o. - pełniący obowiązki). W innych przypadkach stawiamy jedną kropkę na końcu (tzw. - tak zwany). W wyrażeniach specjalistycznych kropka stoi po każdym wyrazie (r.ż. - rodzaj żeński).

Skrótowiec powstał przez skrócenie wyrażenia, zwykle nazwy własnej. Piszemy go bez kropek i czytamy jako jedno słowo:

• literowiec - czytany litera po literze, np. PCK [pe-ce-ka],
• głoskowiec - czytany jako grupa głosek, np. GUS [gus],
• sylabowiec - z pierwszych sylab lub grup głosek, np. Fablok - Fabryka Lokomotyw.

Literowce i głoskowce piszemy wielkimi literami, poza spójnikami i przyimkami (KRRiT). Skrótowców zakończonych w wymowie samogłoską nie odmieniamy (w PCK); głoskowce na -a można odmieniać. Zakończone spółgłoską można odmieniać: końcówkę piszemy małymi literami po łączniku (w GUS-ie).