Nieodmienne części mowy, „nie”, dwukropek - NOWE Słowa na start 6

Nieodmienne części mowy nie zmieniają formy. Nie odmieniamy ich przez przypadki, liczby ani osoby. Należą do nich: przysłówek, przyimek, spójnik, wykrzyknik i partykuła.

Przysłówek i wykrzyknik mają własne znaczenie. Przyimek i spójnik są niesamodzielne: występują razem z innymi wyrazami. Przyimek łączy się zwykle z rzeczownikiem, a spójnik łączy wyrazy albo zdania.

Jak rozpoznać część mowy? Najpierw sprawdź, czy wyraz się odmienia. Potem zadaj pytanie i zobacz, jaką rolę wyraz pełni w zdaniu. Ten sam wyraz może w różnych zdaniach być różną częścią mowy.

Przysłówek mówi zwykle o tym, kiedy, gdzie i w jaki sposób ktoś coś robi. Pytamy o niego: jak?, gdzie?, kiedy? Łączy się z czasownikiem, np. śpiewa głośno, czeka obok, wyjedzie wieczorem.

Wiele przysłówków powstaje od przymiotników, np. smutny → smutno, staranny → starannie. Takie przysłówki się stopniują:

Dwa ostatnie przysłówki stopniują się nieregularnie: w stopniu wyższym i najwyższym mają inny rdzeń. Przysłówki, które nie pochodzą od przymiotników, np. teraz, wszędzie, nie mają stopni.

Przyimek to niesamodzielna część mowy. Często wskazuje miejsce albo informuje o czasie. Najczęściej łączy się z rzeczownikiem i tworzy z nim wyrażenie przyimkowe, np. przed kinem, między domami, nad rzeką, po obiedzie.

Przyimek wpływa na formę rzeczownika. Ten sam rzeczownik ma po różnych przyimkach różne końcówki, np. do lasu, w lesie, za lasem.

Kłopot sprawiają czasem dwa wyrażenia: przy pomocy i za pomocą.

• przy pomocy łączymy z nazwami osób: ktoś nam pomaga, np. przy pomocy mamy;
• za pomocą łączymy z nazwami rzeczy i pojęć: czegoś używamy, np. za pomocą nożyczek.

Spójnik to niesamodzielna część mowy, która łączy wyrazy lub zdania. Sam niczego nie nazywa. Pokazuje, jaki związek łączy dwie części wypowiedzi.

Spójnikami są m.in.: i, oraz, a, ani, ale, lecz, jednak, natomiast, lub, albo, bądź, więc, dlatego, toteż, ponieważ, bo, że, aby, jeżeli, jeśli.

• Spójnik może łączyć wyrazy, np. lody waniliowe albo truskawkowe.
• Spójnik może łączyć zdania, np. Wziąłem parasol, bo zanosiło się na deszcz.

Przed spójnikami ale i lecz stawiamy przecinek. Przed pojedynczym i, oraz, lub, albo przecinka zwykle nie stawiamy.

Pisownię nie ustalamy według tego, z jaką częścią mowy się łączy.

Łącznie piszemy nie z rzeczownikami, przymiotnikami i przysłówkami pochodzącymi od przymiotników, np. nieporządek, niegłęboki, niegrzecznie. Od 1 stycznia 2026 r. dotyczy to przymiotników i przysłówków we wszystkich stopniach, np. niegłębszy, nienajgłębszy, nieczęściej, nienajczęściej.

Rozdzielnie piszemy nie:

• z czasownikami, np. nie śpiewam, nie usłyszysz, nie zamknięto;
• z liczebnikami, np. nie cztery, nie ósmy, nie sześcioro; wyjątek: niejeden w znaczeniu „wielu”, np. Niejedna drużyna marzy o tym pucharze;
• z przysłówkami niepochodzącymi od przymiotników, np. nie teraz, nie wszędzie, nie zaraz.

Wykrzyknik to nieodmienna część mowy, która wyraża uczucia lub wolę mówiącego albo naśladuje dźwięki. Często stoi przy nim znak interpunkcyjny o tej samej nazwie (!). Nie myl tych dwóch pojęć: wykrzyknik jako część mowy to wyraz, a wykrzyknik jako znak to symbol (!) w zapisie.

Wykrzyknik służy do:

• wyrażania emocji, np. ech, brr, aj;
• przywoływania kogoś, witania się lub zwracania uwagi, np. ej, cześć;
• naśladowania dźwięków, np. plum, dzyń, kap.

Aby ustalić funkcję wykrzyknika, sprawdź, co wyraża w zdaniu, np. w zdaniu „Brr, ale dziś mroźno!” wyraża uczucie zimna. W zdaniu „Plum! - kamyk wpadł do stawu” naśladuje dźwięk.

Partykuła to nieodmienna część mowy, która częściowo modyfikuje, czyli zmienia, albo wzmacnia znaczenie wyrazu lub wypowiedzi. Partykułami są też cząstki -li, -ż, -że dodawane do innych wyrazów.

Ten sam wyraz może być partykułą albo przysłówkiem. Rozstrzyga znaczenie w zdaniu.

Dwukropek zapowiada to, co nastąpi po nim. Używamy go w dwóch sytuacjach.

• Przed cytatem albo dialogiem. Dwukropek stawiamy po słowach, które zapowiadają czyjąś wypowiedź, np. Trener powiedział: „Jutro trening zaczynamy o ósmej”. W dialogu po dwukropku słowa postaci zapisujemy w nowej linii po myślniku.
• Przed wyliczeniem. Dwukropek stawiamy po słowach, które zapowiadają wyliczenie, np. „czterech warzyw”, „następujące”. Przykład: Do sałatki potrzebuję czterech warzyw: pomidorów, ogórków, papryki i rzodkiewek.