Bajka, morał, apostrofa, wypowiedź argumentacyjna - NOWE Słowa na start 6

Bajka to krótki, zwięzły utwór, zwykle pisany wierszem. Jej bohaterami są najczęściej zwierzęta, rośliny, przedmioty albo zjawiska przyrody, które mają ludzkie cechy. Czasem bohaterami są ludzie. Bohaterowie uosabiają wady i zalety, np. zazdrość i uznanie, egoizm i bezinteresowność, lekkomyślność i odpowiedzialność.

Każda bajka zawiera morał, czyli pouczenie. Morał może być podany na dwa sposoby:

• wprost - powiedziany otwarcie na początku albo na końcu utworu;
• pośrednio - czytelnik musi się go domyślić z tego, co spotkało bohaterów.

Nie myl bajki z baśnią. Bajka jest krótka i ma morał. Baśń jest dłuższa, ma elementy fantastyczne, np. czary i wróżki, i kończy się zwycięstwem dobra nad złem.

Alegoria to przedstawienie ogólnej myśli, cechy lub pojęcia za pomocą konkretnej postaci albo przedmiotu. W bajkach zwierzęta są zwykle alegoriami ludzkich cech. Czytelnik widzi zwierzę, ale rozumie, że chodzi o człowieka z jakąś wadą lub zaletą. Na przykład mrówka może oznaczać pracowitość, a paw - pychę.

Takie mówienie nie wprost nazywamy językiem ezopowym. Nazwa pochodzi od Ezopa, legendarnego greckiego bajkopisarza z VI w. p.n.e. Przedstawiał on ludzkie cechy pod postaciami zwierząt.

W bajkach alegorii towarzyszy zwykle uosobienie. Zwierzę, przedmiot albo zjawisko mówi, myśli, kłóci się i przechwala jak człowiek.

Ignacy Krasicki (1735-1801) był polskim poetą i biskupem warmińskim. Przyjaźnił się z królem Stanisławem Augustem Poniatowskim. Jego bajki wydano w 1779 r. Nawiązują one do utworów Ezopa i w żartobliwy sposób pokazują ludzkie wady.

Potok i rzeka to uosobione zjawiska przyrody, a kałamarz i pióro - uosobione przedmioty. Hałaśliwy potok wyśmiewa spokojną rzekę, a w końcu sam w nią wpada. Morał tej bajki jest pośredni. W „Lwie pokornym” lew udaje pokorę i każe się krytykować. Lis „gani” go za zbytnią dobroć, czyli mu pochlebia. Owca mówi prawdę i ginie.

Słownik terminów literackich wyjaśnia pojęcia związane z literaturą. Objaśnia też wybrane zagadnienia z teatru, filmu oraz wiedzy o książce i czasopiśmiennictwie. Sięgamy po niego, gdy w tekście o literaturze albo w rozmowie o książce trafimy na nieznany termin.

Hasła są ułożone alfabetycznie. W haśle zwróć uwagę na dwa oznaczenia:

• wytłuszczenie wyróżnia ważne informacje;
• odsyłacz, czyli strzałka →, kieruje do innego hasła wyjaśnionego w słowniku.

Wyrazy neutralne nazywają osoby, zwierzęta, przedmioty, cechy lub zjawiska bez oceny i emocji, np. ptak, nos, wilk. Wyrazy nacechowane emocjonalnie wyrażają emocje mówiącego i jego stosunek do tego, co nazywają. Są wśród nich m.in. zdrobnienia i zgrubienia.

• Zdrobnienia wskazują na niewielkie rozmiary albo nadają wypowiedzi pieszczotliwy lub żartobliwy charakter, np. ptaszek, nosek, wilczek. Często mają cząstki -ek, -ka, -ik, -uszek.
• Zgrubienia sygnalizują nadmierną wielkość przedmiotu, zjawiska lub osoby. Często brzmią żartobliwie lub pogardliwie, np. ptaszysko, nosisko, wilczysko. Mają często cząstki -isko, -ysko, -sko.

Dyskusja to rozmowa, w której co najmniej dwie strony wymieniają poglądy na określony temat zgodnie z pewnymi regułami.

Teza: „Uważam, że każdy powinien umieć pływać”. Argument: „Pływanie zwiększa bezpieczeństwo nad wodą”. Przykład: „Gdy na kąpielisku straciłem grunt pod nogami, spokojnie dopłynąłem do płytszej wody”.

Zasady kultury dyskusji: mów na temat i wyraźnie, ale nie krzycz; słuchaj innych i nie przerywaj; patrz na rozmówców; nie wyśmiewaj cudzych racji. Niezgodę wyrażaj uprzejmie, np. „Nie mogę się z tym zgodzić, ponieważ...”. Nawiązuj do słów innych i zakończ wypowiedź podsumowaniem.

Wypowiedź argumentacyjna ma uzasadnić określone twierdzenie. Składa się z trzech części pokazanych na schemacie. Argumenty w rozwinięciu porządkujemy od najważniejszego do najmniej ważnego lub odwrotnie.

Argumenty dzielimy na dwa rodzaje:

• argumenty odwołujące się do faktów i logiki opierają się na konkretnych informacjach: wynikach badań, wypowiedziach cenionych naukowców, cytatach i logicznym myśleniu, np. „Ratownicy przypominają, że kąpać się należy tylko w miejscach strzeżonych”;
• argumenty emocjonalne mają zyskać uznanie odbiorców przez wywołanie uczuć: strachu, litości, oburzenia lub wzruszenia, np. „Wyobraź sobie strach, gdy łódka się wywraca, a ty nie umiesz pływać”.

Przydatne zwroty: argument - Z jednej strony..., Z drugiej strony...; spójność - poza tym, oprócz tego, mimo to, zatem; cytat - Oto, co na ten temat mówi...; podsumowanie - Podsumowując..., Na zakończenie...

Motto to cytat z innego dzieła lub powiedzenie umieszczone przed utworem. Wyraża ogólne przesłanie tekstu. Dzięki niemu czytelnik może się domyślić, o czym będzie utwór. Na przykład przysłowie „Kto pod kim dołki kopie, ten sam w nie wpada” pasuje jako motto do opowiadania o kimś, kto chciał zaszkodzić koledze, a sam na tym ucierpiał.

Apostrofa to bezpośredni, uroczysty zwrot do adresata. Adresatem może być bóstwo, osoba, zjawisko lub przedmiot. Apostrofa nadaje wypowiedzi podniosły charakter i podkreśla emocjonalny stosunek nadawcy do adresata. Rozpoznasz ją po wołaczu, często także po wykrzykniku, np. „Słońce, nie chowaj się jeszcze za las!”.