Części mowy, imiesłowy, pisownia „nie” - NOWE Słowa na start 7

1.Części mowy odmienne i nieodmienne

Odmienne części mowy to czasownik, rzeczownik, przymiotnik, liczebnik i zaimek - zmieniają swoją formę, np. przez przypadki albo osoby. Nieodmienne to przysłówek, spójnik, przyimek, wykrzyknik i partykuła - mają zawsze tę samą postać.

2.Czasownik

Nazywa czynności i stany; odpowiada na pytania: co robi? co się z nim dzieje? Odmienia się przez osoby, czasy, liczby, rodzaje, tryby i strony. Ma aspekt niedokonany (np. pisać) albo dokonany (np. napisać). W zdaniu pełni funkcję orzeczenia.

3.Czasownik przechodni i nieprzechodni

Czasownik przechodni ma formy strony czynnej, w której podmiot wykonuje czynność (np. Ola upiekła ciasto), i strony biernej, w której podmiot podlega czynności (np. Ciasto zostało upieczone przez Olę). Czasownik nieprzechodni (np. spać, chorować) ma tylko stronę czynną.

4.Nieosobowe formy czasownika

Formy, które nie odmieniają się przez osoby i nie wskazują wykonawcy czynności: bezokolicznik (np. biegać), formy zakończone na -no, -to (np. posprzątano, umyto), konstrukcje ze słowem się (np. mówi się) oraz imiesłowy.

5.Rzeczownik

Nazywa osoby, zwierzęta, rośliny, rzeczy, zjawiska i pojęcia; odpowiada na pytania: kto? co? Odmienia się przez przypadki i liczby, ma określony rodzaj. W zdaniu może być podmiotem, dopełnieniem, przydawką, okolicznikiem lub orzecznikiem.

6.Przymiotnik

Określa cechy i właściwości osób, zwierząt, roślin, rzeczy i zjawisk; odpowiada na pytania: jaki? który? czyj? Odmienia się przez przypadki, liczby i rodzaje, a większość przymiotników się stopniuje (np. miły, milszy, najmilszy). W zdaniu jest zwykle przydawką lub orzecznikiem.

7.Liczebnik

Oznacza liczbę lub kolejność; odpowiada na pytania: ile? który z kolei? Rodzaje: główne (np. trzy), porządkowe (np. trzeci) i zbiorowe (np. troje). Odmienia się przez przypadki, przez liczby - tylko porządkowe, a przez rodzaje - główne i porządkowe.

8.Zaimek

Zastępuje w wypowiedzi inne wyrazy: rzeczowniki (np. my, nikt), przymiotniki (np. ten, czyj), liczebniki (np. tyle) i przysłówki (np. tutaj, wtedy). Odpowiada na pytania zastępowanej części mowy; gdy zastępuje odmienną część mowy, odmienia się tak jak ona.

9.Przysłówek

Wskazuje czas, miejsce i sposób wykonywania czynności (np. jutro wyjedzie, blisko mieszka, cicho śpiewa); odpowiada na pytania: jak? gdzie? kiedy? Przysłówki utworzone od przymiotników się stopniują (np. cicho, ciszej, najciszej). W zdaniu jest okolicznikiem lub orzecznikiem.

10.Spójnik

Łączy wyrazy w zdaniu (np. mama i tata) oraz zdania składowe w wypowiedzeniu złożonym (np. Zostałem w domu, bo padał deszcz).

11.Przyimek

Wskazuje relacje przestrzenne, czasowe lub inne (np. na stole, po lekcjach). Łączy się z rzeczownikiem lub zaimkiem w wyrażenie przyimkowe (np. obok mnie) i decyduje o przypadku tego wyrazu.

12.Wykrzyknik

Wyraża emocje (np. ach, fuj), naśladuje dźwięki (np. puk, miau) albo służy do przywołania kogoś i nawiązania kontaktu (np. psst, halo).

13.Partykuła

Nadaje wypowiedzi dodatkowe znaczenie: pewność lub przypuszczenie (np. pewnie, chyba), życzenie lub rozkaz (oby, niech), potwierdzenie lub zaprzeczenie (owszem, nie), pytanie (czy), ograniczenie (tylko, dopiero) albo wzmocnienie słów (np. -że w chodźże, nawet).

14.Pisownia łączna nie

Nie piszemy łącznie z rzeczownikami (np. nieprawda), z przymiotnikami i z przysłówkami utworzonymi od przymiotników - według zasad od 1 stycznia 2026 r. w każdym stopniu (np. niedobry, nielepszy, nienajlepszy; niedobrze, nienajlepiej) - oraz z imiesłowami przymiotnikowymi.

15.Pisownia rozdzielna nie

Nie piszemy rozdzielnie z czasownikami i wyrazami w funkcji czasownika (nie umiem, nie wolno), z przysłówkami nieutworzonymi od przymiotników (nie zawsze), z zaimkami (nie on), z liczebnikami (nie trzy), z wyrażeniami przyimkowymi (nie na temat) i z imiesłowami przysłówkowymi. Wyjątki pisane łącznie: nieswój (= niezupełnie zdrowy), niejeden (= wielu), niezadługo (= wkrótce).

16.Imiesłowy

Nieosobowe formy czasownika, czyli takie, które nie odmieniają się przez osoby. Imiesłowy przymiotnikowe przypominają przymiotniki: odpowiadają na pytania jaki? jaka? jakie?, odmieniają się przez przypadki, liczby i rodzaje, a w zdaniu zwykle są przydawką. Imiesłowy przysłówkowe są nieodmienne i odpowiadają na pytania jak? kiedy?

17.Imiesłów przymiotnikowy czynny

Nazywa cechę związaną z aktywnym wykonywaniem czynności lub ze znajdowaniem się w jakimś stanie (np. śpiewający chłopiec = taki, który śpiewa). Kończy się na -ący, -ąca, -ące; tworzymy go tylko od czasowników niedokonanych. Nie każdy wyraz na -ący to imiesłów: imiesłów odpowiada na pytanie co robiący? (pianista zachwycający publiczność), a przymiotnik - na pytanie jaki? (zachwycający widok).

18.Imiesłów przymiotnikowy bierny

Nazywa cechę związaną z biernym uleganiem czynności lub stanowi (np. budowany dom = taki, który ktoś buduje). Kończy się na -ny, -na, -ne albo -ty, -ta, -te. Tworzymy go tylko od czasowników przechodnich - zarówno niedokonanych (budowany), jak i dokonanych (zbudowany). Często nazywa stany i właściwości (np. zmartwiony, pognieciony).

19.Imiesłów przysłówkowy współczesny

Nazywa czynność lub stan równoczesne z inną czynnością (np. Idąc do szkoły, słuchał muzyki = w tym samym czasie szedł i słuchał). Kończy się na -ąc; tworzymy go od czasowników niedokonanych.

20.Imiesłów przysłówkowy uprzedni

Nazywa czynność lub stan wcześniejsze od innej czynności (np. Zjadłszy obiad, wyszła na spacer = najpierw zjadła, potem wyszła). Kończy się na -wszy lub -łszy; tworzymy go od czasowników dokonanych. Dziś używa się go bardzo rzadko, a w polszczyźnie nieoficjalnej prawie wcale.

21.Pisownia nie z imiesłowami

Nie z imiesłowami przymiotnikowymi piszemy łącznie - według zasad od 2026 r. bez względu na znaczenie (np. niepiszący, nieumyty, nieprzeczytany). Nie z imiesłowami przysłówkowymi piszemy rozdzielnie (np. nie patrząc, nie zjadłszy). Uwaga: niechcący (= przypadkiem) to przysłówek, więc piszemy go łącznie.