Oświecenie i Krasicki - bajka, satyra, alegoria - NOWE Słowa na start 7

1.Oświecenie

Epoka, w której za najlepsze źródło wiedzy uznano rozum, ceniono naukę, wykształcenie, tolerancję i wolność. W Europie trwała mniej więcej przez cały XVIII w., w Polsce zaczęła się w latach 40. XVIII w. Nazywano ją też wiekiem rozumu.

2.Oświecenie w Polsce

Czas reform i zarazem utraty niepodległości (trzy rozbiory). Zreformowano szkolnictwo (lekcje po polsku zamiast po łacinie, szkoły także dla uboższych), powstała Komisja Edukacji Narodowej - pierwsze w Europie ministerstwo oświaty, rozwinęły się teatr i czasopisma, uchwalono Konstytucję 3 maja - pierwszą w Europie, drugą na świecie.

3.Rokoko

Styl w sztuce początku oświecenia, związany z życiem dworskim. Dzieła są dekoracyjne, asymetryczne, lekkie, wyrafinowane i pełne finezji, często pokazują zabawy i spotkania towarzyskie w parkach i ogrodach. Przykład: obraz „Huśtawka” Fragonarda.

4.Klasycyzm

Styl, który rozwinął się później w oświeceniu i nawiązywał do sztuki antyku. W rzeźbie i architekturze dążył do form prostych, harmonijnych i proporcjonalnych, a w malarstwie podejmował tematy historyczne i mitologiczne. Przykład: Pałac na Wodzie w Łazienkach Królewskich.

5.Ignacy Krasicki

Duchowny i pisarz (1735-1801), jeden z głównych twórców polskiego oświecenia, biskup warmiński, zwany księciem poetów. Napisał pierwszą polską powieść („Mikołaja Doświadczyńskiego przypadki”), bajki i satyry. Uważał, że literatura ma wychowywać społeczeństwo, i pisał zgodnie z zasadą „uczyć, bawiąc”.

6.Bajka

Krótki, zwięzły utwór epicki, zwykle pisany wierszem, o charakterze wychowawczym (dydaktycznym). Jej bohaterami są zwierzęta, rośliny, przedmioty lub zjawiska przyrody obdarzone ludzkimi cechami, czasem także ludzie. Zawiera morał.

7.Morał

Pouczenie zawarte w bajce, które przekazuje ważną życiową prawdę. Może być wyrażony wprost (na początku albo na końcu utworu) lub pośrednio - wtedy czytelnik sam odczytuje go z losu bohaterów.

8.Alegoria

Element świata przedstawionego (np. zwierzę, przedmiot, zdarzenie), który oprócz znaczenia dosłownego ma ukryte, jednoznaczne znaczenie przenośne. W bajkach alegorią są zwykle zwierzęta: lis oznacza przebiegłość, osioł - upór, sowa - mądrość, mrówka - pracowitość.

9.Morały bajek Krasickiego

„Szczur i kot” - pycha, głupota i nadmierna pewność siebie prowadzą do zguby (morał pośredni). „Lis i osieł” - przyjazne zachowanie pomaga znaleźć przyjaciół. „Lis i wilk” - osoby podejrzliwe i fałszywe nie budzą zaufania (oba morały wprost, na końcu).

10.Satyra

Utwór wierszowany (epicki, z dialogami i monologami), który krytykuje i ośmiesza ludzkie wady, zachowania i obyczaje. Pokazuje rzeczywistość w krzywym zwierciadle: celowo wyolbrzymia cechy bohaterów, żeby śmieszyły i skłaniały do refleksji. Środki: komizm, żart, drwina, karykatura.

11.Komizm sytuacyjny i słowny

Komizm to cecha utworu, która wywołuje śmiech. Komizm sytuacyjny bierze się z zabawnych zdarzeń i zachowań postaci (np. ktoś uroczyście wchodzi do sali i potyka się o próg). Komizm słowny bierze się z samego języka: przejęzyczeń, gier słów, przesady w mowie (np. „Mam tyle pracy, że do jutra zdążę się postarzeć o sto lat”). Oba rodzaje często spotyka się w satyrze, np. w „Żonie modnej” Krasickiego.

12.Pamiętnik i dziennik

Osobiste zapiski o wydarzeniach, w których uczestniczył autor, z jego refleksjami. Pamiętnik pisze się nieregularnie, po upływie czasu od wydarzeń. Dziennik prowadzi się regularnie, na bieżąco, a wpisy często mają datę.

13.Bohater dynamiczny

Postać, która pod wpływem wydarzeń przechodzi przemianę. Przykład: Ebenezer Scrooge z „Opowieści wigilijnej”, który ze skąpca staje się człowiekiem hojnym i życzliwym.

14.Rym

Powtórzenie jednakowych (rym dokładny) lub podobnych (rym niedokładny) zakończeń wyrazów, zwykle na końcu wersów. Rym wpływa na rytm, czyli na śpiewność utworu.

15.Rymy męskie i żeńskie

Rym męski obejmuje jedną sylabę i dotyczy wyrazów jednosylabowych, np. kot - płot. Rym żeński obejmuje półtorej sylaby i dotyczy wyrazów wielosylabowych, np. rzeka - czeka.

16.Wiersz regularny

Wiersz o uporządkowanej budowie: zwrotki mają tyle samo wersów, wersy - zwykle tyle samo sylab, a rymy powtarzają się w stałym układzie, np. parzystym (aabb) albo krzyżowym (abab). Taka budowa daje wyraźny rytm, dlatego wiersz regularny łatwo zaśpiewać i zapamiętać.

17.Wypowiedź argumentacyjna

Wypowiedź, którą chcemy kogoś do czegoś przekonać. Formułujemy tezę (swoje stanowisko), uzasadniamy ją argumentami ułożonymi od najważniejszego do najmniej ważnego (albo odwrotnie), popieramy je przykładami i kończymy wnioskiem, który podkreśla słuszność stanowiska.

18.Rodzaje argumentów

Argumenty logiczne opierają się na wnioskach z rozumowania. Rzeczowe odwołują się do konkretnych informacji: wyników badań, danych liczbowych, faktów, wypowiedzi autorytetów. Odwołujące się do emocji mają zjednać odbiorców i wywołać w nich uczucia - powinny być tylko dopełnieniem argumentów logicznych.

19.Typy dzieł rzeźbiarskich

Popiersie - postać od piersi w górę. Posąg - wolno stojąca rzeźba całej sylwetki. Rzeźba grupowa - co najmniej dwie postacie. Płaskorzeźba (relief) - kompozycja na płaskiej powierzchni, zwykle ozdoba budynku. Rzeźba abstrakcyjna (niefiguratywna) - nie przedstawia postaci ani przedmiotów. Rzeźba plenerowa - wkomponowana w krajobraz.

20.Środki wyrazu w rzeźbie

Tworzywo - materiał (kamień, drewno, gips, metal, glina). Kompozycja - układ części, dynamiczny lub statyczny. Faktura - sposób uformowania powierzchni (gładka, chropowata, lśniąca). Wielkość - związana z funkcją rzeźby. Barwa - zależy od materiału lub pomalowania.

21.Kryteria oceny rzeźby

Zwracamy uwagę na oryginalność i siłę wyrazu (emocje, skojarzenia), spójność przekazu (wykończenie, proporcje, wielkość i funkcja współgrają), wkomponowanie w otoczenie oraz funkcjonalność, czyli to, czy rzeźba dobrze realizuje swój cel, np. kogoś upamiętnia.