Podkarpacki Konkurs z Języka Angielskiego - parki narodowe USA

1.Park narodowy w USA (national park)

Park narodowy w USA to obszar chroniony (protected area) ustanowiony przez Kongres i zarządzany przez National Park Service. Chroni wyjątkowo piękne krajobrazy, niezwykłe formy terenu i różnorodne ekosystemy, a ludziom daje miejsce do wypoczynku. W parkach narodowych zakazane są polowania i wydobycie surowców. Według listy Kiddle jest ich ponad 60 w 30 stanach i na dwóch terytoriach: American Samoa i U.S. Virgin Islands. Najwięcej parków ma Kalifornia (9), potem Alaska (8), Utah (5) i Kolorado (4).

2.Pierwsze parki narodowe USA

Pierwszym parkiem narodowym USA i świata był Yellowstone - ustawę o nim podpisał w 1872 r. prezydent Ulysses S. Grant. W 1875 r. powstał Mackinac National Park, zlikwidowany w 1895 r. W 1890 r. utworzono m.in. Sequoia, Yosemite i General Grant National Park (dziś część Kings Canyon). W 1916 r. ustawa Organic Act powołała National Park Service, a w 1919 r. parkami narodowymi stały się m.in. Grand Canyon, Acadia i Zion.

3.National Park Service (NPS)

National Park Service to agencja rządu federalnego USA, która zarządza parkami narodowymi i innymi jednostkami National Park System. Należy do Departamentu Spraw Wewnętrznych (Department of the Interior), a powołała ją ustawa Organic Act z 1916 r. Ma chronić krajobraz, przyrodę, dzikie zwierzęta i zabytki tak, żeby ludzie mogli z nich korzystać, a przyszłe pokolenia zastały je nienaruszone. Pracownikami NPS w parkach są m.in. strażnicy parku (park rangers).

4.Yellowstone National Park

Yellowstone to pierwszy park narodowy na świecie, utworzony 1 marca 1872 r. ustawą podpisaną przez prezydenta Ulyssesa S. Granta. Leży w trzech stanach: Wyoming, Montana i Idaho. Słynie z gejzerów, gorących źródeł, żółtawego kanionu rzeki Yellowstone (Grand Canyon of the Yellowstone) z wysokimi wodospadami i z bogatej dzikiej przyrody. Jest na liście światowego dziedzictwa UNESCO (World Heritage Site).

5.Kaldera Yellowstone (Yellowstone Caldera)

Yellowstone leży na kalderze, czyli ogromnym zapadlisku, które powstało po potężnych wybuchach wulkanu. Pod parkiem znajduje się superwulkan (supervolcano): głęboko pod ziemią jest gorąca magma, która ogrzewa skały i wodę. Dlatego w parku jest rozległa sieć obszarów geotermalnych (geothermal areas): gejzery, gorące źródła, bulgoczące błotne kotły (mud pots) i parujące szczeliny. Przez park przechodzą też cztery pasma górskie.

6.Old Faithful

Old Faithful to najbardziej znany gejzer (geyser) w Yellowstone National Park. Gejzer to gorące źródło, które co pewien czas wyrzuca w górę słup gorącej wody i pary. Woda w podziemnych kanałach nagrzewa się od gorących skał nad magmą, aż ciśnienie pary wypycha ją na powierzchnię. Old Faithful wybucha regularnie i dość przewidywalnie, stąd nazwa: faithful znaczy wierny. Strażnicy parku podają turystom przybliżone godziny kolejnych erupcji.

7.Gorące źródła i błotne kotły w Yellowstone (hot springs, mud pots)

Gorące źródło (hot spring) to miejsce, w którym z ziemi wypływa woda ogrzana przez gorące skały; w odróżnieniu od gejzeru zwykle nie wybucha. Najsłynniejsze w Yellowstone jest Grand Prismatic Spring o jaskrawych, tęczowych barwach, które nadają mu m.in. mikroorganizmy żyjące w ciepłej wodzie. Błotny kocioł (mud pot) to zagłębienie z gorącym, bulgoczącym błotem. Przy takich miejscach nie wolno schodzić z kładek i ścieżek, bo gorąca woda może poparzyć.

8.Dzika przyroda Yellowstone (wildlife)

Yellowstone należy do najlepszych miejsc w USA do obserwowania dzikich zwierząt: żyje tu ponad 60 gatunków ssaków. Są wśród nich bizony (bison), niedźwiedzie grizzly (grizzly bears) i baribale (black bears), wilki (timber wolves), rysie (lynxes) i jelenie wapiti (elk). Zwierzęta są dzikie, dlatego ogląda się je z bezpiecznej odległości i nie wolno ich karmić.

9.Yosemite National Park

Yosemite to park narodowy w Kalifornii, w górach Sierra Nevada, utworzony 1 października 1890 r. Słynie z pionowych granitowych ścian, wyjątkowo wysokich wodospadów (waterfalls) i starych lasów. Sercem parku jest Yosemite Valley - dolina wyrzeźbiona przez lodowce. Rosną tu trzy gaje sekwoi olbrzymich (giant sequoias), a dzika część gór jest domem wielu rzadkich roślin i zwierząt. Park jest na liście światowego dziedzictwa UNESCO.

10.El Capitan i Half Dome

El Capitan i Half Dome to najsłynniejsze granitowe formacje Yosemite National Park, wznoszące się nad doliną Yosemite Valley. El Capitan to ogromna, prawie pionowa granitowa ściana, znana wspinaczom z całego świata. Half Dome to szczyt w kształcie kopuły ściętej z jednej strony pionową ścianą, jakby ktoś przeciął kopułę na pół. Obie formacje wznoszą się nad doliną wyrzeźbioną przez lodowce.

11.Yosemite Falls

Yosemite Falls to wodospad (waterfall) w Yosemite National Park, jeden z najwyższych w Ameryce Północnej: ma 739 m (2425 stóp) wysokości. Woda spada z pionowych ścian doliny Yosemite Valley. Wodospady Yosemite są najbardziej obfite wiosną i wczesnym latem, gdy topnieje śnieg w Sierra Nevada; pod koniec lata mogą prawie wyschnąć.

12.Grand Canyon National Park

Grand Canyon to park narodowy w stanie Arizona, utworzony 26 lutego 1919 r. Chroni Wielki Kanion, wyrzeźbiony przez rzekę Kolorado (Colorado River). Kanion (canyon) to głęboka, wąska dolina o stromych ścianach, wycięta przez rzekę. Park jest na liście światowego dziedzictwa UNESCO. Nie myl stanu z rzeką: rzeka Kolorado płynie przez Arizonę, a park nie leży w stanie Kolorado.

13.Rozmiary Wielkiego Kanionu i jego krawędzie (rims)

Wielki Kanion ma ok. 446 km (277 mil) długości, do ok. 1,6 km (1 mili) głębokości i do ok. 29 km (18 mil) szerokości. Turyści oglądają go z dwóch krawędzi: północnej (North Rim) i południowej (South Rim), z których szlaki schodzą w głąb kanionu. Rim po angielsku to krawędź, brzeg.

14.Jak powstał Wielki Kanion?

Wielki Kanion powstał przez erozję (erosion): przez miliony lat rzeka Kolorado wcinała się w wyżynę Colorado Plateau, a woda, wiatr i mróz kruszyły skały. W ścianach kanionu widać wielobarwne warstwy skał ułożone jedna na drugiej, a sam kanion ma trzy wyraźne poziomy. Warstwa leżąca niżej jest zwykle starsza od tej, która leży nad nią.

15.Everglades National Park

Everglades to park narodowy na Florydzie, ustanowiony 6 grudnia 1947 r.; ustawę zezwalającą na jego utworzenie przyjęto 30 maja 1934 r. To największy obszar tropikalnej dzikiej przyrody w USA: mokradła (wetlands), lasy namorzynowe (mangroves) i wody ujściowe przy morzu (estuary). Część tych terenów osuszono i zabudowano, a dziś projekty odnowy przyrody próbują przywrócić ich dawny stan. Park jest na liście światowego dziedzictwa UNESCO i rezerwatów biosfery.

16.Zwierzęta Everglades

Everglades chronią wiele zagrożonych gatunków, m.in. pumę florydzką (Florida panther), krokodyla amerykańskiego (American crocodile) i manata karaibskiego (West Indian manatee). Żyją tu też aligatory amerykańskie (American alligators). Everglades to jedno z niewielu miejsc na świecie, gdzie aligatory i krokodyle żyją obok siebie.

17.Death Valley National Park

Death Valley (Dolina Śmierci) to park narodowy w Kalifornii i Nevadzie, utworzony 31 października 1994 r. To najgorętsze, najniżej położone i najsuchsze miejsce w USA: temperatura w dzień przekraczała tu 54°C (130°F). Mimo pustynnego (desert) klimatu park chroni kaniony, wydmy, pasma górskie, źródła, dawne kopalnie i ponad 1000 gatunków roślin.

18.Badwater Basin

Badwater Basin to obniżenie w Death Valley z rozległymi równinami solnymi (salt flats). Leży ok. 86 m (282 stopy) poniżej poziomu morza i jest najniżej położonym miejscem w Ameryce Północnej. Sól zostaje na powierzchni, gdy woda z rzadkich opadów wyparowuje w upale.

19.Denali National Park

Denali to park narodowy na Alasce, utworzony 26 lutego 1917 r. Jego centrum jest góra Denali - najwyższy szczyt Ameryki Północnej, którego nazwa pochodzi z języka rdzennych mieszkańców Alaski. Denali i inne szczyty pasma Alaska Range pokrywają długie lodowce, a niżej rośnie tajga (boreal forest). Przez park biegnie tylko jedna droga do jeziora Wonder Lake; na większości jej długości jeżdżą wyłącznie planowe autobusy turystyczne. Żyją tu m.in. grizzly, owce Dalla, łosie (moose), karibu i wilki.

20.Największy i najmniejszy park narodowy USA

Według listy największym parkiem narodowym USA jest Wrangell-St. Elias na Alasce (od 1980 r.). Jest większy niż każdy z dziewięciu najmniejszych stanów, a trzy kolejne największe parki też leżą na Alasce. Chroni miejsce, w którym spotykają się cztery pasma górskie, m.in. ze szczytem Mount Saint Elias, a ponad jedną czwartą parku pokrywają lodowce. Najmniejszy jest Gateway Arch w stanie Missouri (od 2018 r.) - teren wokół stalowego łuku o wysokości 192 m, upamiętniającego wyprawę Lewisa i Clarka i ekspansję na zachód.

21.Inne parki narodowe Alaski

Alaska ma 8 parków narodowych, więcej ma tylko Kalifornia. Gates of the Arctic w paśmie Brooks Range to najdalej na północ wysunięty park USA, bez żadnych udogodnień; rdzenni mieszkańcy Alaski żyją z tej ziemi i z karibu od ok. 11 000 lat. Katmai chroni Valley of Ten Thousand Smokes, powstałą po wybuchu wulkanu Novarupta w 1912 r.; co roku ponad 2000 niedźwiedzi grizzly łowi tu łososie. Glacier Bay i Kenai Fjords słyną z lodowców spływających do morza, fiordów i wielorybów.

22.Hawaiʻi Volcanoes National Park

Hawaiʻi Volcanoes to park na wyspie Hawaiʻi, zwanej Big Island, utworzony 1 sierpnia 1916 r. Chroni wulkany Kīlauea i Mauna Loa, należące do najbardziej aktywnych na świecie. Ekosystemy sięgają od lasów tropikalnych na poziomie morza po jałowe pola zastygłej lawy (lava) na wysokości ponad 4000 m. Lawa to roztopiona skała, która wypłynęła z wulkanu (volcano); pod ziemią ta sama roztopiona skała to magma.

23.Haleakalā National Park

Haleakalā to park na hawajskiej wyspie Maui, utworzony 1 lipca 1961 r. Chroni wulkan Haleakalā z bardzo dużym kraterem i licznymi stożkami żużlowymi (cinder cones). Żyje tu endemiczna gęś hawajska (Hawaiian goose), czyli gatunek występujący tylko na Hawajach. Według listy żaden park narodowy USA nie chroni tylu gatunków zagrożonych (endangered species) co Haleakalā. Hawaje mają dwa parki narodowe.

24.Sequoia National Park

Sequoia to park w Kalifornii, w górach Sierra Nevada, utworzony 25 września 1890 r. Chroni Giant Forest - las z jednymi z największych drzew świata, sekwojami olbrzymimi (giant sequoias). Rośnie tu General Sherman, największe zmierzone drzewo parku, uważane za największe drzewo świata pod względem objętości. Park ma też ponad 240 jaskiń, granitową kopułę Moro Rock i najwyższą górę USA poza Alaską i Hawajami - Mount Whitney.

25.Kings Canyon National Park

Kings Canyon to park w Kalifornii, utworzony w 1940 r.; włączono do niego General Grant National Park z 1890 r., czwarty park narodowy USA. Rosną tu gaje sekwoi olbrzymich z drzewem General Grant - drugim co do wielkości zmierzonym drzewem świata. Nazwa parku pochodzi od granitowego kanionu wyrzeźbionego przez rzekę Kings River. Pobliska jaskinia Boyden Cave znajduje się poza parkiem, w Sequoia National Forest.

26.Redwood National Park

Redwood to park nad Oceanem Spokojnym w Kalifornii, utworzony w 1968 r. Razem ze współzarządzanymi parkami stanowymi chroni prawie połowę zachowanych sekwoi wieczniezielonych (coast redwoods) - najwyższych drzew na Ziemi. Nie myl ich z sekwojami olbrzymimi z Sequoia i Kings Canyon: sekwoje wieczniezielone są najwyższe, a olbrzymie mają największą objętość. Park chroni też ok. 60 km wybrzeża z kałużami pływowymi (tide pools).

27.Zion National Park

Zion to park w stanie Utah, utworzony 19 listopada 1919 r. Leży na styku trzech krain: wyżyny Colorado Plateau, Great Basin i pustyni Mojave. Chroni formy z piaskowca (sandstone): stoliwa (mesas), skalne wieże i kaniony, w tym Virgin River Narrows - wąski kanion rzeki Virgin River. Park dzieli się na cztery ekosystemy: pustynię, tereny nadrzeczne, zadrzewienia i las iglasty.

28.Bryce Canyon National Park

Bryce Canyon to park w stanie Utah, utworzony w 1928 r. Mimo nazwy nie jest typowym kanionem, lecz skalnym amfiteatrem na wyżynie Paunsaugunt Plateau. Słynie z setek wysokich, wielobarwnych iglic ze skał osadowych, zwanych hoodoos, które wyrzeźbiła erozja. Tereny te zamieszkiwali najpierw rdzenni Amerykanie (Native Americans), a później osadnicy mormońscy.

29.Arches National Park

Arches to park w stanie Utah, utworzony 12 listopada 1971 r. Ma ponad 2000 naturalnych łuków skalnych z piaskowca (sandstone arches); najbardziej znane to Delicate Arch, Landscape Arch i Double Arch. Łuki wyrzeźbiła erozja przez miliony lat w suchym, pustynnym klimacie. Są tu też skalne iglice, skalne płetwy (fins) i balansujące skały (balancing rocks). Utah ma pięć parków narodowych, m.in. Zion, Bryce Canyon i Arches.

30.Rocky Mountain National Park

Rocky Mountain to park w Górach Skalistych w stanie Kolorado, utworzony 26 stycznia 1915 r. Z północy na południe przecina go Continental Divide - wielki dział wodny Ameryki Północnej. Ekosystemy sięgają od ponad 150 jezior i lasów górskich po bezdrzewną tundrę alpejską. Żyją tu m.in. wapiti (elk), łosie, owce kanadyjskie (bighorn sheep), baribale i pumy (cougars). Popularne są szczyt Longs Peak, jezioro Bear Lake i droga Trail Ridge Road, wznosząca się ponad 3700 m.

31.Glacier National Park

Glacier to park w stanie Montana, utworzony 11 maja 1910 r. Jest amerykańską połową Waterton-Glacier International Peace Park, który tworzy razem z parkiem w Kanadzie. Ma szybko kurczące się lodowce (glaciers) i 130 nazwanych jezior wśród szczytów Gór Skalistych. Słynie z widokowej drogi Going-to-the-Sun Road. Na szczycie Triple Divide Peak spotykają się zlewiska trzech oceanów: Atlantyckiego, Spokojnego i Arktycznego.

32.Grand Teton National Park

Grand Teton to park w stanie Wyoming, utworzony 26 lutego 1929 r., położony na południe od Yellowstone. Jego najwyższym szczytem jest Grand Teton w paśmie Teton Range. Poszarpane góry wyrastają gwałtownie nad doliną Jackson Hole porośniętą bylicą (sage), a w jeziorach u ich stóp odbijają się szczyty. Wyoming ma dwa parki narodowe: Grand Teton i większą część Yellowstone.

33.Great Smoky Mountains National Park

Great Smoky Mountains to park w Appalachach (Appalachian Mountains), na granicy stanów Karolina Północna i Tennessee, utworzony 15 czerwca 1934 r. Według listy od 1944 r. jest najczęściej odwiedzanym parkiem narodowym USA. Duża rozpiętość wysokości sprawia, że żyje tu ponad 400 gatunków kręgowców i rośnie ok. 100 gatunków drzew. Główną atrakcją są wędrówki: ponad 1300 km szlaków (hiking trails), w tym ok. 110 km Appalachian Trail.

34.Olympic National Park

Olympic to park w stanie Waszyngton (Washington) na półwyspie Olympic Peninsula, utworzony w 1938 r. Obejmuje wybrzeże Pacyfiku, lasy deszczowe strefy umiarkowanej (temperate rainforests) i pokryte lodowcami szczyty Olympic Mountains z najwyższym Mount Olympus. Lasy Hoh i Quinault to najbardziej deszczowe miejsca w USA poza Alaską i Hawajami: w lesie Hoh spada średnio prawie 3,7 m deszczu rocznie.

35.Acadia National Park

Acadia to park w stanie Maine na północno-wschodnim wybrzeżu USA, utworzony 26 lutego 1919 r. Obejmuje część wyspy Mount Desert Island i inne wyspy przybrzeżne. Ma najwyższą górę atlantyckiego wybrzeża USA (Cadillac Mountain), granitowe szczyty, skaliste brzegi oceanu, lasy i jeziora. Chroni siedliska słodkowodne, leśne, ujściowe i strefę pływów (intertidal zone).

36.Mammoth Cave National Park

Mammoth Cave to park w stanie Kentucky, utworzony 1 lipca 1941 r. Chroni najdłuższy znany system jaskiń (caves) na świecie: zbadano tu ponad 640 km korytarzy. Pod ziemią żyje m.in. osiem gatunków nietoperzy, krewetka jaskiniowa (Kentucky cave shrimp), ślepe ryby jaskiniowe (Northern cavefish) i salamandry. Na powierzchni są rzeka Green River, ok. 110 km szlaków, leje krasowe (sinkholes) i źródła.

37.Carlsbad Caverns National Park

Carlsbad Caverns to park w stanie Nowy Meksyk (New Mexico), utworzony 14 maja 1930 r. Ma 117 jaskiń, a najdłuższa z nich ma ponad 190 km długości. Wielka sala Big Room ma prawie 1200 m długości. Jaskinie są domem ponad 400 000 nietoperzy Mexican free-tailed bats i szesnastu innych gatunków nietoperzy. Na powierzchni rozciąga się pustynia Chihuahua (Chihuahuan Desert).

38.Co znaczą: canyon, cave, volcano, lava?

Canyon (kanion) to głęboka, wąska dolina o stromych ścianach, wycięta przez rzekę, np. Grand Canyon. Cave (jaskinia) to naturalna podziemna pustka w skałach, np. Mammoth Cave. Volcano (wulkan) to góra albo otwór w ziemi, przez który wydobywają się lawa, popiół i gazy, np. Kīlauea. Lava (lawa) to roztopiona skała, która wypłynęła z wulkanu na powierzchnię.

39.Co znaczą: glacier, waterfall, desert, wetland, geyser, hot spring?

Glacier (lodowiec) to wielka masa lodu, która powoli spływa w dół, np. w parkach Glacier i Denali. Waterfall (wodospad) to miejsce, gdzie rzeka spada z progu skalnego, np. Yosemite Falls. Desert (pustynia) to bardzo suchy obszar z nielicznymi roślinami, np. Death Valley. Wetland (mokradło) to teren stale albo okresowo pokryty płytką wodą, np. Everglades. Geyser (gejzer) co pewien czas wyrzuca w górę gorącą wodę i parę, np. Old Faithful, a z hot spring (gorącego źródła) ciepła woda wypływa spokojnie.

40.Co znaczą: protected area, ranger, wildlife, endangered species, hiking trail?

Protected area (obszar chroniony) to teren, na którym prawo chroni przyrodę; national park (park narodowy) to jedna z jego form. Ranger (strażnik parku) pracuje dla National Park Service: chroni przyrodę, pilnuje przepisów, pomaga zwiedzającym i uczy ich o parku. Wildlife to dzika przyroda, zwłaszcza dzikie zwierzęta. Endangered species (gatunek zagrożony) to gatunek, któremu grozi wyginięcie, np. kondor kalifornijski (California condor). Hiking trail to pieszy szlak turystyczny.