Podkarpacki Konkurs z Języka Angielskiego - królowa Wiktoria i jej epoka

1.Królowa Wiktoria (Queen Victoria)

Wiktoria, urodzona jako Alexandrina Victoria, żyła od 24 maja 1819 r. do 22 stycznia 1901 r. Była królową Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii (United Kingdom of Great Britain and Ireland) od 20 czerwca 1837 r. aż do śmierci, a od 1876 r. także cesarzową Indii (Empress of India). Panowała ponad 63 lata, dłużej niż którykolwiek brytyjski władca przed nią, a jej czasy nazywamy epoką wiktoriańską (Victorian era). Była ostatnią władczynią z rodu Hanowerskiego (House of Hanover).

2.Rodzice królowej Wiktorii

Ojcem Wiktorii był Prince Edward, Duke of Kent and Strathearn (książę Kentu), czwarty syn króla Jerzego III (George III). Matką była Princess Victoria of Saxe-Coburg-Saalfeld, niemiecka księżniczka, która miała już dwoje dzieci. Pobrali się w 1818 r., gdy po śmierci jedynej prawowitej wnuczki króla (1817) synów Jerzego III zachęcano do małżeństwa, żeby zapewnić następców tronu. Wiktoria była ich jedynym wspólnym dzieckiem. Ojciec zmarł w styczniu 1820 r., gdy nie miała jeszcze roku.

3.Kensington Palace i imiona Alexandrina Victoria

Wiktoria urodziła się 24 maja 1819 r. w Kensington Palace (pałac Kensington) w Londynie. Na chrzcie otrzymała imiona Alexandrina - po jednym z rodziców chrzestnych, carze Rosji Aleksandrze I (Tsar Alexander I) - oraz Victoria, po matce. Gdy została królową, poprosiła o usunięcie pierwszego imienia i odtąd występowała tylko jako Victoria.

4.Jak Wiktoria została następczynią tronu?

Po urodzeniu w 1819 r. była piąta w kolejce do tronu (line to the throne). W styczniu 1820 r. zmarł jej ojciec, a tydzień później dziadek Jerzy III; królem został jego najstarszy syn Jerzy IV (George IV) i Wiktoria była już trzecia. Gdy w 1830 r. zmarł Jerzy IV, tron objął jego brat Wilhelm IV (William IV), a Wiktoria stała się następczynią tronu (next in line). Tron przypadł jej, bo trzej starsi bracia jej ojca nie mieli żyjących prawowitych dzieci uprawnionych do dziedziczenia.

5.Kensington System

Kensington System (system z Kensington) to surowy plan wychowania, który ułożyli matka Wiktorii i jej zarządca Sir John Conroy. Dziewczynka dorastała z dala od innych dzieci, nie mogła spotykać ludzi, których oni nie lubili, i co noc spała w jednej sypialni z matką. System miał uczynić ją słabą i zależną od matki i Conroya. Wiktoria wspominała dzieciństwo jako dość smutne. Jako nastolatka nie zgodziła się, by Conroy został jej osobistym sekretarzem, a jako królowa nie dopuszczała go do siebie.

6.Baroness Louise Lehzen

Baroness Louise Lehzen była nauczycielką Wiktorii z dzieciństwa i bardzo pomagała jej znieść Kensington System. Księżniczka miała prywatnych nauczycieli: uczyła się francuskiego, niemieckiego, włoskiego i łaciny, choć w domu mówiła tylko po angielsku, a bawiła się lalkami i spanielem Dash. Gdy Wiktoria została królową, Lehzen pomagała prowadzić dwór, ale książę Albert uważał, że źle wykonuje swoją pracę. Po kłótni królowej z Albertem Lehzen odeszła w 1842 r.

7.Wstąpienie na tron (accession), 20 czerwca 1837 r.

24 maja 1837 r. Wiktoria skończyła 18 lat, więc nie potrzebowała regenta (regent - osoba rządząca w imieniu niepełnoletniego władcy). Niecały miesiąc później, 20 czerwca 1837 r., zmarł w wieku 71 lat jej wujek, król Wilhelm IV. O 6 rano matka obudziła Wiktorię, a arcybiskup Canterbury (Archbishop of Canterbury) i Lord Conyngham przybyli do niej; Lord Conyngham przekazał jej, że jest królową. Objęcie tronu to po angielsku accession.

8.Koronacja (coronation) królowej Wiktorii

Koronacja (coronation) Wiktorii odbyła się 28 czerwca 1838 r. w Westminster Abbey (opactwo westminsterskie) w Londynie, czyli rok po wstąpieniu na tron. Na uroczystość przybyło do Londynu ponad 400 000 osób. Wiktoria była pierwszą władczynią, która zamieszkała w Buckingham Palace (pałac Buckingham). Z własnych pieniędzy spłaciła też długi swojego ojca.

9.Ród Hanowerski (House of Hanover) i Hanower

Od 1714 r. Wielka Brytania i Hanower w Niemczech miały wspólnego władcę z rodu Hanowerskiego (House of Hanover). W Hanowerze kobieta nie mogła jednak odziedziczyć tronu, więc w 1837 r. królem Hanoweru został wujek Wiktorii, Ernest Augustus. Był on też następcą tronu brytyjskiego, dopóki Wiktoria nie urodziła dziecka. Dlatego w herbie Wiktorii nie ma znaków Hanoweru, których używali wcześniejsi królowie.

10.Lord Melbourne

Lord Melbourne (Viscount Melbourne) z partii wigów (Whig) był premierem (Prime Minister), gdy Wiktoria obejmowała tron. Szybko zyskał silny wpływ na młodą królową: polegała na jego radach i prawdopodobnie widziała w nim kogoś w rodzaju ojca. W 1839 r. podał się do dymisji, ale po kryzysie sypialnianym (bedchamber crisis) wrócił na urząd. Gdy jego partia przegrała wybory w 1841 r., premierem został Robert Peel.

11.Bedchamber crisis (kryzys sypialniany, 1839)

W 1839 r. Melbourne ustąpił, a Wiktoria poprosiła Roberta Peela o utworzenie rządu. Zwykle premier dobierał osoby do dworu królewskiego (Royal Household), a wiele dam dworu królowej było żonami polityków partii Melbourne'a. Peel chciał zastąpić je żonami polityków swojej partii, ale Wiktoria się nie zgodziła. Peel nie objął więc rządu, a Melbourne wrócił na urząd. W tym samym roku popularność królowej osłabiła sprawa Lady Flory Hastings: Wiktoria uwierzyła w fałszywe plotki na jej temat.

12.Prince Albert of Saxe-Coburg and Gotha

Książę Albert z Saksonii-Coburga-Gothy był kuzynem Wiktorii - synem brata jej wujka Leopolda, króla Belgii (King of Belgium). To Leopold chciał ich małżeństwa i w maju 1836 r. zorganizował pierwszą wizytę Alberta. Król Wilhelm IV nie popierał Alberta i wolał dla Wiktorii księcia holenderskiego (Dutch prince), ale ona od razu polubiła Alberta. Mając 17 lat, nie była jednak jeszcze gotowa do ślubu.

13.Oświadczyny i ślub Wiktorii z Albertem

Albert ponownie odwiedził Wiktorię w październiku 1839 r. Para bardzo się polubiła i 15 października 1839 r. to królowa oświadczyła się Albertowi. Ślub odbył się 10 lutego 1840 r. w St James's Palace (pałac św. Jakuba) w Londynie. Wiktoria była głęboko zakochana. Po ślubie matka królowej wyprowadziła się z pałacu, a z czasem ich relacje się poprawiły.

14.Albert jako doradca królowej

Po ślubie Albert stał się bardzo ważnym doradcą królowej i zastąpił Melbourne'a w roli najbardziej wpływowej osoby w jej życiu. Doprowadził do odejścia baronowej Lehzen z dworu w 1842 r. Razem z Wiktorią odwiedził w 1855 r. Francję (Paryż i Wersal). Liczyli, że ich najstarsza córka, która w 1858 r. poślubiła księcia pruskiego, przyniesie do Prus bardziej otwarte idee. Gdy w 1861 r. Wiktoria przeżywała śmierć matki, Albert przejął większość jej obowiązków, choć sam był już chory.

15.Dziewięcioro dzieci (nine children) Wiktorii i Alberta

Wiktoria i Albert mieli dziewięcioro dzieci, urodzonych w latach 1840-1857: Victoria (Princess Royal, 1840), Albert Edward, późniejszy Edward VII (1841), Alice (1843), Alfred (1844), Helena (1846), Louise (1848), Arthur (1850), Leopold (1853) i Beatrice (1857). Było wśród nich czterech synów i pięć córek. Przy porodach Leopolda i Beatrice królowa użyła nowego środka przeciw bólowi - chloroformu (chloroform).

16.Victoria, Princess Royal

Najstarsza córka królowej, Victoria (Princess Royal), urodziła się 21 listopada 1840 r. W 1858 r. poślubiła księcia Fryderyka Wilhelma Pruskiego (Prince Frederick William of Prussia), późniejszego cesarza Niemiec Fryderyka III. W 1888 r. została cesarzową Niemiec (German Empress), ale już po nieco ponad trzech miesiącach owdowiała. Jej syn Wilhelm, pierwszy wnuk królowej, został cesarzem Wilhelmem II (Wilhelm II) - ostatnim cesarzem Niemiec.

17.Grandmother of Europe (babka Europy)

Dzieci Wiktorii zawierały małżeństwa z członkami rodzin królewskich w całej Europie, dlatego nazywano ją babką Europy (grandmother of Europe). Wiktoria i Albert mieli 42 wnuków, z których 34 dożyło dorosłości. Wśród wnuków byli m.in. cesarz Niemiec Wilhelm II, król Wielkiej Brytanii Jerzy V (George V), caryca Rosji Aleksandra Fiodorowna (Alexandra Feodorovna), królowa Rumunii Maria (Marie of Romania) i królowa Hiszpanii Wiktoria Eugenia (Victoria Eugenie).

18.Hemofilia (haemophilia) w rodzinie Wiktorii

Najmłodszy syn królowej, Leopold (Duke of Albany), chorował na hemofilię typu B (haemophilia) - chorobę, w której krew źle krzepnie. Co najmniej dwie z pięciu córek, Alice i Beatrice, były nosicielkami genu tej choroby. Hemofilię mieli m.in. prawnukowie królowej: carewicz Rosji Aleksy (Alexei Nikolaevich) oraz hiszpańscy książęta Alfonso i Gonzalo. Przed Wiktorią choroby w rodzinie nie było; najpewniej zmiana w genie powstała przypadkiem.

19.Great Exhibition (Wielka Wystawa, 1851) i Crystal Palace

Wielka Wystawa (Great Exhibition) odbyła się w 1851 r. w Hyde Parku w Londynie. Była pierwszą wielką międzynarodową wystawą przemysłu: wiele krajów pokazywało na niej maszyny, wynalazki i wyroby. Mieściła się w Crystal Palace (Kryształowy Pałac) - ogromnym budynku ze szkła i żelaza. Jednym z głównych organizatorów wystawy był książę Albert.

20.Śmierć Alberta i żałoba (mourning) królowej

W marcu 1861 r. zmarła matka Wiktorii, a w grudniu ciężko zachorował Albert. Stwierdzono u niego dur brzuszny (typhoid fever) i zmarł 14 grudnia 1861 r. Zrozpaczona Wiktoria do końca życia nosiła czarne stroje żałobne (mourning - żałoba), unikała publicznych uroczystości i rzadko bywała w Londynie. Ludzie nazywali ją wdową z Windsoru (Widow of Windsor).

21.Skutki odosobnienia królowej po 1861 r.

Ponieważ królowa ukrywała się przed ludźmi, monarchia straciła popularność, a zwolennicy republiki (republic) zyskali posłuch; w 1870 r. na Trafalgar Square żądano usunięcia królowej. Wiktoria nadal wykonywała obowiązki państwowe, ale przebywała głównie w Windsor Castle, Osborne House i Balmoral Castle. Pierwszy raz po śmierci Alberta otworzyła obrady parlamentu w 1866 r. Nastroje poprawiły się, gdy pod koniec 1871 r. jej syn, książę Walii (Prince of Wales), wyzdrowiał z duru brzusznego.

22.Sir Robert Peel

Sir Robert Peel z Partii Konserwatywnej (Conservative) był premierem od 1841 r., gdy partia Melbourne'a przegrała wybory. W 1846 r. przeprowadził zmianę praw zbożowych (Corn Laws), które utrzymywały wysokie ceny żywności; zmianę poparła także królowa. Po jej uchwaleniu Peel ustąpił, a premierem został Lord John Russell. Wcześniej, w 1839 r., spór Peela z królową o damy dworu nazwano bedchamber crisis.

23.Benjamin Disraeli

Benjamin Disraeli z Partii Konserwatywnej był premierem w 1868 r. (tylko kilka miesięcy) i ponownie od 1874 do 1880 r.; później nosił tytuł Lord Beaconsfield. Swoim urokiem zjednał sobie królową i miał jej poparcie. W 1876 r. przeprowadził ustawę, dzięki której Wiktoria przyjęła tytuł cesarzowej Indii. Jego polityka zagraniczna doprowadziła m.in. do wojny z Zulusami (Anglo-Zulu War) i drugiej wojny afgańskiej (Second Anglo-Afghan War). Po jego śmierci w 1881 r. królowa ufundowała mu pomnik.

24.William Ewart Gladstone

William Ewart Gladstone z Partii Liberalnej (Liberal) był rywalem Disraelego i premierem czterokrotnie: od grudnia 1868, od 1880, w 1886 i od 1892 r., gdy miał już 82 lata. Królowa uważała go za znacznie mniej czarującego od Disraelego i źle oceniała jego rządy. Gladstone próbował przeprowadzić ustawę dającą Irlandii większy samorząd (self-rule), ale ją odrzucono. W 1894 r. przeszedł na emeryturę, a od 1895 r. do końca panowania Wiktorii premierem był konserwatysta Lord Salisbury.

25.Indian Rebellion (powstanie w Indiach, 1857)

Po powstaniu w Indiach w 1857 r. (Indian Rebellion) Kompania Wschodnioindyjska (British East India Company) przestała rządzić Indiami, a kontrolę nad nimi oficjalnie przejęła Wielka Brytania. Wiktoria potępiła okrucieństwa obu stron. Zażądała, by oficjalne ogłoszenie o zmianie władzy wyrażało wielkoduszność, życzliwość i tolerancję religijną, a fragment grożący miejscowym religiom kazała zastąpić obietnicą wolności wyznania.

26.Empress of India (cesarzowa Indii)

Ustawa przeprowadzona przez Disraelego w 1876 r. pozwoliła Wiktorii przyjąć tytuł cesarzowej Indii (Empress of India; empress - cesarzowa) od 1 maja 1876 r. Nowy tytuł ogłoszono na wielkiej uroczystości w Delhi 1 stycznia 1877 r., zwanej Imperial Durbar. Pod koniec panowania jej pełny tytuł obejmował m.in. słowa: królowa Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii, Obrończyni Wiary (Defender of the Faith), cesarzowa Indii. Na jej pamiątkę w Kalkucie (Kolkata) wzniesiono Victoria Memorial.

27.Imperium Brytyjskie (British Empire) za Wiktorii

Za panowania Wiktorii Imperium Brytyjskie (British Empire; empire - imperium) bardzo się powiększyło. Królowa uważała jego rozszerzanie za dobre, bo jej zdaniem chroniło miejscowych przed okrutnymi władcami. Wielka Brytania toczyła w tym czasie m.in. wojnę krymską (Crimean War), wojnę z Zulusami, drugą wojnę afgańską i wojnę burską (Boer War). W 1856 r. królowa ustanowiła odznaczenie za odwagę Victoria Cross, a z czasem stała się symbolem imperium jako życzliwa matka.

28.Golden Jubilee (złoty jubileusz, 1887)

W 1887 r. całe Imperium Brytyjskie obchodziło złoty jubileusz (Golden Jubilee; jubilee - jubileusz) - 50 lat od objęcia tronu przez Wiktorię. 20 czerwca królowa wydała bankiet dla 50 królów i książąt, a następnego dnia wzięła udział w procesji i nabożeństwie w Westminster Abbey. Była wtedy znów bardzo popularna, choć w pierwszych latach po śmierci Alberta lubiano ją znacznie mniej.

29.Diamond Jubilee (diamentowy jubileusz, 1897)

Diamentowy jubileusz (Diamond Jubilee) w 1897 r. oznaczał 60 lat panowania i stał się wielkim świętem Imperium Brytyjskiego. Do Londynu zaproszono przywódców samorządnych części imperium, ale nie zagranicznych władców - m.in. po to, by nie zapraszać wnuka, cesarza Wilhelma II. 22 czerwca 1897 r. przez Londyn przeszła procesja długa na sześć mil, z żołnierzami z całego imperium. Przed katedrą św. Pawła (St Paul's Cathedral) odprawiono nabożeństwo, a 78-letnia królowa została w otwartym powozie.

30.Najdłuższe panowanie w historii Wielkiej Brytanii

23 września 1896 r. Wiktoria została najdłużej panującym monarchą w historii Wielkiej Brytanii - wyprzedziła swojego dziadka, Jerzego III. Uroczystości odłożyła do diamentowego jubileuszu w 1897 r. Ostatecznie panowała 63 lata, 7 miesięcy i 2 dni (1837-1901). Była też najdłużej panującą królową w dziejach świata, dopóki w 2015 r. nie wyprzedziła jej praprawnuczka, Elżbieta II (Elizabeth II).

31.Zamachy na królową Wiktorię

Na Wiktorię kilka razy napadano, m.in.: w 1840 r. Edward Oxford dwa razy strzelił do jej powozu i chybił; w 1842 r. strzelał John Francis, skazany za zdradę stanu (treason); John William Bean miał pistolet nabity papierem i tytoniem; w 1849 r. William Hamilton strzelił do powozu; w 1850 r. Robert Pate uderzył ją laską; w 1872 r. Arthur O'Connor wymachiwał nienaładowanym pistoletem; w 1882 r. Roderick Maclean strzelił przy stacji kolejowej w Windsorze. Po zamachach popularność królowej zwykle rosła.

32.Osborne House i Balmoral Castle

Osborne House na wyspie Wight (Isle of Wight) to prywatny dom, który Wiktoria i Albert kupili w 1845 r.; w kwietniu 1848 r., w czasie rewolucji w Europie, rodzina wyjechała tam z Londynu dla bezpieczeństwa. Po śmierci Alberta królowa spędzała tam Boże Narodzenie i tam zmarła w 1901 r. Balmoral Castle to jej zamek w Szkocji. W latach żałoby mieszkała głównie w Windsor Castle, Osborne House i Balmoral Castle.

33.John Brown i Abdul Karim

W latach 60. XIX w. Wiktoria coraz bardziej polegała na szkockim słudze Johnie Brownie; plotkowano o romansie i nazywano ją Mrs. Brown. Wydała książkę Leaves from the Journal of Our Life in the Highlands, w której go chwaliła, a w 1884 r. jej kontynuację, More Leaves. Po złotym jubileuszu w 1887 r. zatrudniła Abdula Karima z Indii: został jej nauczycielem języka urdu i urzędnikiem (Munshi). Rodzina i dwór oskarżali go o szpiegostwo, ale służył królowej aż do jej śmierci.

34.Śmierć i pogrzeb królowej (1901)

Boże Narodzenie 1900 r. królowa spędziła w Osborne House; cierpiała na reumatyzm i zaćmę (cataracts). Zmarła 22 stycznia 1901 r. w Osborne House na wyspie Wight, w wieku 81 lat; przy jej łożu byli syn Edward i wnuk Wilhelm II. Zgodnie z jej poleceniem pogrzeb był wojskowy, a zamiast czerni wybrano biel. Nabożeństwo odbyło się 2 lutego w St George's Chapel w Windsor Castle, a pochowano ją obok Alberta w Royal Mausoleum we Frogmore.

35.Edward VII - następca (successor) Wiktorii

Następcą Wiktorii został jej najstarszy syn, Albert Edward, książę Walii (Prince of Wales), jako król Edward VII (urodzony w 1841 r., panował w latach 1901-1910). Należał już do rodu ojca, Saxe-Coburg and Gotha (Saksonia-Coburg-Gotha), dlatego Wiktoria była ostatnią władczynią z rodu Hanowerskiego. Gdy pod koniec 1871 r. wyzdrowiał z duru brzusznego, na który według ówczesnej diagnozy zmarł jego ojciec, monarchia odzyskała część utraconej popularności.

36.Epoka wiktoriańska (Victorian era) i monarchia konstytucyjna

Epoka wiktoriańska (Victorian era) to czasy panowania Wiktorii (1837-1901), okres wielkich zmian w fabrykach, rządzie, nauce i wojsku, w którym Imperium Brytyjskie bardzo się rozrosło. Wiktoria była monarchinią konstytucyjną (constitutional monarch), czyli musiała przestrzegać zasad ustalonych przez parlament. Rosła władza Izby Gmin (House of Commons), a malała władza Izby Lordów (House of Lords) i monarchy. Monarchia stała się bardziej symbolem dobrych wartości i rodziny (family monarchy) niż ośrodkiem polityki.

37.Rewolucja przemysłowa, koleje i rozwój miast

W epoce wiktoriańskiej trwała rewolucja przemysłowa (Industrial Revolution): w fabrykach (factories) pracowały maszyny parowe, a Wielką Brytanię pokryła sieć kolei (railways). Wielu ludzi przenosiło się ze wsi do szybko rosnących miast, żeby pracować w fabrykach. Reform Act 1867, poparty przez królową, dał prawo głosu większej liczbie pracujących mężczyzn; Wiktoria nie popierała jednak prawa głosu dla kobiet.

38.Nowości epoki w życiu królowej (wynalazki i odkrycia)

Wiktoria korzystała z nowości swoich czasów. Przy porodach Leopolda (1853) i Beatrice (1857) użyła nowego środka znieczulającego, chloroformu, choć niektórzy uważali to za złe lub niebezpieczne. Najstarsze znane zdjęcie (photograph) królowej pochodzi z około 1845 r., a później często ją fotografowano. Podróżowała koleją: zamach Macleana w 1882 r. nastąpił, gdy jej powóz odjeżdżał od stacji kolejowej w Windsorze.

39.Słownictwo monarchii: monarch, reign, throne, heir, coronation

monarch - monarcha, czyli król lub królowa; reign - panowanie albo panować (She reigned for 63 years); throne - tron (to come to the throne - wstąpić na tron); heir - dziedzic, następca tronu (the heir to the throne; h się nie wymawia); coronation - koronacja (to crown - koronować); accession - wstąpienie na tron; regent - osoba rządząca w imieniu niepełnoletniego władcy; successor - następca, predecessor - poprzednik.

40.Słownictwo epoki: empire, empress, jubilee, mourning, prime minister, palace

empire - imperium (the British Empire); empress - cesarzowa (Empress of India), emperor - cesarz; jubilee - jubileusz (Golden Jubilee - 50 lat, Diamond Jubilee - 60 lat); mourning - żałoba (to be in mourning - być w żałobie), widow - wdowa; prime minister - premier, szef rządu; palace - pałac (Buckingham Palace, Kensington Palace); procession - procesja, uroczysty pochód.