Odmienne części mowy, rodzina wyrazów, trudne formy - NOWE Słowa na start 6

Do odmiennych części mowy należą m.in. czasownik, rzeczownik, przymiotnik i liczebnik. W zdaniu zmieniają formę. Czasownik nazywa czynności i stany, rzeczownik - np. osoby, rzeczy, zwierzęta, miejsca i zjawiska, przymiotnik - cechy, a liczebnik - liczby i kolejność.

Część mowy rozpoznasz po pytaniu, np. w zdaniu „Dwie sowy obserwowały ciemny las”: kto? - sowy (rzeczownik), co robiły? - obserwowały (czasownik), jaki las? - ciemny (przymiotnik), ile sów? - dwie (liczebnik).

Z formy osobowej czasownika wiemy, kto wykonuje czynność, np. „rysuję” (ja), „rysujecie” (wy). Z formy nieosobowej nie da się tego odczytać. Formy nieosobowe to:

• bezokolicznik, np. „pływać”, „rysować”;
• formy zakończone na -no, -to, np. „otwarto sklep”, „wymieniono baterie”;
• konstrukcje z „się”, np. „tutaj pracuje się w ciszy”.

Czasownik ma też trzy tryby:

• orzekający informuje o czynności, która się odbywa, odbyła albo odbędzie;
• rozkazujący wyraża polecenie albo prośbę;
• przypuszczający mówi o czynności możliwej albo pożądanej; rozpoznamy go po cząstce „-by”.

Czasownik występuje w czasie przeszłym, teraźniejszym i przyszłym. Czas przyszły ma dwie postaci:

• czas przyszły prosty - jedna forma, np. „zbuduję”, „przyniesiesz”;
• czas przyszły złożony - forma „będę”, „będziesz”, „będzie”... oraz bezokolicznik („będę budować”) albo forma zakończona na -ł, -ła, -li („będę budował”, „będą budowali”).

Przez rodzaje czasownik odmienia się w czasie przeszłym i w niektórych formach czasu przyszłego złożonego. W czasie teraźniejszym chłopiec i dziewczynka powiedzą tak samo: „skaczę”.

W liczbie pojedynczej są trzy rodzaje, a w liczbie mnogiej - dwa.

Rzeczowniki dzielimy na własne i pospolite. Własne to nazwy konkretnych osób i miejsc, pisane wielką literą, np. „Marek”, „Tatry”. Pospolite nazywają każdą osobę lub rzecz z danej grupy, np. „chłopiec”, „góry”. Rzeczownik odmienia się przez liczby i przypadki. Ma stały rodzaj: męski („stół”), żeński („ławka”) albo nijaki („okno”).

Nie myl czasownika z rzeczownikiem od niego utworzonym: „pływam” (co robię?) to czasownik, a „pływanie” (co?) - rzeczownik.

Przymiotnik nazywa cechy i odmienia się przez liczby, przypadki i rodzaje. Wiele przymiotników stopniujemy:

• proste regularne: ciepły - cieplejszy - najcieplejszy;
• proste nieregularne, gdy w stopniu wyższym pojawia się inny wyraz: mały - mniejszy - najmniejszy;
• opisowe, ze słowami „bardziej” i „najbardziej”: zadowolony - bardziej zadowolony - najbardziej zadowolony.

Liczebniki dzielimy na trzy rodzaje:

• główne nazywają liczbę, np. „siedem”, „czterdzieści”;
• porządkowe nazywają kolejność, np. „siódmy”, „dziewiąta”;
• zbiorowe nazywają liczbę osób różnej płci, dzieci i młodych zwierząt, np. „siedmioro wnucząt”, „dziesięcioro źrebiąt”.

Liczebnik odmienia się przez przypadki. Przez liczby odmieniają się tylko porządkowe („drugi zawodnik - drudzy zawodnicy”). Przez rodzaje - główne i porządkowe („dwaj bracia, dwie siostry, dwa psy”).

O formie zwrotu do kobiety decyduje cel wypowiedzi. Proszę pani (dopełniacz) mówimy, gdy chcemy zwrócić na siebie uwagę i skłonić kogoś do słuchania. Proszę panią (biernik) mówimy tylko wtedy, gdy prosimy o coś konkretnego.

Rodzina wyrazów to zbiór wyrazów pokrewnych. Zostały one utworzone od tego samego słowa i mają wspólną cząstkę znaczeniową. Może nią być cały wyraz albo jego część. W tej cząstce mogą się wymieniać głoski, np. „góra” - „górzysty”.

Wyrazy pokrewne mogą być różnymi częściami mowy. Na przykład „góral” to rzeczownik, a „górski” - przymiotnik.

Jak sprawdzić, czy wyraz należy do rodziny? Nie wystarczy podobieństwo liter. Wyraz musi łączyć się znaczeniem ze słowem, od którego pochodzi rodzina. Słowo „gorycz” brzmi podobnie do „góra”, ale nie ma z nią nic wspólnego.

Wyrazy pokrewne przydają się w ortografii. To one rozstrzygają, jak zapisać trudne zakończenia rzeczowników i przymiotników.

Słownik poprawnej polszczyzny informuje, jak mówić i pisać poprawnie. Ostrzega też przed częstymi błędami i niezręcznościami językowymi. Składa się z dwóch części:

• części głównej z hasłami ułożonymi alfabetycznie;
• bloków tematycznych, np. o odmianie wyrazów, nazwiskach, nazwach geograficznych, formach grzecznościowych i interpunkcji.

Hasło w tym słowniku zawiera: wyraz hasłowy, informacje o odmianie, częste błędy w zapisie lub odmianie, przykład użycia oraz bibliografię. Błędną formę poprzedza zapis nie:, a skrót pot. oznacza formę potoczną.

Słownik ostrzega też przed wyrażeniami, które niepotrzebnie powtarzają tę samą treść, np. „młody młodzieniec”. Młodzieniec to młody mężczyzna, więc słowo „młody” jest tu zbędne.

Znaczenia związków frazeologicznych nie szukamy w nim, tylko w słowniku frazeologicznym.

W zakończeniach -dztwo, -dzki pisownia nie zgadza się z wymową: piszemy dz, a wymawiamy c. W zakończeniach -ctwo, -cki pisownia zgadza się z wymową. O wyborze decyduje spółgłoska w wyrazie pokrewnym:

• -dztwo, -dzki piszemy, gdy w wyrazie pokrewnym jest d, dz, dź lub dzi, np. „województwo” - „wojewoda”, „sieradzki” - „Sieradz”;
• -ctwo, -cki piszemy, gdy w wyrazie pokrewnym jest t, c, ć lub ci, k, cz, np. „studencki” - „student”, „dziwactwo” - „dziwak”.

Zakończenie -zki mają tylko rzeczowniki. Gdy nie wiesz, czy napisać z, czy s, utwórz inną formę albo wyraz pokrewny: „brzózki” - „brzoza”, „wózki” - „wóz”, ale „noski” - „nos”. Wyraz „pinezka” można zapisać też jako „pineska”.