Archaizmy, części zdania, wypowiedzenia, wielka litera - NOWE Słowa na start 7

1.Archaizm

Wyraz lub wyrażenie, które wyszło z użycia, np. białogłowa (dziś: kobieta). Pisarze używają archaizmów, by oddać klimat dawnych czasów. Dawnego znaczenia wyrazów najlepiej szukać w słowniku etymologicznym.

2.Rodzaje archaizmów

Archaiczne mogą być: słowa (np. azali - dziś: czy), sposób wymowy (np. ślachetny - dziś: szlachetny), sposób odmiany (np. pójdziem - dziś: pójdziemy) i budowa zdań (np. jam jest - dziś: ja jestem).

3.Orzeczenie

Główna część zdania, która określa czynności lub stany. Najczęściej jest czasownikiem w formie osobowej, np. Pies szczeka. W każdym zdaniu musi być przynajmniej jedno orzeczenie.

4.Orzeczenie imienne

Orzeczenie złożone z łącznika (osobowej formy czasownika być, zostać, stać się) i orzecznika, który mówi, kim lub czym jest podmiot, jaki jest albo w jakim jest stanie, np. Marek został kapitanem. Mama jest zmęczona.

5.Podmiot

Główna część zdania, która mówi, kto lub co wykonuje czynność albo podlega stanowi. Zwykle jest rzeczownikiem lub zaimkiem w mianowniku (rzadziej w dopełniaczu). Podmiot szeregowy to kilka wyrazów (Ola i Ewa tańczą), a podmiot domyślny odczytujemy z formy orzeczenia (Czytamy - my). Zdanie bez podmiotu (Zamknięto sklep) to zdanie bezpodmiotowe.

6.Związek główny i związki poboczne

Związek główny tworzą podmiot i orzeczenie - wskazują temat wypowiedzi (np. dzieci bawią się). Związki poboczne to połączenia z określeniami: przydawką, dopełnieniem lub okolicznikiem (np. małe dzieci, bawią się piłką, bawią się wesoło).

7.Przydawka

Określenie podmiotu lub innej części zdania wyrażonej rzeczownikiem; wskazuje cechy kogoś lub czegoś. Odpowiada m.in. na pytania: jaki?, który?, czyj?, ile?, np. stary dom, dom dziadka.

8.Dopełnienie

Określenie, które najczęściej uzupełnia treść orzeczenia. Odpowiada na pytania wszystkich przypadków oprócz mianownika (kogo? czego? komu? czemu? kogo? co? kim? czym? o kim? o czym?), np. czytam (co?) książkę, pomagam (komu?) bratu.

9.Okolicznik

Określenie, które najczęściej dotyczy orzeczenia. Informuje o miejscu, czasie, przyczynie, skutku, celu lub sposobie wykonania czynności, np. wrócę (kiedy?) jutro, poszedł (po co?) po chleb, mówi (jak?) cicho.

10.Związek zgody

Związek wyrazowy, w którym wyraz podrzędny dostosowuje swoją formę do wyrazu nadrzędnego - oba mają m.in. tę samą liczbę i ten sam rodzaj, np. nowego roweru, siostra śpiewała.

11.Związek rządu

Związek wyrazowy, w którym wyraz nadrzędny narzuca podrzędnemu przypadek, niezależnie od swojej formy, np. piszę list - pisaliśmy list (biernik), zeszyt Kuby - zeszytem Kuby (dopełniacz).

12.Związek przynależności

Związek wyrazowy, w którym wyraz podrzędny jest okolicznikiem i nie łączy się z nadrzędnym ani zgodą, ani rządem - jego forma się nie zmienia, np. pływa szybko, czyta głośno.

13.Wypowiedzenie

Grupa wyrazów przekazująca zrozumiałą informację. Ze względu na cel wypowiedzi dzielimy wypowiedzenia na oznajmujące (Jutro będzie padać.), pytające (Czy jutro będzie padać?) i rozkazujące (Weź parasol!). Ze względu na obecność orzeczenia dzielimy je na zdania i równoważniki zdań.

14.Równoważnik zdania

Wypowiedzenie bez orzeczenia (czasownika w formie osobowej), do którego łatwo je wprowadzić, np. Na stole kartka (leży). Służy do zwięzłego przekazywania informacji: w planach, harmonogramach, napisach i SMS-ach, np. Wejście od podwórza.

15.Zdanie pojedyncze i złożone

Zdanie pojedyncze ma jedno orzeczenie: nierozwinięte zawiera tylko orzeczenie albo podmiot i orzeczenie (Grzmi. Burza nadchodzi.), a rozwinięte - także określenia (Nad miastem nadchodzi groźna burza.). Zdanie złożone ma więcej niż jedno orzeczenie: jest złożone współrzędnie albo podrzędnie (zdanie podrzędne rozwija lub dopowiada treść nadrzędnego).

16.Zdanie złożone współrzędnie

Zdanie złożone ze zdań niezależnych - każde mogłoby występować samodzielnie; łączą się spójnikiem albo bez spójnika. Typy: łączne (czynności obok siebie: i, oraz), rozłączne (wykluczają się: albo, lub, bądź, czy), przeciwstawne (przeciwieństwo: ale, lecz, jednak, natomiast, zaś, a), wynikowe (drugie wynika z pierwszego: więc, toteż, dlatego, zatem).

17.Przecinek w zdaniu złożonym współrzędnie

Przed spójnikami a, ale, lecz, więc, dlatego, natomiast, jednak stawiamy przecinek. Przed i, oraz, albo, lub, czy, bądź, ani przecinka nie stawiamy, chyba że spójnik powtarza się w tej samej funkcji, np. Zagramy w szachy albo pójdziemy na spacer, albo obejrzymy film.

18.Wielka litera w nazwach osób i miejsc

Wielką literą piszemy: imiona, nazwiska, przydomki, pseudonimy i przezwiska; imiona zwierząt i postaci (np. Burek, Hermes); nazwy planet, kontynentów, państw, regionów, miast, wsi i dzielnic; nazwy gór, mórz, rzek i jezior (np. Alpy, Morze Czarne, Wisła). Wyrazy morze, ocean, jezioro przed nazwą-rzeczownikiem piszemy małą literą (jezioro Gopło), a przyimki i spójniki w środku nazwy - też małą (Trynidad i Tobago).

19.Wielka litera w tytułach i nazwach świąt

W tytułach czasopism wszystkie wyrazy piszemy wielką literą (np. „Przegląd Sportowy”), a w innych tytułach - książek, wierszy, artykułów, piosenek, filmów - tylko pierwszy wyraz (np. „Ogniem i mieczem”). Wielką literą piszemy też nazwy świąt i dni świątecznych, np. Wielkanoc, Dzień Matki.

20.Pisownia nazw mieszkańców

Nazwy mieszkańców planet, kontynentów, państw i regionów piszemy wielką literą (Marsjanin, Afrykanka, Czech, Kaszub). Od 1 stycznia 2026 r. wielką literą piszemy też nazwy mieszkańców miast, dzielnic, osiedli i wsi (Gdańszczanin, Poznanianka, Mokotowianin). Uwaga: ziemianin w znaczeniu właściciela ziemskiego - małą literą.

21.Pisownia nazw ulic, alej i placów

Wyraz ulica piszemy małą literą (ulica Polna), ale od 1 stycznia 2026 r. wyrazy aleja, plac, park, most, osiedle itp. na początku nazwy piszemy wielką literą (Aleja Lipowa, Plac Wolności). Pozostałe wyrazy nazwy piszemy wielką literą, także przyimek tuż po wyrazie ulica (ulica Pod Dębami); przyimki, spójniki i skrót im. w środku nazwy - małą (ulica Dojście do Źródła, Park im. Janusza Kusocińskiego).

22.Pisownia małą literą

W polszczyźnie podstawowa jest mała litera. Małą literą piszemy m.in.: przymiotniki od nazw geograficznych i miejscowości (europejski, tatrzański, gdyński), nazwy zabaw i zwyczajów (andrzejki, walentynki, prima aprilis) oraz nazwy miesięcy, dni tygodnia i przedmiotów szkolnych (maj, środa, biologia).

23.Zaimki grzecznościowe

Z grzeczności piszemy wielką literą zaimki i zwroty skierowane bezpośrednio do odbiorcy, np. w liście, e-mailu czy wiadomości: Dziękuję Ci za życzenia. Zaimki, które nie odnoszą się do adresata, piszemy małą literą, np. Dokąd jadą ci turyści?