Renesans i Kochanowski - fraszka, pieśń, tren - NOWE Słowa na start 7

1.Renesans

Epoka po średniowieczu, a przed barokiem; zaczęła się we Włoszech na przełomie XIII i XIV w. Nazwa pochodzi od francuskiego słowa renaissance - odrodzenie: odrodziła się wtedy fascynacja kulturą starożytnych Greków i Rzymian.

2.Humanizm

Popularny w renesansie pogląd (łac. humanitas - człowieczeństwo), według którego człowiek ma wyjątkową godność i znaczenie, a celem jego działań jest szczęście oraz rozwój intelektualny i duchowy. Hasło humanistów: „Człowiekiem jestem i nic, co ludzkie, nie jest mi obce” (Terencjusz).

3.Człowiek renesansu

Określenie osoby o rozległej wiedzy z różnych dziedzin, która dba o swój rozwój, a nauka jest jej pasją. To komplement, a nie zarzut, że ktoś nie pasuje do naszych czasów.

4.Odkrywcy i twórcy renesansu

Jan Gutenberg wynalazł druk, Krzysztof Kolumb dopłynął do Ameryki, Mikołaj Kopernik dowiódł, że Ziemia krąży wokół Słońca, Leonardo da Vinci projektował wynalazki wyprzedzające epokę (np. spadochron), a Michał Anioł namalował m.in. fresk „Stworzenie Adama”.

5.Sztuka renesansu

Artyści wzorowali się na sztuce antycznej: dbali o harmonię, symetrię i proporcje, a tematy brali z mitologii i z chrześcijaństwa. Przykład architektury: Zamość, „perła renesansu” - miasto idealne zaprojektowane przez Włocha Bernarda Morando na zlecenie Jana Zamoyskiego.

6.Cnota

Moralny ideał, który ludzie renesansu przejęli od starożytnych: prawość, męstwo, uczciwość, troska o dobro innych i panowanie nad najniższymi instynktami. Razem z umiarem i spokojem wobec kaprysów losu miała prowadzić do szczęścia, uważanego w renesansie za dobro najwyższe.

7.Jan Kochanowski

Poeta renesansu, humanista (1530-1584). Studiował w Krakowie, Królewcu i Padwie, był sekretarzem króla Zygmunta Augusta, a potem osiadł w Czarnolesie jako ziemianin. Ukształtował polski język poetycki i wprowadził do naszej literatury gatunki antyczne. Najważniejsze dzieła: „Pieśni”, „Fraszki”, „Treny”.

8.Liryka

Jeden z trzech rodzajów literackich (obok epiki i dramatu). Utwory liryczne ukazują uczucia, myśli i przeżycia podmiotu lirycznego, który mówi bezpośrednio albo pośrednio. Zwykle są podzielone na wersy i strofy i zawierają liczne środki stylistyczne.

9.Fraszka

Krótki utwór poetycki pisany wierszem, zwykle żartobliwy, czasem refleksyjny, oparty na ciekawym pomyśle i zakończony puentą. Tytuły często zaczynają się od przyimka: „Na…”, „Do…”. Nazwę utworzył Kochanowski od włoskiego słowa frasca - gałązka, w przenośni drobiazg, żarcik.

10.Wiersz sylabiczny

Wiersz regularny, w którym wszystkie wersy mają tyle samo sylab (zgłosek), dzięki czemu ma stały rytm. Do polskiej poezji wprowadził go Jan Kochanowski. Najczęstsze odmiany: 8-zgłoskowiec, 11-zgłoskowiec i 13-zgłoskowiec.

11.Fraszki żartobliwe Kochanowskiego

Dowcipnie mówią o codziennych sprawach: „Na młodość” - młodzi mają prawo do zabawy, tak jak rok ma swoją wiosnę; „Do Hanny” - żartobliwy zarzut wobec nieczułej ukochanej; „Na nabożną” - kpina z fałszywej pobożności.

12.Fraszki refleksyjne Kochanowskiego

„O żywocie ludzkim” - wartości, o które zabiegamy, są pozorne i ulotne; „Na zdrowie” - zdrowie to największa wartość, doceniana dopiero po jego utracie; „Na zachowanie” - przyjaźń i miłość dają więcej szczęścia niż bogactwo; „Na dom w Czarnolesie” - modlitwa o spokojne, skromne życie; „Na lipę” - pochwała życia w zgodzie z naturą.

13.Apostrofa

Bezpośredni zwrot do osoby, zwierzęcia, rzeczy, zjawiska albo pojęcia, zwykle w formie wołacza. Wzmacnia emocje i ożywia wypowiedź. Przykłady: zwrot do zdrowia we fraszce „Na zdrowie” albo do wsi w pieśni Panny XII („Wsi spokojna, wsi wesoła”).

14.Pieśń

Utwór liryczny o regularnej budowie, podzielony na strofy, z wyrazistym rytmem opartym na jednakowej liczbie sylab w wersach i stałym układzie rymów. Często ma refren i powtórzenia. Pierwotnie pieśni przeznaczone były do śpiewania.

15.„Pieśń świętojańska o sobótce”

Cykl 12 pieśni Kochanowskiego o ludowym święcie sobótki, obchodzonym w noc świętojańską. Najbardziej znana jest pieśń Panny XII („Wsi spokojna, wsi wesoła”) - pochwała życia na wsi, przedstawionej jako kraina spokoju, uczciwej pracy, dostatku i harmonii z naturą.

16.Pieśń II („Serce roście…”)

Pieśń refleksyjna (filozoficzna) z „Ksiąg pierwszych” Kochanowskiego - poetycka recepta na szczęśliwe życie. Podmiot liryczny cieszy się nadejściem wiosny i stwierdza, że podstawą prawdziwej radości są uczciwość i czyste sumienie.

17.Tren

Utwór żałobny (gatunek liryki), który jest pochwałą osoby zmarłej i wyraża smutek oraz żal po jej stracie. Gatunek ten znany był już w starożytności.

18.Cykl Trenów

„Treny” Kochanowskiego (wydane w 1580 r.) to cykl 19 utworów po śmierci dwuipółletniej córki poety, Urszulki. Nowatorstwo: poeta poświęcił treny dziecku, a wcześniej pisano je tylko o dorosłych. Cykl ukazuje przechodzenie żałoby: od rozpaczy, przez poszukiwanie pocieszenia, do odzyskania spokoju.

19.Treny I, V, VII i VIII

Tren I - pochwała zmarłej córki i cierpienie ojca; Tren V - poetycki obraz śmierci dziewczynki; Tren VII - rozpacz ojca nad ubrankami córki; Tren VIII - pustka w domu po stracie dziecka. We wszystkich podmiotem lirycznym jest ojciec opłakujący córkę.

20.Porównanie homeryckie

Porównanie, którego jedna część jest bardzo rozbudowana i tworzy samodzielny obraz. Uwydatnia cechy osoby lub sytuacji albo zaskakujące podobieństwo. Przykład: w Trenie V śmierć Urszulki zestawiono z obrazem małej oliwki podciętej przez sadownika.

21.Opis dzieła sztuki

Wypowiedź, która przedstawia wygląd dzieła i opinię o nim. Wstęp: twórca, tytuł, technika, czas powstania, miejsce, gdzie można je obejrzeć. Rozwinięcie: tematyka, kompozycja, cechy (np. kolorystyka, faktura, światłocień) z interpretacją, nastrój, przesłanie. Zakończenie: własna opinia.

22.Typy dzieł malarskich

Ze względu na temat: portret (określona osoba; własny wizerunek artysty to autoportret), pejzaż (przyroda, krajobraz wsi lub miasta), martwa natura (przedmioty, owoce, kwiaty w przemyślanej kompozycji), malarstwo rodzajowe (sceny z codziennego życia zwykłych ludzi), akt (naga postać), malarstwo abstrakcyjne (układ linii, kształtów i barw, bez przedstawiania rzeczywistości).

23.Środki wyrazu w malarstwie

Kolor (wpływa na wymowę dzieła), kształty (realistyczne albo umowne), kompozycja (układ elementów na obrazie), perspektywa (przedstawia trójwymiarową przestrzeń), faktura (powierzchnia zależna od techniki i narzędzi, np. ślady pędzla) i światłocień (różne natężenie światła wydobywa ważne elementy).