Podkarpacki Konkurs Języka Polskiego - bunt, teoria i język

1.„Aby istnieć, człowiek musi się buntować!” (Albert Camus)

Słowa Alberta Camusa (1913-1960), francuskiego pisarza i filozofa, laureata Nagrody Nobla (1957), autora eseju „Człowiek zbuntowany”. Bunt to w tym ujęciu sprzeciw wobec zła, niesprawiedliwości, przymusu i upokorzenia. Buntownik mówi „nie” temu, co narusza ludzką godność, ale zarazem mówi „tak” wartościom, których broni: wolności, prawdzie i sprawiedliwości. Dzięki buntowi człowiek przestaje być biernym przedmiotem cudzych decyzji i świadomie wybiera, kim chce być. Bunt nie jest więc kaprysem, zwykłym nieposłuszeństwem ani agresją.

2.Postawa buntownika w tekstach kultury

Buntownik sprzeciwia się nakazom, zakazom albo zwyczajom i często płaci za to wysoką cenę. Przykładowe odczytania: Adam i Ewa łamią Boży zakaz (Rdz 3) i zostają wygnani z raju; Ikar lekceważy przestrogę ojca i ginie; Jonathan z „Mewy” Richarda Bacha doskonali lot wbrew Stadu, które go wyklucza; Neil Perry ze „Stowarzyszenia umarłych poetów” gra w teatrze mimo zakazu ojca; Romeo i Julia kochają się wbrew waśni rodów; Ronja przyjaźni się z Birkiem, synem wroga ojca, i odchodzi z domu do Niedźwiedziej Groty.

3.Funkcje języka

Funkcje języka to cele, którym służy wypowiedź. Informatywna przekazuje wiadomości (prognoza pogody, hasło w encyklopedii). Ekspresywna wyraża uczucia i stan nadawcy („Ale się cieszę!”). Impresywna wpływa na odbiorcę i nakłania go do działania albo zmiany zdania (rozkaz, prośba, reklama, apel). Poetycka zwraca uwagę na samą formę wypowiedzi, jej brzmienie i obrazowość (wiersz, gra słów). Fatyczna nawiązuje, podtrzymuje albo kończy kontakt („Halo?”, „Słuchasz mnie?”, „Do widzenia”). Jedna wypowiedź często pełni kilka funkcji naraz.

4.Intencja wypowiedzi

Intencja to cel, w jakim nadawca coś mówi lub pisze: chce poinformować, zapytać, poprosić, nakazać, zakazać, ostrzec, obiecać, przeprosić, podziękować, pochwalić, skrytykować albo przekonać. Intencja bywa wyrażona wprost („Zamknij okno.”) albo pośrednio, gdy dosłowny sens różni się od zamiaru („Ale tu zimno!” jako prośba o zamknięcie okna). Na intencję wskazują m.in. tryb czasownika, rodzaj wypowiedzenia (oznajmujące, pytające, rozkazujące), intonacja, słownictwo i sytuacja komunikacyjna. Odczytanie intencji pomaga rozpoznać ironię i manipulację.

5.Rodzaje literackie: epika, liryka, dramat

Epika: o zdarzeniach opowiada narrator; jest fabuła i bohaterowie, zwykle proza (mit, opowiadanie, nowela, powieść, baśń). Liryka: podmiot liryczny wyraża uczucia, przeżycia i myśli; przeważnie wiersz, fabuły zwykle brak (fraszka, tren, pieśń, hymn). Dramat: utwór przeznaczony do wystawienia na scenie; nie ma narratora, akcja rozwija się w dialogach i monologach postaci, a tekst poboczny (didaskalia) opisuje miejsce, wygląd i zachowanie postaci (tragedia, komedia). Utwór łączący cechy kilku rodzajów nazywamy synkretycznym.

6.Gatunek synkretyczny (np. ballada)

Gatunek synkretyczny łączy cechy dwóch albo trzech rodzajów literackich. Najczęściej podawanym przykładem jest ballada: ma fabułę i narratora jak epika, jest wierszem pełnym emocji jak liryka, a postacie rozmawiają ze sobą w dialogach jak w dramacie. Ballada zwykle opowiada o niezwykłych, tajemniczych zdarzeniach z udziałem sił nadprzyrodzonych i często jest osnuta na podaniu ludowym, np. „Świtezianka” Adama Mickiewicza. Cechy epiki i liryki łączą też inne utwory liryczno-epickie, np. poemat.

7.Powieść (fantasy, przygodowa, obyczajowa) a opowiadanie

Powieść to najobszerniejszy gatunek epiki pisany prozą: ma wiele wątków, wielu bohaterów i rozbudowany świat przedstawiony. Powieść fantasy rozgrywa się w wymyślonym świecie z magią i istotami fantastycznymi, np. „Czarnoksiężnik z Archipelagu” Ursuli K. Le Guin. Powieść przygodowa ma szybką akcję, podróże i niebezpieczeństwa, a bohater pokonuje kolejne przeszkody. Powieść obyczajowa pokazuje codzienne życie, zwyczaje i relacje ludzi z określonego środowiska. Opowiadanie jest krótsze, zwykle jednowątkowe, ma niewielu bohaterów i prostą fabułę.

8.Mit i przypowieść (parabola)

Mit to opowieść o bogach, herosach i początkach świata, która wyjaśniała ludziom zjawiska przyrody, pochodzenie zwyczajów i sens ludzkiego losu; np. mit o Dedalu i Ikarze opowiada o ucieczce z Krety na skrzydłach z piór i wosku. Przypowieść (parabola) to krótka opowieść, w której zdarzenia i postacie są przykładem ogólnej prawdy moralnej lub religijnej: ważny jest ukryty sens, który czytelnik odczytuje sam, a nie szczegóły. Przykłady to biblijne przypowieści o talentach i o miłosiernym Samarytaninie; jako przypowieść bywa odczytywana także „Mewa” Bacha.

9.Tragedia, komedia i scenka dramatyczna

Tragedia to gatunek dramatu, w którym bohater uwikłany w konflikt bez dobrego wyjścia ponosi klęskę, często ginie; np. „Romeo i Julia” Williama Szekspira, gdzie miłość dwojga młodych zderza się z waśnią rodów. Komedia przedstawia zabawne sytuacje i postacie, wykorzystuje komizm sytuacyjny, postaci i słowny i zwykle kończy się szczęśliwie, np. „Zemsta” Aleksandra Fredry. Scenka dramatyczna to bardzo krótki utwór z kilkoma postaciami, dialogiem i didaskaliami, np. „Żarłoczna Ewa” z cyklu Teatrzyk „Zielona Gęś” Konstantego Ildefonsa Gałczyńskiego.

10.Plakat, fresk i obraz jako teksty kultury

Tekstem kultury jest każdy wytwór, który niesie znaczenie, nie tylko utwór literacki. Plakat łączy obraz z krótkim napisem i działa skrótem oraz metaforą wizualną, np. plakat Andrzeja Pągowskiego do „Romea i Julii” z 1985 r. Fresk to malowidło wykonane na mokrym tynku, np. „Grzech pierworodny i wygnanie z raju” Michała Anioła w Kaplicy Sykstyńskiej. Obraz, np. „Pejzaż z upadkiem Ikara” przypisywany Pieterowi Brueglowi starszemu, opisujemy przez plany, kompozycję, barwy i światło. Teksty kultury prowadzą dialog: nawiązują do siebie przez aluzje, cytaty i parodie.

11.Film i adaptacja filmowa

Film łączy ruchomy obraz, słowo, muzykę i dźwięk; współtworzą go m.in. reżyser, scenarzysta, operator, aktorzy i kompozytor, a sens budują ujęcia, kadry i montaż. Adaptacja filmowa to przeniesienie utworu literackiego na ekran: twórcy skracają fabułę, łączą albo pomijają postacie i wątki, dodają sceny, a słowa narratora zastępują obrazem. Bywa też odwrotnie: film „Stowarzyszenie Umarłych Poetów” Petera Weira (1989) powstał pierwszy, a Nancy H. Kleinbaum napisała powieść na podstawie jego scenariusza.

12.Podmiot liryczny a narrator

Podmiot liryczny to „ja” mówiące w wierszu, które wyraża uczucia i myśli; nie należy go utożsamiać z autorem. Narrator opowiada o zdarzeniach w utworze epickim. Narrator pierwszoosobowy jest uczestnikiem albo świadkiem zdarzeń i zna zwykle to, co sam przeżył, zobaczył albo usłyszał od innych; tak opowiada lotnik w „Małym Księciu”. Narrator trzecioosobowy stoi poza światem przedstawionym i często wie o bohaterach więcej niż oni sami, jak w „Ronji, córce zbójnika” Astrid Lindgren. W dramacie zwykle nie ma narratora.

13.Bohater literacki

Bohater literacki to postać biorąca udział w zdarzeniach świata przedstawionego. Bohater główny (często tytułowy) jest w centrum akcji, drugoplanowy ma mniejszy, ale ważny udział, a epizodyczny pojawia się na krótko. Bohater zbiorowy to grupa ukazana jako całość, np. Stado w „Mewie” Richarda Bacha. Bohater dynamiczny zmienia się pod wpływem przeżyć, a statyczny pozostaje taki sam. O bohaterze dowiadujemy się wprost (z opisu narratora i opinii innych postaci) albo pośrednio (z jego słów, czynów i wyborów).

14.Motyw (raju, lotu, buntu, miłości)

Motyw to element treści - sytuacja, postać, przedmiot albo wątek - powracający w wielu tekstach kultury. Motyw raju: Rdz 3, „Ogrodnik” Czesława Miłosza, „Żarłoczna Ewa” Gałczyńskiego, fresk Michała Anioła. Motyw lotu: mit o Dedalu i Ikarze, „Mewa” Bacha, „Pejzaż z upadkiem Ikara”. Motyw buntu: Ikar, Jonathan, Neil Perry, Ronja. Motyw miłości: „Romeo i Julia” Szekspira i nawiązujący do tej historii wiersz Cypriana Kamila Norwida „W Weronie”. Ten sam motyw pozwala porównywać różne utwory i odczytywać ich dialog.

15.Symbol a alegoria

Symbol to znak (przedmiot, postać, zjawisko), który poza znaczeniem dosłownym ma znaczenia ukryte i wieloznaczne, odczytywane różnie przez różnych czytelników; np. łzę spadającą z nieba w wierszu Norwida „W Weronie” można odczytać jako znak współczucia świata dla kochanków, a różę w „Małym Księciu” - jako osobę kochaną. Alegoria ma jedno, ustalone tradycją znaczenie, które łatwo odczytać: waga oznacza sprawiedliwość, kotwica - nadzieję, a lis w bajkach - przebiegłość. Symbol trzeba interpretować, alegorię wystarczy rozszyfrować.

16.Topos i archetyp

Topos to motyw o bardzo długiej tradycji, sięgającej Biblii i starożytności, stale powracający w kulturze europejskiej i za każdym razem odczytywany na nowo, np. raj utracony, życie jako wędrówka, świat jako teatr. Archetyp to pierwowzór (praobraz) postaci lub sytuacji, który stał się wzorem dla późniejszych tekstów: Adam i Ewa - pierwszych ludzi, którzy złamali zakaz; Ikar - śmiałka, który chce przekroczyć ludzkie granice; Romeo i Julia - młodych kochanków rozdzielonych przez wrogość otoczenia.

17.Ironia

Ironia to sposób wypowiedzi, w którym prawdziwy sens różni się od dosłownego, często jest wręcz odwrotny: nadawca ukrywa drwinę, krytykę albo dystans pod pozornie poważnymi lub życzliwymi słowami (np. „Pięknie się spisałeś!” do kogoś, kto coś zepsuł). Odbiorca odczytuje ją z kontekstu i sytuacji. W „Utopii” Wisławy Szymborskiej jako ironiczny można odczytać finał: wyspa pewnych odpowiedzi okazuje się bezludna, bo ludzie z niej odchodzą. W wierszu „W Weronie” Norwida ironię można dostrzec w przedstawieniu ludzi, którzy mówią „uczenie”.

18.Groteska i absurd

Groteska to konwencja, która łączy przeciwieństwa: śmieszność i powagę, realizm i fantastykę, a świat pokazuje w krzywym zwierciadle, przerysowany i zdeformowany. Absurd to niedorzeczność, brak logiki i sensu. W „Żarłocznej Ewie” Gałczyńskiego biblijna scena kuszenia zamienia się w żart: Ewa zjada całe jabłko, nie dzieląc się z Adamem, więc biblijna historia nie może się dalej potoczyć. Albert Camus nazywał absurdem rozdźwięk między ludzką potrzebą sensu a milczeniem świata; odpowiedzią człowieka na absurd ma być bunt.

19.Utopia

Utopia to wyobrażenie idealnego państwa, społeczeństwa lub miejsca, które nie istnieje i zwykle istnieć nie może. Nazwa pochodzi od tytułu dzieła Tomasza Morusa „Utopia” (1516) i od greckich słów oznaczających „nie-miejsce”. Utopią nazywamy też nierealne marzenie. Przeciwieństwem jest antyutopia (dystopia) - wizja złego świata, w którym ludzie tracą wolność. W wierszu Wisławy Szymborskiej „Utopia” wyspa, na której wszystko się wyjaśnia, ma alegoryczne nazwy, np. Dolina Oczywistości, a mimo to pozostaje bezludna.

20.Epitet, porównanie, metafora

Epitet to wyraz określający rzeczownik, najczęściej przymiotnik, który nazywa jego cechę, np. łagodne oko w wierszu „W Weronie”, wolny człowiek. Porównanie zestawia dwa przedmioty lub zjawiska za pomocą wyrazów: jak, niby, jakby, niczym, podobny do, np. szybki jak wiatr. Metafora, czyli przenośnia, łączy wyrazy tak, że zyskują nowe, przenośne znaczenie, którego nie da się rozumieć dosłownie, np. oko błękitu u Norwida, płomień gniewu. Znaczenie metaforyczne odczytujemy, szukając podobieństwa między tym, co nazwane, a tym, o czym naprawdę mowa.

21.Personifikacja, ożywienie, apostrofa

Personifikacja (uosobienie) nadaje zwierzętom, roślinom, rzeczom albo pojęciom cechy i zachowania ludzkie, np. „Cyprysy mówią” w wierszu Norwida „W Weronie”. Ożywienie nadaje przedmiotom i zjawiskom cechy istot żywych, ale nie typowo ludzkie, np. morze ryczy, wiatr goni chmury. Apostrofa to bezpośredni, często uroczysty zwrot do osoby, bóstwa, rzeczy albo pojęcia, nieraz z wykrzyknikiem „o”, np. „O wolności!”. W „Ogrodniku” Czesława Miłosza ogrodnik zwraca się do ludzi jak do swoich dzieci. Apostrofa wyraża emocje i podkreśla wagę słów.

22.Pytanie retoryczne, wyliczenie, anafora

Pytanie retoryczne nie oczekuje odpowiedzi, bo jest ona oczywista albo zawarta w samym pytaniu; skłania do refleksji i wzmacnia przekaz, np. „Czy można żyć bez wolności?”. Wyliczenie to wymienienie po kolei wielu elementów tej samej kategorii; buduje obraz bogactwa, nagromadzenia albo napięcia. W „Ogrodniku” Miłosza wyliczone są rzeczy, które ogrodnik widzi w przyszłych dziejach ludzi. Anafora to powtórzenie tego samego wyrazu lub zwrotu na początku kolejnych wersów albo zdań, np. „Nie chcę klatki. Nie chcę murów. Nie chcę rozkazów.”. Podkreśla najważniejszą myśl i nadaje rytm.

23.Kontrast (antyteza), oksymoron, hiperbola

Kontrast (antyteza) to zestawienie przeciwieństw: postaci, obrazów, postaw albo pojęć, które uwydatnia różnicę; w wierszu Norwida „W Weronie” łzom, które według cyprysów spadają dla kochanków, przeciwstawione są kamienie, o których mówią ludzie. Oksymoron łączy w jednym wyrażeniu wyrazy o sprzecznym znaczeniu, np. gorący lód, wymowne milczenie, słodka gorycz. Hiperbola to wyolbrzymienie, które wzmacnia emocje, np. morze łez, czekam na ciebie całą wieczność, mówiłem ci to tysiąc razy.

24.Peryfraza, neologizm, zdrobnienie

Peryfraza (omówienie) zastępuje nazwę opisowym wyrażeniem, np. król zwierząt (lew), srebrny glob (księżyc), gród Kraka (Kraków). Neologizm to nowy wyraz utworzony przez autora albo nowe słowo w języku; w poezji zaskakuje i wzbogaca obraz, a wiele neologizmów stworzył np. Bolesław Leśmian. Zdrobnienie to wyraz z przyrostkiem nadającym znaczenie małości lub czułości, np. domek, kwiatuszek, serduszko; zwykle wyraża ciepłe uczucia, ale bywa też ironiczne lub lekceważące. Przeciwieństwem zdrobnienia jest zgrubienie, np. psisko.

25.Style: potoczny, urzędowy, artystyczny, naukowy, publicystyczny

Styl potoczny służy codziennym rozmowom: jest swobodny, emocjonalny, ma kolokwializmy, skróty i zdania niepełne. Styl urzędowy (pisma, podania, regulaminy) jest rzeczowy, precyzyjny, często bezosobowy i pełen stałych formuł. Styl artystyczny (literatura) wykorzystuje środki stylistyczne i może łączyć cechy innych stylów. Styl naukowy (podręczniki, prace naukowe) używa terminów i definicji, jest ścisły i obiektywny. Styl publicystyczny (prasa, radio, telewizja, internet) dotyczy spraw aktualnych, chce wpływać na opinie odbiorców i łączy informację z oceną.

26.Odmiany polszczyzny i archaizmy

Polszczyzna ogólna (ogólnonarodowa) to odmiana zrozumiała dla wszystkich Polaków, używana w szkole, mediach i urzędach. Gwary to ludowe odmiany języka używane na określonym obszarze, np. gwara podhalańska. Języki środowiskowe (żargony, slang) to słownictwo grup zawodowych i społecznych, np. uczniów, sportowców, informatyków. Archaizmy to wyrazy i formy dawne, dziś wychodzące z użycia; w dawnym przekładzie Księgi Rodzaju Jakuba Wujka są np. „niewiasta” (kobieta) i „snadź” (w tym fragmencie: przypadkiem). Archaizmy przenoszą odbiorcę w przeszłość albo nadają tekstowi powagi.

27.Iść (płynąć) pod prąd, zrzucić kajdany, wolny jak ptak

Związek frazeologiczny to utrwalone połączenie wyrazów o znaczeniu przenośnym, którego nie da się wyprowadzić ze znaczeń pojedynczych słów; dzielimy je na wyrażenia, zwroty i frazy. Iść pod prąd albo płynąć pod prąd znaczy postępować wbrew większości, wbrew panującym poglądom i modzie, np. Nie bał się iść pod prąd i stanął w obronie kolegi. Zrzucić kajdany to wyzwolić się z niewoli, ucisku albo czyjejś władzy. Wolny jak ptak to całkowicie wolny i niezależny, bez obowiązków, np. Po egzaminach czuł się wolny jak ptak.

28.Bujać w obłokach, budować zamki na lodzie, rosną komuś skrzydła u ramion

Bujać w obłokach to marzyć, fantazjować i nie zauważać tego, co dzieje się wokół, np. Na lekcji bujał w obłokach i nie usłyszał pytania. Budować zamki na lodzie (także na piasku) to snuć piękne, ale nierealne plany, które łatwo się rozpadną. Gdy komuś rosną skrzydła u ramion (ktoś ma skrzydła u ramion), dzięki sukcesowi, pochwale albo szczęściu czuje radość, zapał i siłę do działania; podobny sens ma dodać komuś skrzydeł. Dwa pierwsze związki mają zwykle odcień krytyczny, a trzeci jest pozytywny.

29.Zakazany owoc, wygnanie z raju, jabłko niezgody

Zakazany owoc to coś pociągającego właśnie dlatego, że jest zabronione; związek pochodzi z Księgi Rodzaju, gdzie Bóg zakazał jeść owocu z drzewa poznania dobra i zła (w Biblii jest mowa o owocu, nie o jabłku). Wygnanie z raju to utrata szczęścia, bezpieczeństwa albo beztroskiego stanu, np. dzieciństwa. Jabłko niezgody to przyczyna sporu; pochodzi z mitu greckiego: bogini niezgody Eris rzuciła między boginie złote jabłko przeznaczone dla najpiękniejszej, a spór rozstrzygnął Parys, co stało się początkiem wojny trojańskiej.

30.Złoty środek, mieć serce na dłoni, lot Ikara

Złoty środek to rozwiązanie umiarkowane i rozsądne, leżące między skrajnościami, np. szukać złotego środka między nauką a odpoczynkiem; wyrażenie wywodzi się od słów rzymskiego poety Horacego. Mieć serce na dłoni to być szczerym, otwartym i życzliwym wobec innych. Lot Ikara to określenie zaczerpnięte z mitu: oznacza zuchwałe dążenie ponad ludzkie możliwości, piękne, ale kończące się klęską, tak jak lot Ikara, który zbliżył się do słońca, aż wosk w jego skrzydłach się roztopił.

31.Zdanie pojedyncze a równoważnik zdania

Zdanie to wypowiedzenie zawierające orzeczenie, wyrażone najczęściej osobową formą czasownika. Zdaniami są także wypowiedzenia z formami bezosobowymi, np. Zbudowano dom. Można wejść. Zdanie pojedyncze ma jedno orzeczenie: nierozwinięte zawiera tylko podmiot i orzeczenie (albo samo orzeczenie), np. Ptak odleciał, a rozwinięte ma także określenia, np. Młody ptak odleciał wysoko. Równoważnik zdania to wypowiedzenie bez orzeczenia, które w kontekście ma pełny sens, np. Cisza. Do ataku! Precz z tyranią! Równoważniki nadają tekstowi dynamikę i występują m.in. w nagłówkach, hasłach i ogłoszeniach. Wypowiedzenia dzielimy też na oznajmujące, pytające i rozkazujące.

32.Zdanie złożone współrzędnie i podrzędnie

Zdanie złożone ma co najmniej dwa orzeczenia. W zdaniu złożonym współrzędnie zdania składowe są równorzędne; bywa ono łączne (i, oraz, ani), rozłączne (lub, albo, czy), przeciwstawne (a, ale, lecz, jednak) albo wynikowe (więc, dlatego, zatem). W zdaniu złożonym podrzędnie zdanie podrzędne określa nadrzędne i odpowiada na pytanie od niego zadane; łączą je m.in. wyrazy że, bo, ponieważ, gdy, żeby, który, gdzie, np. Buntował się, bo nie znosił niesprawiedliwości. Wypowiedzenie z kilkoma zdaniami składowymi to zdanie wielokrotnie złożone.

33.Imiesłowy i imiesłowowy równoważnik zdania

Imiesłowy to formy czasownika o cechach przymiotnika albo przysłówka. Imiesłowy przymiotnikowe odmieniają się: czynny z przyrostkiem -ący (buntujący się, marzący) i bierny z -ny, -ony, -ty (zakazany, zniewolony, zdobyty). Imiesłowy przysłówkowe są nieodmienne: współczesny z -ąc (buntując się) oznacza czynność równoczesną z inną, a uprzedni z -łszy, -wszy (zjadłszy, zrzuciwszy) - czynność wcześniejszą. Imiesłowowy równoważnik zdania zawiera imiesłów przysłówkowy, oddzielamy go przecinkiem, a czynność wykonuje podmiot zdania, np. Zrzuciwszy kajdany, więzień uciekł.

34.Części mowy i części zdania

Części mowy odmienne to czasownik, rzeczownik, przymiotnik, liczebnik i zaimek; nieodmienne to przysłówek, przyimek, spójnik, partykuła i wykrzyknik (przysłówek się nie odmienia, ale bywa stopniowany). Części zdania to: podmiot (kto? co?), orzeczenie (co robi? co się z nim dzieje?), przydawka, która określa rzeczownik (jaki? czyj? który?), dopełnienie, które określa czasownik i odpowiada na pytania przypadków zależnych (kogo? czego? komu? czym?), oraz okolicznik, który mówi, gdzie, kiedy, jak i dlaczego coś się dzieje.

35.Dedykacja, zaproszenie, notatka prasowa

Dedykacja to krótki tekst, w którym autor lub darczyńca ofiarowuje komuś książkę albo utwór; zawiera zwrot do adresata (w celowniku: komu?), wyrazy uczuć lub życzenia, czasem okazję, datę i podpis. W „Małym Księciu” autor poprawia dedykację dla dorosłego przyjaciela, Leona Wertha, i kieruje ją do niego, gdy był małym chłopcem. Zaproszenie podaje: kto zaprasza, kogo, na co, gdzie i kiedy (data i godzina), i kończy się podpisem. Notatka prasowa krótko i rzeczowo informuje o wydarzeniu, odpowiadając na pytania: co? kto? gdzie? kiedy? jak?, bez ocen autora.

36.Hasło słownikowe, hasło encyklopedyczne, streszczenie

Hasło słownikowe, np. w słowniku języka polskiego, wyjaśnia wyraz: podaje jego formę hasłową, kwalifikatory (np. pot., przestarz.), znaczenia, przykłady użycia i związki frazeologiczne. Hasło encyklopedyczne przekazuje rzeczową wiedzę o osobie, miejscu, zjawisku albo dziele: fakty, daty i liczby, zwięźle, stylem naukowym, często ze skrótami. Streszczenie to krótkie przedstawienie najważniejszych zdarzeń utworu w kolejności, w jakiej następują, w trzeciej osobie i w jednym czasie, bez opisów, dialogów, cytatów i własnych ocen.

37.Opis sytuacji, opis dzieła sztuki, opis przeżyć wewnętrznych

Opis sytuacji przedstawia zdarzenie w określonym miejscu i czasie: kto bierze w nim udział, co się dzieje, jak zachowują się uczestnicy i jaka panuje atmosfera. Opis dzieła sztuki podaje autora, tytuł, czas powstania i technikę, potem omawia, co przedstawia dzieło (pierwszy plan, dalsze plany, tło), kompozycję, kolory, światło i nastrój, a kończy się interpretacją i wrażeniami odbiorcy. Opis przeżyć wewnętrznych przedstawia uczucia, emocje i myśli bohatera, ich przyczyny, zmiany i objawy zewnętrzne, za pomocą słownictwa nazywającego uczucia, porównań i metafor.

38.Charakterystyka postaci i charakterystyka porównawcza

Charakterystyka postaci zaczyna się od przedstawienia bohatera (kim jest, skąd pochodzi, jaką rolę pełni w utworze), potem omawia jego wygląd, cechy charakteru i umiejętności - każdą cechę popiera przykładem zachowania lub wypowiedzi - a kończy się oceną postaci uzasadnioną argumentami. Charakterystyka porównawcza zestawia dwie postacie według tych samych kryteriów (pochodzenie, wygląd, charakter, postawy, wybory), wskazuje ich podobieństwa i różnice i kończy się wnioskiem, np. o tym, jak różnie bohaterowie reagują na przymus i jak wyrażają bunt.

39.Rozprawka, recenzja, esej

Rozprawka ma wstęp z tezą (albo hipotezą do sprawdzenia), rozwinięcie z kilkoma argumentami popartymi przykładami z lektur, historii lub życia oraz zakończenie, które potwierdza tezę albo formułuje wniosek. Recenzja przedstawia dzieło (książkę, film, spektakl, wystawę) i ocenia je: podaje tytuł i twórcę, krótko zarysowuje treść bez zdradzania zakończenia, ocenia wybrane elementy i uzasadnia ocenę. Esej to swobodne, osobiste rozważanie na ważny temat, z dygresjami i nawiązaniami do kultury, często bez ostatecznej odpowiedzi.

40.Opowiadanie, list, przemówienie, wywiad

Opowiadanie przedstawia ciąg zdarzeń powiązanych przyczynowo i czasowo; ma narratora, bohaterów, punkt kulminacyjny i zakończenie, często także dialog. List zawiera miejscowość i datę, zwrot do adresata, treść, zwrot pożegnalny i podpis. Przemówienie to wypowiedź skierowana do słuchaczy w ważnej sprawie: zaczyna się zwrotem do zebranych, przekonuje argumentami i środkami retorycznymi (apostrofy, pytania retoryczne), a kończy się zwykle apelem albo podziękowaniem za uwagę. Wywiad to zapis rozmowy dziennikarza z rozmówcą w formie pytań i odpowiedzi, zwykle ze wstępem przedstawiającym rozmówcę.