Romantyzm i Mickiewicz - dramat, ballada, aforyzm - NOWE Słowa na start 7

1.Fikcja literacka

Właściwość świata przedstawionego w utworze: jest on zawsze wymyślony przez autora, nawet gdy przypomina prawdziwe życie. Fikcyjny jest więc zarówno świat realistyczny (zwykła szkoła, rodzina), jak i fantastyczny (czary, gadające zwierzęta).

2.Romantyzm

Epoka w kulturze, która w Anglii i Niemczech zaczęła się pod koniec XVIII w. Romantycy uważali, że w życiu trzeba kierować się uczuciami, a nie rozumem. Fascynowali się naturą, folklorem i wierzeniami ludowymi, wierzyli w istnienie świata nadprzyrodzonego. Nazwa pochodzi od słowa romantyczny, które oznaczało coś niezwykłego, baśniowego.

3.Polski romantyzm

Trwał umownie w latach 1822-1864: od wydania „Ballad i romansów” Adama Mickiewicza do upadku powstania styczniowego. Tłem romantyzmu były rewolucja francuska, wojny napoleońskie, walki zniewolonych narodów o wolność (m.in. powstanie listopadowe w 1830 r. i Wiosna Ludów w 1848 r.) oraz rozwój przemysłu.

4.Bohater romantyczny

Postać typowa dla literatury romantyzmu: tajemniczy samotnik i indywidualista, nieszczęśliwie zakochany, wierzący w świat nadprzyrodzony i w ludową zasadę, że każde przewinienie musi zostać ukarane. Prawdy o sobie i świecie szuka w przyrodzie i podróżach, kocha ojczyznę i jest gotów o nią walczyć.

5.Sztuka romantyzmu

Romantyczni artyści cenili emocje, namiętność i wyobraźnię. Malowali tajemnicze krajobrazy ukazujące potęgę natury (np. „Wędrowiec nad morzem mgły” Caspara Davida Friedricha) oraz sceny walki o wolność (np. „Wolność wiodąca lud na barykady” Eugène'a Delacroix).

6.Adam Mickiewicz

Poeta (1798-1855), twórca polskiego romantyzmu i wieszcz narodowy, czyli natchniony poeta i duchowy przewodnik narodu. Jego „Ballady i romanse” (1822) rozpoczęły romantyzm w Polsce. Napisał m.in. „Dziady” i „Pana Tadeusza”. W utworach odwoływał się do ludowych wierzeń i ukazywał współistnienie świata realnego i nadprzyrodzonego.

7.Ballada

Wierszowany utwór o niesamowitych, często fantastycznych wydarzeniach, które mogą budzić grozę. Nawiązuje do legend, wierzeń i moralności ludowej, a przyroda jest w niej świadkiem zdarzeń. Ma nastrój grozy i tajemniczości, bywa melodyjna i zawiera refreny.

8.Cechy liryki, epiki i dramatu w balladzie

Ballada łączy trzy rodzaje literackie. Z liryki ma podział na strofy i język bogaty w środki stylistyczne (powtórzenia, epitety, metafory, porównania), z epiki - fabułę, narratora i bohaterów, a z dramatu - dialogi.

9.„Świtezianka”

Ballada Adama Mickiewicza ze zbioru „Ballady i romanse”. Opowiada o nieszczęśliwej miłości strzelca i nimfy wodnej Świtezianki nad jeziorem Świteź: strzelec łamie przysięgę wierności i zostaje ukarany. Przesłanie: trzeba dotrzymywać słowa i być wiernym, a zło musi zostać ukarane. Groźna przyroda jest świadkiem zdarzeń.

10.Dramat

Jeden z trzech rodzajów literackich (obok epiki i liryki), przeznaczony do wystawienia na scenie. Składa się z tekstu głównego, czyli wypowiedzi postaci (głównie dialogów), i tekstu pobocznego, czyli didaskaliów - uwag autora, np. o dekoracjach i zachowaniu postaci. Dramatem są „Dziady” cz. II Mickiewicza.

11.Romantyzm a oświecenie

Romantycy zbuntowali się przeciw rozumowemu podejściu oświecenia. Zamiast rozumu i nauki cenili uczucia i wiarę, a zamiast oświeceniowych zasad dotyczących formy utworu i wzorów antyku - wolność twórczą. Uważali, że utwór powinien wypływać z wyobraźni artysty, powstawać pod wpływem natchnienia i wyrażać osobiste refleksje.

12.Słownictwo w rozprawce

Zwroty porządkujące rozprawkę: zapowiedź rozważań we wstępie (postaram się to udowodnić…), wprowadzanie kolejnych argumentów (zacznę od…; kolejnym argumentem jest…) i cytatów (świadczą o tym słowa: „…”) oraz podsumowanie w zakończeniu (z moich rozważań wynika, że…). Spójność tekstu zapewniają m.in. wyrazy: więc, zatem, dlatego, ponieważ, jednak.

13.„Dziady” cz. II

Utwór dramatyczny Adama Mickiewicza o pogańskim obrzędzie dziadów poświęconym zmarłym: w wigilię Zaduszek w kaplicy Guślarz wywołuje duchy, aby im pomóc. Obok bohaterów realistycznych (Guślarz, wieśniacy, chór) występują fantastyczni (duchy), a nastrój jest pełen grozy i tajemniczości. Przesłanie: nie ma winy bez kary, trzeba postępować moralnie, a żeby być w pełni człowiekiem, trzeba też zaznać cierpienia.

14.Aforyzm

Zwięzłe, błyskotliwe sformułowanie zawierające prawdę życiową, moralną lub filozoficzną. Opiera się zwykle na zestawieniu dwóch elementów o przeciwstawnych znaczeniach albo na zaskakującym twierdzeniu, sprzecznym z powszechnym mniemaniem, np. Kto ciągle się spieszy, ten nigdzie nie zdąży.

15.Ironia

Zamierzona sprzeczność między dosłownym a właściwym znaczeniem wypowiedzi. Nadawca mówi coś innego, niż myśli, i w ten sposób pokazuje dystans do tematu, np. „Wspaniale, znowu zgubiłem klucze!”.

16.„Myśli nieuczesane” Stanisława Jerzego Leca

Zbiór aforyzmów (1957) Stanisława Jerzego Leca (1909-1966), poety i satyryka. Jego krótkie, żartobliwe myśli opierają się na grze słów i skrótach myślowych, ale zawierają głębokie refleksje o postawach i zachowaniach ludzi.

17.Rozprawka

Dłuższa wypowiedź pisemna, w której przedstawiamy swoje stanowisko na określony temat i uzasadniamy je rzeczowymi argumentami. Jej charakterystycznym elementem jest teza albo hipoteza.

18.Teza a hipoteza

Tezę stawiamy, gdy jesteśmy pewni swojego stanowiska (np. uważam, że…; jestem przekonany, że…), i udowadniamy ją argumentami. Hipotezę stawiamy, gdy pewności nie mamy (np. przypuszczam, że…; zastanawiam się, czy…): sprawdzamy ją argumentami i kontrargumentami, a w zakończeniu formułujemy tezę.

19.Argument i kontrargument

Argument to stwierdzenie, które uzasadnia tezę lub hipotezę. Kontrargument to stwierdzenie, które obala podany wcześniej argument. Argumenty i kontrargumenty ilustrujemy przykładami, np. z utworu literackiego albo z życia.

20.Budowa rozprawki

Wstęp (jeden akapit): wprowadzenie do tematu, teza lub hipoteza i zapowiedź rozważań. Rozwinięcie: argumenty od najważniejszego do najmniej ważnego albo odwrotnie; jeden akapit to jeden argument z przykładem. Zakończenie (jeden akapit): podsumowanie rozważań i wnioski.