Dziady cz. II - lektura - NOWE Słowa na start 7

1.Geneza „Dziadów” cz. II

Adam Mickiewicz napisał II część „Dziadów” w Kownie na przełomie 1820 i 1821 r. Wydał ją razem z częścią IV w 1823 r. w Wilnie, dlatego obie nazywa się „Dziadami wileńsko-kowieńskimi”. Część III, napisana na emigracji w 1832 r., to „Dziady drezdeńskie”.

2.Dziady (obrzęd)

Pogański obrzęd ludowy ku czci zmarłych przodków, obchodzony na kresach wschodnich w nocy z 1 na 2 listopada. Uczestnicy wywoływali dusze, częstowali je jedzeniem i napojami, by zyskać ich przychylność i pomóc im zaznać spokoju w zaświatach. Pogańskie zwyczaje mieszały się w nim z chrześcijańskimi.

3.Ludowość w twórczości romantyków

Zainteresowanie życiem mieszkańców wsi: romantycy odwoływali się w utworach do ludowych wierzeń, obrzędów i zasad moralnych. W „Dziadach” cz. II Mickiewicz ukazał ludowy obrzęd i wiejską wiarę w sprawiedliwą karę za winy.

4.Współistnienie świata rzeczywistego i fantastycznego

Romantyczne przekonanie, że świat ziemski i nadprzyrodzony się przenikają: dusze zmarłych żyją obok ludzi i z nimi rozmawiają. Człowiek może je dostrzec i zrozumieć tylko wtedy, gdy kieruje się uczuciami i intuicją, a nie rozumem i zdrowym rozsądkiem.

5.Czas i miejsce akcji „Dziadów” cz. II

Akcja rozgrywa się w ciągu jednej nocy, w czasie obrzędu dziadów: od wieczora, przez północ, aż do piania koguta. Miejscem jest wiejska kaplica, w której zamknięto drzwi i zasłonięto okna, by do środka nie wpadało światło.

6.Guślarz

Przewodnik obrzędu; według przedmowy Mickiewicza w dawnych czasach był zarazem kapłanem i poetą. Wydaje polecenia zebranym, wywołuje duchy, pyta, czego potrzebują, ofiarowuje im jedzenie, a potem odpędza je zaklęciem. Zna też wyroki zaświatów, np. przepowiada Zosi, jak długo będzie cierpieć.

7.Chór w „Dziadach” cz. II

Zbiorowa postać wieśniaków i wieśniaczek, którzy uczestniczą w obrzędzie. Chór powtarza słowa Guślarza i duchów, zwłaszcza ich przestrogi - można to odczytać tak, że nauka moralna ma zapaść zebranym w pamięć. Z chóru wywodzi się Starzec, który pomaga Guślarzowi.

8.Nastrój „Dziadów” cz. II

Nastrój grozy i tajemniczości. Budują go ciemność, cisza, nocna pora, pojawianie się upiorów oraz powtarzany przez Chór refren „Ciemno wszędzie, głucho wszędzie, / Co to będzie, co to będzie?”, który wyraża lęk i oczekiwanie.

9.Przebieg obrzędu dziadów

Guślarz przywołuje duchy w stałym porządku: najpierw lekkie (zapala garść kądzieli), potem najcięższe (o północy zapala kocioł wódki), następnie pośrednie (zapala wianek święconego ziela). Na koniec rzuca wszystkim duszom mak i soczewicę. Gdy obrzęd się kończy, niespodziewanie pojawia się milcząca zjawa.

10.Józio i Rózia

Zmarłe rodzeństwo, które przylatuje do matki jako dwa aniołki ze złotymi skrzydełkami. W raju mają wszystkiego dostatek, ale dręczą je nuda i trwoga, bo droga do nieba jest dla nich zamknięta. Ich wina: za życia byli rozpieszczani i nie zaznali żadnej goryczy.

11.Dwa ziarnka gorczycy

Jedyna rzecz, o którą proszą Józio i Rózia - odrzucają słodycze i modlitwy. Gorczyca ma gorzki smak, więc ziarnka są symbolem goryczy, czyli cierpienia, którego dzieci nie zaznały za życia, a które jest potrzebne, by trafić do nieba.

12.Przestroga duchów lekkich

„Kto nie doznał goryczy ni razu, / Ten nie dozna słodyczy w niebie”. Znaczy: kto przeżył życie bez żadnego cierpienia i trudu, nie zasłużył na szczęście wieczne. Człowiek musi poznać i radości, i smutki.

13.Widmo Złego Pana - duch najcięższy

Duch zmarłego pana wsi, który za życia był okrutny i bez litości dla poddanych. Teraz błąka się po ziemi, cierpi wieczny głód i pragnienie, a nocne ptaki wyrywają mu każdy kęs. Prosi o wodę i dwa ziarnka pszenicy, ale nikt nie może mu pomóc.

14.Ptaki nocne - Kruk i Sowa

Sowy, kruki i puchacze to dusze dawnych poddanych i sług, których Zły Pan zamorzył głodem. Kruk opowiada, że został skatowany za otrząśnięcie kilku jabłek w pańskim ogrodzie, a Sowa - że pan kazał wypędzić ją z dzieckiem w Wigilię i oboje zamarzli na drodze.

15.Przestroga Złego Pana

„Bo kto nie był ni razu człowiekiem, / Temu człowiek nic nie pomoże”. Znaczy: kto za życia nie okazywał innym litości i dobroci, ten po śmierci nie może liczyć na pomoc ludzi. Kara jest sprawiedliwa, bo odpowiada winie.

16.Zosia - duch pośredni

Piękna pasterka, która zmarła w wieku dziewiętnastu lat. Za życia wyśmiewała zalotników i nikogo nie pokochała; żyła beztrosko, na świecie, ale nie dla świata. Za karę wiatr nią miota: nie może wzbić się do nieba ani dotknąć ziemi. Guślarz przepowiada, że po dwóch latach takiej tułaczki trafi do nieba.

17.Przestroga Zosi

„Kto nie dotknął ziemi ni razu, / Ten nigdy nie może być w niebie”. Znaczy: kto żył oderwany od ludzi i nie przeżył ziemskich uczuć, zwłaszcza miłości, nie może trafić do nieba. Zosia prosi więc, by młodzieńcy przyciągnęli ją do ziemi.

18.Rodzaje duchów i ich winy

Duchy lekkie (Józio i Rózia) - nie zaznały cierpienia. Duch najcięższy (Zły Pan) - był okrutny dla poddanych. Duch pośredni (Zosia) - nikogo nie kochała. Każdy duch cierpi karę za inną winę i wygłasza przestrogę dla żywych.

19.Zasady moralności ludowej

Zasady ludowej sprawiedliwości: każda wina zostaje ukarana, a kara odpowiada winie. Aby po śmierci zaznać spokoju, trzeba przeżyć i radości, i cierpienia, kochać innych i żyć wśród ludzi oraz okazywać bliźnim litość i dobroć.

20.Dramat

Jeden z trzech rodzajów literackich (obok epiki i liryki). Obejmuje utwory przeznaczone do wystawienia na scenie, złożone z tekstu głównego i pobocznego. Zwykle dzieli się na akty, a te na sceny. Dwa podstawowe gatunki dramatyczne to tragedia i komedia.

21.Tekst główny: dialog i monolog

Tekst główny dramatu to wypowiedzi bohaterów. Dialog to rozmowa dwóch lub więcej postaci, a monolog - dłuższa wypowiedź jednej postaci. W „Dziadach” cz. II tekst główny tworzą słowa Guślarza, Starca, Chóru i duchów.

22.Didaskalia (tekst poboczny)

Uwagi autora o dekoracjach, kostiumach, zachowaniu postaci, sposobie gry aktorów czy oświetleniu. Nie wypowiada ich żaden bohater. Przykłady z „Dziadów” cz. II: „Widmo znika”, „do jednej z wieśniaczek”.

23.Milcząca zjawa w zakończeniu

Gdy obrzęd się kończy, spod podłogi wyłania się blade widmo z pąsową pręgą od piersi do nóg. Wpatruje się w pasterkę w żałobie, milczy i nie znika mimo zaklęć, kropidła i gromnicy, a potem idzie za nią. W tekście nie pada, kim jest i czego chce - zakończenie można odczytać jako otwarte.

24.Motto z Szekspira

Słowa z dramatu Szekspira: „Są dziwy w niebie i na ziemi, o których ani śniło się waszym filozofom”. Wyrażają romantyczne przekonanie, że istnieją zjawiska, których rozum i nauka nie potrafią wyjaśnić.