Czasowniki dokonane, strona bierna, zaimki - NOWE Słowa na start 6

Czasowniki dzielimy między innymi na dokonane i niedokonane. Podział zależy od tego, czy czasownik informuje o zakończeniu czynności. Dokonany mówi o czynności zakończonej w przeszłości albo takiej, która zostanie ukończona w przyszłości. Niedokonany mówi o czynności, która była, jest albo będzie wykonywana, ale nie informuje o jej zakończeniu.

Czy czasownik jest dokonany, czy niedokonany, najłatwiej sprawdzić pytaniem.

• Czasownik dokonany odpowiada na pytania: co zrobił? co zrobi?, np. wypił, narysuje.
• Czasownik niedokonany odpowiada na pytania: co robił? co robi? co będzie robił?, np. pił, rysuje, będzie rysować.

Czasownik dokonany często tworzymy od niedokonanego przez dodanie cząstki na początku wyrazu, np. pić - wypić, rysować - narysować, uczyć się - nauczyć się. Czasem para wygląda inaczej, np. kupować - kupić.

Parę tworzy ten sam czasownik w dwóch postaciach. Nie każda cząstka daje parę: przepisać (np. notatkę z tablicy) znaczy coś innego niż pisać, więc nie jest parą tego czasownika.

Czasownik może występować w stronie czynnej albo w stronie biernej. W stronie czynnej podmiot jest wykonawcą czynności i to on odgrywa w zdaniu najważniejszą rolę. W stronie biernej podmiot jest obiektem czynności, a nie jej wykonawcą. Akcent pada wtedy na obiekt.

Orzeczenie w stronie biernej składa się z dwóch wyrazów, np. został skoszony, są sprzedawane, będzie otwarta. Wykonawcę czynności podajemy po wyrazie „przez”. Można go też pominąć.

Zdanie w stronie czynnej przekształcamy na stronę bierną w kilku krokach.

Nie od każdego czasownika utworzymy stronę bierną.

• Czasowniki przechodnie mają formy w obu stronach: czynnej i biernej, np. „Uczniowie posadzili drzewa” - „Drzewa zostały posadzone przez uczniów”.
• Czasowniki nieprzechodnie nie występują w stronie biernej, np. siedzieć, stać, wracać, śmiać się.

Jak to sprawdzić? Spróbuj przekształcić zdanie na stronę bierną. Jeśli powstaje zdanie niepoprawne, np. „Ławka została siedziana przez dziadka”, czasownik jest nieprzechodni. Zdania z takim czasownikiem zostają w stronie czynnej.

Strony biernej używamy w kilku sytuacjach:

• gdy chcemy podkreślić znaczenie obiektu czynności, np. „Ten obraz był podziwiany przez tysiące zwiedzających”;
• gdy nie znamy wykonawcy, gdy wykonawców jest wielu albo gdy informacja o nich nie jest ważna, np. „Szyba w szatni została wybita”;
• często w tekstach urzędowych i oficjalnych, np. „Zebranie zostało przełożone na czwartek”;
• aby uniknąć dwuznaczności.

Dwuznaczne jest np. zdanie „Sąsiadki lubią nasze ciocie”. Nie wiadomo z niego, kto kogo lubi, bo podmiotem może być każde z tych wyrażeń. Strona bierna rozstrzyga tę wątpliwość: „Nasze ciocie są lubiane przez sąsiadki”.

Tekst w stronie biernej często brzmi bardziej oficjalnie niż ten sam tekst w stronie czynnej.

Zakończenie wymawiane [-ść] zapisujemy jako -ść albo -źć. O pisowni decyduje forma 1. osoby czasu teraźniejszego lub przyszłego.

Para dowieść i dowieźć brzmi tak samo. Dowieść znaczy udowodnić (dowiodę), a dowieźć - dostarczyć pojazdem (dowiozę).

Jeśli w zakończeniu bezokolicznika wymawiamy [-ońć], zawsze piszemy -ąć, np. wyjąć, minąć. W 3. osobie czasu przeszłego tych czasowników piszemy -ął albo -ęła, choć słyszymy „o” lub „e”, np. wyjął, wyjęła; szarpnął, szarpnęła. Wymowa nie ma wpływu na pisownię.

Zaimek to część mowy, która zastępuje inne części mowy. Dzięki niemu unikamy powtórzeń. Zaimki odnoszą się najczęściej do treści wypowiedzianych wcześniej, np. „W ogrodzie rośnie stara jabłoń. Latem czytam pod nią książki”.

Zaimki mogą zastępować rzeczowniki, przymiotniki, liczebniki i przysłówki.

• przymiotnik: „Mam czerwoną kurtkę. Siostra chce taką samą”;
• liczebnik: „Na półce stało osiem tomów, a ja przeczytałam tylko kilka”;
• przysłówek: „Wyjeżdżamy pojutrze. Wtedy zaczną się ferie”.

Zaimki odmieniają się tak samo jak wyrazy, które zastępują. Zaimki zastępujące przysłówki są nieodmienne, tak jak przysłówki.

Zaimki ja, ty, on, ona, ono mają w niektórych przypadkach formy krótsze i dłuższe, np. mi - mnie, go - jego - niego. Krótsze formy stoją zwykle w środku zdania, bez akcentu.

Dłuższych form używamy:

• na początku wypowiedzenia, np. „Jemu zawsze dopisuje szczęście”;
• na końcu zdania, gdy chcemy zaimek zaakcentować, np. „Zaufam właśnie tobie”;
• po przyimkach, np. „Usiądź obok mnie”;
• gdy przeciwstawiamy osoby, np. „Mnie to bawi, a jego nudzi”;
• w jednowyrazowej odpowiedzi, np. „- Kogo szukasz? - Ciebie”.

Z szacunku dla czytelnika autor tekstu może też pisać te zaimki wielką literą.