Narrator, powieść, fabuła, charakterystyka - NOWE Słowa na start 6

Narrator to osoba, która w utworze literackim opowiada o wydarzeniach. Narratora nie utożsamiamy z autorem. Autor napisał utwór, a narrator jest głosem, który w nim opowiada.

Rozróżniamy dwa rodzaje narracji:

• narracja pierwszoosobowa - narrator jest jednym z bohaterów i uczestniczy w zdarzeniach; mówi o sobie w 1. osobie, np. „pobiegłam”, „usiadłem”;
• narracja trzecioosobowa - narrator nie bierze udziału w zdarzeniach; opowiada o innych postaciach w 3. osobie, np. „pobiegła”, „usiadł”.

Jak rozpoznać rodzaj narracji? Sprawdź, czy w tych częściach tekstu, w których opowiada narrator, mówi on o sobie w 1. osobie. Dialogi bohaterów o tym nie decydują, bo w nich postacie mówią same za siebie.

Powieść to dłuższy utwór napisany prozą. Narrator opowiada w niej o dziejach i przeżyciach bohaterów. Od opowiadania różni się zwykle długością i liczbą historii, które się w niej toczą.

Świat przedstawiony to rzeczywistość pokazana w utworze. Tworzą go: czas i miejsce wydarzeń, bohaterowie oraz układ zdarzeń. Żeby wskazać te elementy, zadaj utworowi cztery pytania: kiedy?, gdzie?, kto?, co się dzieje?

Autor nie należy do świata przedstawionego. On ten świat stworzył, ale w nim nie występuje. Tak samo poza światem przedstawionym są elementy książki, np. tytuł i ilustracje.

Te trzy pojęcia łatwo pomylić, dlatego warto je dokładnie rozróżnić:

• akcja - układ zdarzeń, sytuacji i działań bohaterów, które rozwijają się w czasie i zmierzają do określonego celu;
• wątek - jeden ciąg łączących się zdarzeń, który obejmuje dzieje jednej lub kilku postaci;
• fabuła - układ wszystkich zdarzeń w świecie przedstawionym utworu.

Z wątków składa się akcja powieści. Fabuła jednowątkowa opowiada jedną historię. Fabuła wielowątkowa łączy kilka historii, które toczą się obok siebie. Powieść ma zwykle fabułę wielowątkową, bo jest dłuższa i mieści dzieje wielu postaci.

Pamiętaj: pierwszo- albo trzecioosobowa jest narracja, a jedno- albo wielowątkowa - fabuła.

Związek frazeologiczny, czyli frazeologizm, to utrwalone w języku połączenie wyrazów o stałym, przenośnym znaczeniu. Tego znaczenia nie da się odgadnąć ze znaczeń pojedynczych słów.

Jak rozpoznać frazeologizm?

• Słowa nie znaczą w nim tego co zwykle. Kto „ma muchy w nosie”, nie ma owadów, tylko jest w złym humorze.
• Połączenie jest stałe. Mówimy „wziąć nogi za pas”, a nie „wziąć nogi za sznurek”.
• Te same słowa mogą też wystąpić dosłownie. Trzeba więc sprawdzić, czy w zdaniu mają sens przenośny.

Znaczenie frazeologizmu sprawdzamy w słowniku frazeologicznym albo w słowniku języka polskiego.

Przykłady: „kamień spadł z serca” - ktoś poczuł ulgę; „rzucać grochem o ścianę” - mówić coś bez skutku; „mieć głowę na karku” - być rozsądnym i zaradnym. Frazeologizmy często pomagają też opisać czyjś charakter.

Powieść fantastycznonaukowa, inaczej science fiction (czytaj: sajens fikszyn), ma kilka typowych cech:

• wydarzenia rozgrywają się zazwyczaj w odległej przyszłości;
• dużą rolę odgrywają nowinki techniczne i niezwykłe wynalazki;
• bohaterowie - ludzie, mieszkańcy innych planet albo maszyny - swobodnie korzystają z tych udogodnień;
• utwór pokazuje też zagrożenia związane z rozwojem technologii.

Jak rozpoznać taki utwór? Zapytaj, skąd biorą się niezwykłe zdarzenia. W baśni wynikają zwykle z czarów, a w science fiction - z nauki i techniki. Przykładem tematu może być kolonia ludzi na Marsie, w której awaria maszyn odcina dopływ tlenu.

Wers to jedna linijka wiersza, a strofa (zwrotka) to grupa wersów. Wiersz nie musi mieć rymów ani znaków interpunkcyjnych. Rozpoznajemy go po podziale na wersy i strofy.

Podmiot liryczny to osoba mówiąca w wierszu. Wyraża swoje myśli, uczucia i spostrzeżenia. Nie utożsamiamy jej z autorem. Żeby ją rozpoznać, zapytaj, kto mówi w wierszu. Np. w wersie „Biegnę przez mokrą łąkę i liczę chmury” mówi ktoś, kto biegnie przez łąkę i patrzy w niebo.

Puenta to zaskakujące, wyraziste zakończenie utworu. Często podsumowuje najważniejszą myśl i skłania do refleksji. W wierszu bywa nią ostatni wers. Np. wiersz o szarym, deszczowym tygodniu może kończyć się wersem „A w kałuży mieszkało całe niebo”.

Charakterystyka to wypowiedź, która ma na celu przedstawienie osoby rzeczywistej albo bohatera literackiego. Opisuje dwa rodzaje cech:

• cechy zewnętrzne, czyli wygląd: sylwetkę, twarz, cerę, włosy i sposób ubierania się;
• cechy wewnętrzne, czyli charakter i przekonania: sposób bycia, zainteresowania, wartości i stosunek do innych.

Autocharakterystyka to szczególna forma charakterystyki. Piszący przedstawia w niej samego siebie albo samą siebie: własny wygląd, charakter i zainteresowania.

Od opisu postaci charakterystyka różni się przede wszystkim tym, że potwierdza cechy przykładami zachowań i zawiera ocenę postaci.

Przydatne słowa do opisu wyglądu: sylwetka smukła albo drobna, twarz owalna albo okrągła, cera rumiana albo blada, włosy proste albo krótko ścięte. Do opisu charakteru: opanowany, serdeczny, troskliwy, wrażliwy, uprzejmy.

Najpierw przeczytaj uważnie temat. Jeśli charakteryzujesz bohatera literackiego, wybierz postać, której cechy i zachowanie najlepiej pasują do polecenia, np. bohatera, który wykazał się odwagą.

Charakterystyka ma trzy części: wstęp, rozwinięcie i zakończenie. Ich kolejność pokazuje schemat.

Żeby nie powtarzać słów „ma” i „jest”, pisz np. „wyróżnia się poczuciem humoru” albo „odznacza się cierpliwością”.

Ocenę w zakończeniu wprowadzają zwroty: „uważam go za...”, „moim zdaniem jest...”, „według mnie to...”, „sądzę, że...”. Wstęp możesz zacząć np. od słów „chciałbym przedstawić kogoś wyjątkowego...”.