Ilustracja do zestawu: Podkarpacki Konkurs Języka Polskiego - widzieć sercem

Polski

Podkarpacki Konkurs Języka Polskiego - widzieć sercem

Teksty o przyjaźni, miłości i tym, co widać tylko sercem: „Ronja, córka zbójnika”, „Mały Książę”, „Romeo i Julia”, wiersz Norwida „W Weronie”, plakat Andrzeja Pągowskiego i film „Most do Terabithii”. Bohaterowie, wydarzenia, motywy, gatunki i środki, z mottem Saint-Exupéry’ego jako osią.

Szkoła podstawowa40 fiszek50 pytań w 5 etapachnotatka

Podcast

Ładuję…

Quizy w tym zestawie

50 pytań w 5 etapach

Odblokujesz je po dodaniu zestawu.

  1. Etap 1: Ronja, córka zbójnika

    Etap 1 · 7 fiszek · 10 pytań

  2. Etap 2: Mały Książę i sekret lisa

    Etap 2 · 7 fiszek · 10 pytań

  3. Etap 3: Romeo i Julia

    Etap 3 · 11 fiszek · 10 pytań

  4. Etap 4: Norwid i plakat Pągowskiego

    Etap 4 · 6 fiszek · 10 pytań

  5. Etap 5: Terabithia i motto

    Etap 5 · 9 fiszek · 10 pytań

  6. Powtórka z całości

    15 pytań ze wszystkich etapów, po ukończeniu etapów

1.Astrid Lindgren, „Ronja, córka zbójnika”

Powieść szwedzkiej pisarki Astrid Lindgren (ur. 1907 w Smolandii, autorki m.in. „Dzieci z Bullerbyn” i opowieści o Pippi), w Polsce w przekładzie Anny Węgleńskiej. Łączy przygodę z elementami fantastycznymi: akcja toczy się w dzikim Lesie Mattisa, pełnym leśnych stworów, wśród dwóch wrogich band zbójców. Opowiada o Ronji, córce herszta, jej przyjaźni z Birkiem, synem wroga ojca, o buncie wobec ojca i o pojednaniu rodzin. Ważne motywy: przyjaźń, wolność, więź z przyrodą i dorastanie.

2.Ronja

Tytułowa bohaterka, jedyne dziecko herszta zbójców Mattisa i jego żony Lovis. Urodziła się w burzową noc, gdy piorun rozłupał Zamek Mattisa na dwie części. Jest czarnowłosa, zwinna, odważna i samodzielna: od dziecka sama wędruje po lesie i uczy się radzić sobie w przyrodzie. Kocha ojca, ale sprzeciwia się przemocy zbójców. Przyjaźni się z Birkiem, synem wroga, a pod koniec postanawia, że nie zostanie hersztem zbójców. Wiosną wydaje w lesie swój radosny wiosenny okrzyk.

3.Mattis i Lovis

Rodzice Ronji. Mattis to najpotężniejszy herszt zbójców w górach i lasach, czarny i kędzierzawy, dowódca dwunastu zbójców. Jest wybuchowy: łatwo wpada w szał i rozpacz, ale szybko się udobruchuje i bezgranicznie kocha córkę. Lovis to spokojna, stanowcza i rozsądna żona herszta: prowadzi dom, leczy ziołami, nie boi się Mattisa i często przywołuje go do porządku. Co wieczór śpiewa córce Pieśń Wilków. Pomaga pogodzić ojca z córką, gdy ta odchodzi z domu.

4.Zamek Mattisa i Diabelska Czeluść

Zamek Mattisa to prastara zbójecka warownia na Górze Mattisa, otoczona Lasem Mattisa; droga do niej prowadzi przez strzeżony przesmyk zwany Wilczą Pułapką. W noc narodzin Ronji piorun rozłupał zamek od szczytu murów po piwnice i powstała między częściami przepaść - Diabelska Czeluść. Północną część zajmuje potem banda Borki i nazywa ją Twierdzą Borki. Nad Czeluścią Ronja i Birk skaczą przy pierwszym spotkaniu, a później po obu jej stronach stają skłóceni hersztowie ze swoimi zbójcami.

5.Birk, Borka i Undis

Birk to syn herszta Borki i jego żony Undis, urodzony tej samej burzowej nocy co Ronja; ma rude włosy, jest pogodny, odważny i uparty. Borka, zawzięty wróg Mattisa, wprowadza się ze swoimi dwunastoma zbójcami do północnej części rozłupanego zamku. Undis jest kłótliwa i niechętna przyjaźni syna z córką wroga. Bandy Mattisa i Borki są wrogie od pokoleń - kłócili się już ich ojcowie i dziadowie, a gdy brakowało podróżnych do obrabowania, zbójcy grabili siebie nawzajem.

MattisLovisRonjaBorkaUndisBirkmałżonkowiemałżonkowieprzyjacielewrogowieojciecojciec

6.Przyjaźń Ronji i Birka

Zaczyna się od rywalizacji: przy pierwszym spotkaniu dzieci w złości skaczą nad Diabelską Czeluścią, aż Birk ześlizguje się na występ muru, a Ronja wyciąga go plecionym rzemieniem. Zimą Birk uwalnia stopę Ronji uwięzioną w jamie Pupiszonków i ratuje ją przed zamarznięciem. Wtedy w zawiei postanawiają być dla siebie jak rodzeństwo - siostra i brat. Potajemnie spotykają się w lesie, a potem razem mieszkają w Niedźwiedziej Grocie. Ich przyjaźń okazuje się silniejsza niż wrogość rodów.

1Skoki nad Diabelską CzeluściąRonja ratuje Birka rzemieniem2Zima w lesieBirk uwalnia stopę Ronji3Siostra i bratobietnica w zawiei4Niedźwiedzia Grotawspólne lato w lesie

7.Las Mattisa i jego stwory

Dziki las wokół zamku, w którym żyją fantastyczne stwory. Wietrzydła to złowrogie latające istoty, które lubią burzę i napadają na ludzi z powietrza. Szaruchy to małe szare stwory, które gromadnie gryzą i biją intruzów. Pupiszonki o szerokich pupkach i pomarszczonych twarzyczkach mieszkają pod ziemią, a kudłate Mroczniaki tańczą nocą na głazach. Mgłowce śpiewają we mgle i próbują zwabić ludzi pod ziemię. Ronja uczy się, że w lesie nie trzeba się bać, ale trzeba uważać.

8.Bunt Ronji wobec ojca

Mattis chwyta Birka i więzi go, by zmusić Borkę do opuszczenia zamku. Ronja uważa, że wolno rabować rzeczy, ale nie ludzi, i nazywa ojca bestią. Przy Diabelskiej Czeluści przeskakuje na stronę Borki i oddaje się w jego ręce, by udaremnić plan ojca. Mattis wyrzeka się córki, a dzieci zostają wymienione przy Wilczej Pułapce. Potem Ronja i Birk uciekają z domów do Niedźwiedziej Groty wysoko nad rzeką, gdzie przez lato żyją sami, ujeżdżają konie Łobuza i Dzikusa i doją klacz Lię.

PRZYCZYNYMattis więzi BirkaRonja nie godzi się na przemoc wobecludziRonja buntuje się przeciw ojcuSKUTKIskok na stronę BorkiMattis wyrzeka się córkiucieczka do Niedźwiedziej Groty

9.Pojednanie w „Ronji, córce zbójnika”

Jesienią, gdy w Niedźwiedziej Grocie robi się mroźno, Mattis czeka przy leśnym źródle, płacze i prosi Ronję o powrót do domu; zaprasza też Birka, by mógł ją odwiedzać. Później Mattis wygrywa walkę z Borką i zostaje hersztem połączonych band, a Borka zachowuje władzę nad swoimi ludźmi. Birk przysięga, że nigdy nie zostanie hersztem zbójców, a Ronja także tego nie chce. Umiera stary Łysy Per. Wiosną dzieci za zgodą Mattisa wracają na lato do Niedźwiedziej Groty.

10.Antoine de Saint-Exupéry, „Mały Książę”

Utwór francuskiego pisarza i lotnika, czytany w przekładzie Jana Szwykowskiego; bywa nazywany baśnią filozoficzną albo przypowieścią. Narratorem jest pilot, który po awarii silnika ląduje na Saharze z zapasem wody na osiem dni. Spotyka tam chłopca z małej planety, który prosi go o narysowanie baranka. Pilot od dzieciństwa wie, że dorośli nie rozumieją rysunków: jego wąż boa trawiący słonia wydawał im się kapeluszem. Utwór opowiada o przyjaźni, miłości i odpowiedzialności.

11.Planeta Małego Księcia i róża

Mały Książę mieszka na maleńkiej planecie, którą pilot uznaje za planetoidę B-612. Wyrywa pędy baobabów, przeczyszcza wulkany i ogląda zachody słońca - raz obejrzał ich czterdzieści trzy. Wyrasta u niego piękna, dumna i kapryśna róża z czterema kolcami, którą na noc przykrywa kloszem. Jej próżność i wymagania raniły chłopca, więc odleciał z planety, wykorzystując odlot wędrownych ptaków. Później żałuje: zrozumiał, że należało ją sądzić według czynów, a nie słów.

12.Planety odwiedzone przez Małego Księcia

Kolejno: Król, który uważa, że rządzi wszystkim; Próżny, który słyszy tylko pochwały; Pijak, który pije, by zapomnieć, że wstydzi się picia; Bankier, który liczy gwiazdy i uważa je za swoją własność; Latarnik, który bez odpoczynku zapala i gasi latarnię na planecie obracającej się w ciągu minuty; Geograf, który nie opuszcza biura i radzi zwiedzić Ziemię. Siódmą planetą była Ziemia. Chłopiec uznaje dorosłych za śmiesznych; tylko Latarnik nie zajmuje się wyłącznie sobą.

13.Lis i oswajanie

Na Ziemi Mały Książę spotyka lisa, który prosi, by go oswoić. Według lisa oswoić znaczy stworzyć więzy: dzięki nim ktoś staje się dla nas jedyny na świecie, a my dla niego. Oswajanie wymaga cierpliwości i milczenia, siadania co dzień trochę bliżej, przychodzenia o tej samej godzinie i obrządku, który odróżnia jeden dzień od innych. Ludzie kupują gotowe rzeczy, a przyjaciół nie ma w sklepach, więc ludzie nie mają przyjaciół. Po oswojeniu zboże będzie lisowi przypominać złote włosy chłopca.

1Siadać w pewnej odległościbez słów2Co dzień siadać trochę bliżej3Przychodzić o tej samejgodzinieobrządek4Powstają więzyprzyjaciel jest jedyny

14.Sekret lisa i odpowiedzialność

Na pożegnanie lis zdradza sekret: dobrze widzi się tylko sercem, a najważniejsze jest niewidoczne dla oczu. Dodaje, że róża jest dla Księcia tak ważna, bo poświęcił jej wiele czasu, i że człowiek staje się odpowiedzialny na zawsze za to, co oswoił. Wcześniej chłopiec zobaczył ogród z pięcioma tysiącami róż i zrozumiał, że jego róża jest jedyna, bo to ją podlewał, osłaniał i słuchał. Poczucie odpowiedzialności za różę sprawia, że chce do niej wrócić.

15.Studnia na pustyni

Ósmego dnia po awarii pilotowi kończy się woda. Mały Książę proponuje szukać studni, choć na ogromnej pustyni wydaje się to bez sensu. Idą wiele godzin, zapada noc, a chłopiec mówi, że pustynię upiększa to, iż gdzieś ukrywa studnię. Pilot niesie śpiącego Księcia i o świcie odnajduje studnię podobną do wiejskiej, z bloczkiem, liną i wiadrem. Woda jest dla nich czymś więcej niż pożywieniem - jak podarunek dla serca, bo zrodziła się ze wspólnego marszu i wysiłku.

16.„Dobrze widzi się tylko sercem. Najważniejsze jest niewidoczne dla oczu”

Słowa lisa z „Małego Księcia” Antoine’a de Saint-Exupéry’ego - jego sekret. Można je odczytać tak: prawdziwą wartość ludzi i rzeczy poznaje się przez uczucie, przyjaźń i czas, który się im poświęca, a nie przez wygląd. Motto łączy omawiane teksty: Ronja widzi w Birku brata, choć jest synem wroga; Romeo i Julia kochają się wbrew nazwiskom; u Norwida cyprysy widzą łzę tam, gdzie uczeni ludzie widzą kamienie; Jess i Leslie wyobraźnią tworzą Terabithię.

17.William Szekspir, „Romeo i Julia”

Tragedia angielskiego dramatopisarza Williama Szekspira, napisana prawdopodobnie w latach 1591-1595 i wydana w 1597 r.; na polski przełożył ją m.in. Stanisław Barańczak (1990). Przedstawia tragiczną miłość dwojga młodych ludzi z dwóch zwaśnionych rodów. Akcja toczy się w Weronie, a częściowo w Mantui, i trwa zaledwie kilka dni. Jako dramat utwór dzieli się na akty i sceny, składa się z dialogów i monologów postaci oraz didaskaliów. Romeo i Julia stali się wzorem romantycznych kochanków.

18.Prolog chóru

Wstęp do tragedii, wygłaszany przez Chór przed pierwszym aktem. W czternastu wersach zapowiada, o czym będzie sztuka: w Weronie dwa równie szlachetne rody prowadzą dawną waśń, z nich rodzi się dwoje kochanków naznaczonych złym losem, a dopiero ich śmierć kończy spór ojców. Widz od początku zna więc tragiczne zakończenie i śledzi, jak do niego dochodzi. Prolog pokazuje kochanków jako ofiary nienawiści rodziców i nieszczęśliwego losu, a nie winowajców.

19.Montekowie i Kapuleci

Dwa zwaśnione rody szlacheckie Werony. Do Montekich należą Romeo, syn Montekiego, i jego kuzyn Benwolio, bratanek Montekiego. Do Kapuletów należą Julia, córka Kapuletów, i Tybalt, krewny Pani Kapulet. Przyczyny waśni nie poznajemy - jest dawna, a podtrzymują ją nawet słudzy, którzy wszczynają bójki na ulicach. Po jednej z bójek książę Werony zapowiada, że następne zakłócenie spokoju zostanie ukarane śmiercią. Merkucjo, przyjaciel Romea, i hrabia Parys są krewnymi księcia.

RomeoJuliaBenwolioMerkucjoTybaltParysprzyjacielenarzeczonypojedynekzakochanikrewnikuzyni

20.Romeo

Syn Montekiego, młody, uczuciowy i porywczy. Na początku cierpi z powodu nieodwzajemnionej miłości do Rozaliny, ale na balu u Kapuletów zakochuje się od pierwszego wejrzenia w Julii i dla niej gotów jest zapomnieć o nazwisku i waśni. Po potajemnym ślubie unika walki z Tybaltem, lecz po śmierci Merkucja zabija go i zostaje wygnany do Mantui. Działa pod wpływem chwili: na wieść o śmierci Julii kupuje truciznę i postanawia umrzeć przy niej.

21.Julia

Córka Kapuletów, która nie ma jeszcze czternastu lat. Rodzice chcą ją wydać za hrabiego Parysa. Po spotkaniu Romea szybko dojrzewa: sama mówi o ślubie, zawiera go potajemnie i ukrywa przed rodziną. Gdy ojciec przyspiesza wesele z Parysem, a Niania radzi jej poślubić hrabiego, zostaje bez wsparcia bliskich i odważnie wypija napój od ojca Laurentego. Jest wierna mężowi do końca: po przebudzeniu w grobowcu widzi martwego Romea i przebija się jego sztyletem.

22.Merkucjo, Tybalt i Benwolio

Merkucjo, krewny księcia i przyjaciel Romea, jest dowcipny, kpiący, skory do żartów i do bójki. Tybalt, krewny Pani Kapulet, jest zapalczywy i nienawidzi Montekich; na balu rozpoznaje Romea i chce go ukarać za przybycie, a później wyzywa go na pojedynek. Benwolio, bratanek Montekiego i kuzyn Romea, jest spokojny, próbuje rozdzielać walczących i opowiada księciu o przebiegu bójek. Śmierć Merkucja z ręki Tybalta i śmierć Tybalta z ręki Romea są punktem zwrotnym tragedii.

23.Ojciec Laurenty i Niania

Ojciec Laurenty to zakonnik franciszkanin, spowiednik i doradca Romea, znawca ziół. Potajemnie udziela ślubu Romeowi i Julii w swojej celi, licząc, że to małżeństwo pogodzi rody; później wymyśla plan z usypiającym napojem. Niania to długoletnia opiekunka Julii, gadatliwa i serdeczna, która pośredniczy między kochankami i pomaga im się pobrać. Gdy Romeo zostaje wygnany, radzi Julii poślubić Parysa i od tej chwili dziewczyna przestaje jej ufać.

24.Bal u Kapuletów i scena balkonowa

Romeo z przyjaciółmi przychodzi w maskach na bal w domu Kapuletów, by zobaczyć Rozalinę. Spotyka Julię i oboje zakochują się od pierwszego wejrzenia; dopiero potem dowiadują się, że należą do wrogich rodów. Tybalt rozpoznaje Romea, ale stary Kapulet nie pozwala mu wszcząć awantury. Nocą Romeo zakrada się do ogrodu pod balkon Julii i słyszy, jak dziewczyna wyznaje mu miłość i żałuje, że jest on Montekim. Kochankowie postanawiają wziąć ślub.

25.Śmierć Merkucja i Tybalta

Wkrótce po potajemnym ślubie Tybalt wyzywa Romea na pojedynek. Romeo, już związany z Kapuletami przez ślub z Julią, odmawia, więc do walki staje Merkucjo. Romeo próbuje rozdzielić walczących, a wtedy Tybalt śmiertelnie rani Merkucja, który umierając przeklina oba rody. Rozgniewany Romeo zabija Tybalta. Książę nie skazuje go na śmierć, lecz wygania z Werony. Romeo spędza z Julią noc poślubną i o świcie wyjeżdża do Mantui.

PRZYCZYNYTybalt wyzywa RomeaRomeo odmawia walkiŚmierć MerkucjaSKUTKIRomeo zabija Tybaltawygnanie Romea do Mantui

26.Napój ojca Laurentego

Po wygnaniu Romea Kapulet przyspiesza ślub Julii z Parysem. Zrozpaczona Julia prosi o pomoc ojca Laurentego i dostaje od niego napój, po którym ma zapaść w sen podobny do śmierci na około czterdzieści dwie godziny. Rodzina uzna ją za zmarłą i złoży w grobowcu, a uprzedzony listem Romeo przybędzie, by zabrać ją do Mantui. Plan zawodzi: brat Jan, który niesie list, zostaje zatrzymany z powodu zarazy, a sługa Baltazar przekazuje Romeowi wiadomość o śmierci Julii.

27.Śmierć kochanków i pojednanie rodów

Romeo kupuje truciznę od ubogiego aptekarza w Mantui i nocą przybywa do grobowca Kapuletów. Zabija tam Parysa, który próbuje go zatrzymać, a potem wypija truciznę przy Julii. Julia budzi się, widzi martwego męża i przebija się jego sztyletem. Ojciec Laurenty wyjaśnia rodzinom i księciu całą historię. Nad ciałami dzieci Monteki i Kapulet godzą się i zapowiadają wzniesienie złotych posągów kochanków. Pojednanie rodów przychodzi za późno - za cenę życia dzieci.

1Bal u Kapuletów2Potajemny ślub3Śmierć Merkucja i Tybalta4Napój ojca Laurentego5Śmierć kochanków i pojednanie

28.Cyprian Kamil Norwid, „W Weronie”

Krótki wiersz Cypriana Kamila Norwida z 1848 r., nawiązujący do tragedii Szekspira „Romeo i Julia”. Przedstawia Weronę po latach: nad domem Kapuletich i Montekich, nad gruzami nieprzyjaznych siedzib i wywróconymi bramami ogrodów, po deszczu i burzy patrzy łagodne niebo i zrzuca gwiazdę. Spadająca gwiazda staje się w wierszu łzą nad grobem Julii i Romea. Podmiot liryczny nie mówi o sobie - opisuje obraz i przytacza dwa sprzeczne sposoby jego rozumienia.

29.Łza i gwiazda w wierszu „W Weronie”

Cyprysy, drzewa kojarzone z cmentarzem i żałobą, mówią, że spadająca gwiazda to łza, która spada znad planety dla Julii i Romea i przecieka w ich groby. Ludzie zaś mówią uczenie, że to nie łzy, lecz kamienie, i że nikt na nie nie czeka. Przyroda i niebo współczują więc kochankom i pamiętają o nich, a ludzie widzą tylko zjawisko, które da się wyjaśnić. Można to odczytać tak, że uczucie pozwala zobaczyć więcej niż sam rozum - jak w sekrecie lisa.

Spadająca gwiazdaWedług cyprysówłza dla Julii iRomeaWedług ludzikamienienikt na nie nieczeka

30.Budowa i środki stylistyczne wiersza „W Weronie”

Wiersz ma dwie sześciowersowe strofy z rymami w układzie aabccb; trzeci i szósty wers każdej strofy są krótsze. Pierwsza strofa pokazuje obraz nieba nad Weroną, druga - głos cyprysów i głos ludzi. Najważniejsze środki: uosobienie (niebo jak łagodne oko patrzy i zrzuca gwiazdę, cyprysy mówią), przenośnia (gwiazda jako łza), epitety (łagodne oko, nieprzyjazne grody) oraz kontrast głosu cyprysów i głosu ludzi. Puenta brzmi gorzko: na łzy nieba nikt nie czeka.

31.Ironia i kontrast w wierszu „W Weronie”

Ironia to sposób mówienia, w którym pod dosłownym sensem kryje się kpina albo inne, ukryte znaczenie. U Norwida za ironiczne można uznać stwierdzenie, że ludzie mówią uczenie: ich wiedza jest poprawna, bo spadająca gwiazda to kamień, ale nie dostrzega tego, co ważne - smutku i pamięci o kochankach. Wiersz buduje kontrast świata ludzi (rozum, nauka, obojętność) i świata nieba oraz przyrody (współczucie, żal). Można go odczytać jako przestrogę przed patrzeniem na świat bez serca.

32.Andrzej Pągowski - plakat do „Romea i Julii”

Plakat graficzny Andrzeja Pągowskiego z 1985 r., zaprojektowany do przedstawienia „Romea i Julii” Szekspira w Teatrze Ochoty w Warszawie. Otrzymał I nagrodę na Biennale Plakatu Teatralnego Młodych w Rzeszowie i został wybrany plakatem miesiąca w lipcu 1985 r. Autor wydaje go dziś także jako reprint autorski. Andrzej Pągowski to jeden z najbardziej znanych polskich grafików, twórca wielu plakatów teatralnych i filmowych, uznawany za kontynuatora tradycji polskiej szkoły plakatu.

33.Polska szkoła plakatu

Nurt w polskiej grafice użytkowej, który rozwinął się zwłaszcza w latach 50. i 60. XX wieku. Jego twórcy, m.in. Henryk Tomaszewski, Jan Lenica, Roman Cieślewicz, Waldemar Świerzy i Franciszek Starowieyski, traktowali plakat jak dzieło sztuki: zamiast dosłownej ilustracji dawali skrót, metaforę i symbol, często z odręcznym napisem, humorem i wyrazistym kolorem. Plakat miał nie tylko informować, ale też zaciekawić i skłonić do myślenia. Do tej tradycji nawiązują późniejsi graficy, m.in. Andrzej Pągowski.

34.Plakat jako tekst kultury

Plakat to tekst kultury łączący obraz z krótkim napisem, przeznaczony do oglądania w przestrzeni publicznej, zwykle z daleka i w krótkim czasie. Plakat teatralny informuje o spektaklu (tytuł, autor, teatr) i zachęca do jego obejrzenia, ale także interpretuje utwór. Odczytując plakat, opisujemy elementy obrazu, kolory, kompozycję i napis, a następnie szukamy symboli i metafor wizualnych i łączymy je z treścią dzieła. Przy „Romeu i Julii” pytamy, jak grafika pokazuje miłość, śmierć i nienawiść rodów.

35.„Most do Terabithii” - film

Amerykański film z 2007 r. w reżyserii Gábora Csupó, nakręcony na podstawie powieści Katherine Paterson pod tym samym tytułem; scenariusz współtworzyli David Paterson (syn pisarki) i Jeff Stockwell. Łączy dramat, fantasy i film przygodowy. W rolach głównych wystąpili Josh Hutcherson jako Jess Aarons i AnnaSophia Robb jako Leslie Burke, a także Zooey Deschanel jako młoda nauczycielka muzyki, panna Edmunds, i Robert Patrick jako ojciec Jessa. Film opowiada o przyjaźni, wyobraźni i stracie.

36.Jess i Leslie w filmie „Most do Terabithii”

Jesse Aarons, zwany Jessem, to chłopiec z biednej rodziny, który ma dwie pasje: rysowanie i bieganie. W szkolnym wyścigu przegrywa z nową, niezbyt lubianą uczennicą Leslie Burke, córką pisarzy Billa i Judy Burke. Mimo przegranej dzieci się zaprzyjaźniają. W szkole dokuczają im inni uczniowie, m.in. Janice Avery. Jess ma m.in. starsze siostry Ellie i Brendę oraz młodszą, sześcioletnią Maybelle, a jego ojciec jest zapracowany. Leslie szuka dla nich miejsca z dala od kłopotów.

37.Terabithia

Wymyślona, magiczna kraina, którą w filmie Jess i Leslie odkrywają w lesie, z dala od problemów i dokuczających im dzieci; oboje są jej władcami. Dostają się do niej po linie przywiązanej do drzewa nad strumieniem, odnawiają tam stary domek na drzewie i spędzają w nim każdą wolną chwilę. Polują na olbrzymie, jak się okazuje miłe, trolle, walczą z potworami i uciekają przed włochatymi sępami, które odzwierciedlają ich szkolnych wrogów. Terabithia pokazuje siłę wyobraźni i przyjaźni.

38.„Most do Terabithii” - powieść Katherine Paterson

Powieść fantasy dla młodzieży amerykańskiej pisarki Katherine Paterson, wydana w 1977 r. Bohaterem jest Jesse Oliver Aarons z Lark Creek w Wirginii, który ma cztery siostry. Matka zajmuje się najmłodszą córką i gospodarstwem, a ojciec nie ma czasu dla syna i nie umie okazać mu uczuć. Najważniejszym obowiązkiem chłopca jest dojenie krowy, Panny Bessie, a jego pasją - rysowanie. Początkowo jego zainteresowania wspierają tylko mała Maybelle i nauczycielka muzyki, panna Edmunds. Później ważnym wsparciem staje się Leslie.

„Most do Terabithii”Powieść (1977)Katherine PatersonJesse ma 11 latFilm (2007)reż. Gábor CsupóJ. Hutcherson, A.Robb

39.„Romeo i Julia” w kulturze - źródła i nawiązania

Historia kochanków z wrogich rodów ma starsze źródła: Szekspir korzystał przede wszystkim z poematu Arthura Brooke’a, opartego pośrednio na włoskiej opowieści Mattea Bandella. Rozbudował m.in. rolę Merkucja; Merkucjo i Parys występowali już we wcześniejszych wersjach historii. Tragedia stała się wzorem dla wielu tekstów kultury: na jej podstawie powstał amerykański musical „West Side Story”, polski musical „Romeo i Julia” Janusza Józefowicza i film z 1996 r. Nawiązują do niej również wiersz Norwida „W Weronie” i plakat teatralny Andrzeja Pągowskiego.

40.Miłość i przyjaźń wbrew przeszkodom

Motyw łączący omawiane teksty. Romeo i Julia kochają się mimo nienawiści rodów, ale giną, a dopiero ich śmierć godzi rodziny. Ronja i Birk pochodzą z wrogich band, a ich przyjaźń sprawia, że ojcowie się godzą - tu historia kończy się szczęśliwie. Mały Książę i lis budują przyjaźń dzięki cierpliwości, a pilot i chłopiec - mimo samotności na pustyni. Jess i Leslie, wyśmiewani w szkole, tworzą razem własny świat. Przeszkody to m.in. wrogość rodzin, uprzedzenia, samotność i strata.

Notatka

„Ronja, córka zbójnika” - świat i bohaterowie

Powieść szwedzkiej pisarki Astrid Lindgren czytamy w przekładzie Anny Węgleńskiej. Łączy przygodę z fantastyką i opowiada o przyjaźni, wolności, więzi z przyrodą i dorastaniu.

Akcja toczy się w starym Zamku Mattisa i w otaczającym go dzikim Lesie Mattisa. W noc narodzin Ronji piorun rozłupuje zamek na dwie części. Powstaje przepaść zwana Diabelską Czeluścią, a w północnej części osiada potem wroga banda Borki. Zamek można więc odczytać jako obraz podzielonego świata: po obu stronach szczeliny mieszkają bandy wrogie sobie od pokoleń.

W lesie żyją fantastyczne stwory. Groźne Wietrzydła atakują z powietrza, gromady Szaruchów gryzą i biją intruzów, a Mgłowce wabią ludzi pod ziemię. Ronja uczy się, że w lesie trzeba być uważnym, ale nie trzeba się bać.

Najważniejsze postacie tworzą dwie rodziny. Po jednej stronie stoją Mattis, wybuchowy herszt kochający córkę, rozsądna Lovis i ich jedynaczka Ronja. Po drugiej - herszt Borka, kłótliwa Undis i ich syn Birk, urodzony tej samej nocy co Ronja. Ronja jest odważna i samodzielna. Kocha ojca, ale nie akceptuje przemocy zbójców.

RonjaMattisLovisBirkBorkaUndisprzyjacielewrogowieojciecojciecmatkamatka
Rodziny w „Ronji”

Przyjaźń Ronji i Birka, bunt i pojednanie

Przyjaźń dzieci rodzi się z rywalizacji i wzajemnego ratunku. Najpierw spierają się, kto jest odważniejszy, a potem każde z nich ratuje drugie z niebezpieczeństwa. Zimą postanawiają być dla siebie jak brat i siostra. To ważny krok: wybierają bliskość wbrew temu, czego uczą ich rodziny.

Prawdziwą próbą jest bunt wobec ojca. Mattis więzi Birka, żeby wypędzić Borkę z zamku. Ronja uważa, że nie wolno rabować ludzi, i oddaje się w ręce wroga, by zniweczyć plan ojca. Zrozpaczony Mattis wyrzeka się córki. Dzieci uciekają z domów i przez lato żyją same w Niedźwiedziej Grocie.

1Rywalizacja nad DiabelskąCzeluścią2Wzajemny ratunekzimą w lesie3Uwięzienie Birka przez Mattisa4Bunt Ronjiprzechodzi na stronę Borki5Życie w Niedźwiedziej Grocie6Mattis prosi córkę o powrót7Połączenie band
Od wrogości do pojednania

Ważne

W tej powieści konflikt band kończy się szczęśliwie. Można uznać, że to przyjaźń dzieci, a nie siła jednej z band, skłania dorosłych do zmiany postawy.

Gdy nadchodzi zimno, Mattis czeka przy leśnym źródle niedaleko groty i z płaczem prosi Ronję o powrót, zapraszając też Birka. Bandy łączą się, a na czele staje Mattis. Ronja i Birk postanawiają, że nie zostaną hersztami zbójców. Można to odczytać jako wybór innego życia niż życie rodziców: bez przemocy i grabieży, w zgodzie z lasem.

„Mały Książę” - pilot, róża i planety dorosłych

Antoine de Saint-Exupéry, francuski pisarz i lotnik, napisał utwór nazywany baśnią filozoficzną albo przypowieścią. Czytamy go w przekładzie Jana Szwykowskiego. Narratorem jest pilot, który po awarii samolotu ląduje na Saharze i spotyka chłopca z małej planety. Już we wstępie pilot pokazuje jeden z ważnych problemów utworu: dorośli patrzą powierzchownie i nie widzą tego, co ukryte w rysunku dziecka.

Na swojej planecie chłopiec dba o porządek i o różę. Róża jest piękna, ale dumna i wymagająca, dlatego Mały Książę odchodzi, zraniony jej próżnością i wymaganiami. Dopiero później rozumie, że należało ją oceniać po czynach, nie po słowach.

W podróży odwiedza kolejne planety i spotyka na nich dorosłych. Można ich odczytać jako uosobienia ludzkich słabości: żądzy władzy, próżności, nałogu, chciwości i wiedzy bez doświadczenia. Większość z nich jest zamknięta we własnych sprawach. Jedynie Latarnik, wierny swojemu obowiązkowi, nie zajmuje się wyłącznie sobą.

1Królwładza2Próżnypochwały3Pijaknałóg4Bankierposiadanie gwiazd5Latarnikobowiązek6Geografwiedza zza biurka7Ziemia
Kolejne planety

Podróż Księcia można odczytać jako przegląd ludzkich postaw. Chłopiec patrzy na nie z dziecięcą prostotą i dlatego widzi, jak śmieszni bywają dorośli.

Lis, oswajanie i sekret widzenia sercem

Na Ziemi najważniejsze spotkanie to rozmowa z lisem. Lis tłumaczy, czym jest oswajanie: to tworzenie więzi, dzięki którym dwie istoty stają się dla siebie wyjątkowe. Więź nie powstaje od razu. Wymaga cierpliwości, regularnych spotkań i wspólnych zwyczajów, które wyróżniają jeden dzień spośród innych. Przyjaźni nie można kupić gotowej.

Dzięki lisowi Mały Książę rozumie swoją różę. Na Ziemi widzi wiele podobnych kwiatów, ale jego róża jest jedyna, bo to on się nią opiekował. Wartość nadaje jej czas i troska, a nie wygląd.

Zapamiętaj

Sekret lisa: „Dobrze widzi się tylko sercem. Najważniejsze jest niewidoczne dla oczu”. Lis dodaje, że człowiek staje się na zawsze odpowiedzialny za to, co oswoił.

Tę samą prawdę pokazuje wędrówka do studni. Szukanie wody na pustyni wygląda na bezsensowne, ale pilot i chłopiec idą razem i w końcu ją znajdują. Woda staje się czymś więcej niż napojem, bo zdobyli ją wspólnym wysiłkiem. Pustynię, jak mówi chłopiec, upiększa to, co ukryte. Odczytujemy to tak, że rzeczy i ludzie mają wartość, której nie widać na pierwszy rzut oka.

Sekret lisa można uznać za oś wszystkich tekstów z tej grupy: przyjaźń i miłość pozwalają zobaczyć w drugim człowieku to, czego nie widzą obojętni.

„Romeo i Julia” - tragedia i jej bohaterowie

William Szekspir napisał tę tragedię prawdopodobnie w latach 1591-1595. Na polski przełożył ją m.in. Stanisław Barańczak. Wydarzenia rozgrywają się w Weronie i częściowo w Mantui, w ciągu zaledwie kilku dni. Jako dramat utwór dzieli się na akty i sceny, a składa się z dialogów, monologów oraz didaskaliów.

Sztukę otwiera prolog chóru. Zapowiada on waśń dwóch rodów i śmierć kochanków, która ją zakończy. Widz zna więc finał od początku i śledzi, jak do niego dochodzi. Kochankowie są tu ofiarami losu i nienawiści ojców.

Konflikt dzieli Weronę na dwa obozy: Montekich i Kapuletów. Nie poznajemy przyczyny waśni, ale podtrzymują ją nawet słudzy. Każdy bohater zajmuje w tym sporze inne miejsce:

RomeoJuliaBenwolioMerkucjoTybaltLaurentyNianiaParysmałżonkowieprzyjacielopiekunkawrogowiekandydatdoradcakrewnykuzyn
Dwa rody i ich bliscy
  • Romeo - uczuciowy i porywczy syn Montekiego, działa pod wpływem chwili;
  • Julia - bardzo młoda córka Kapuletów, która szybko dojrzewa i odważnie decyduje o sobie;
  • Merkucjo - dowcipny przyjaciel Romea, krewny księcia;
  • Tybalt - zapalczywy krewny Pani Kapulet, wróg Montekich;
  • Benwolio - spokojny kuzyn Romea, który próbuje godzić walczących;
  • ojciec Laurenty - franciszkanin, doradca Romea, który liczy, że ślub pogodzi rody;
  • Niania - opiekunka Julii, pośredniczka między kochankami;
  • Parys - hrabia, krewny księcia, kandydat na męża Julii.

Przebieg akcji w „Romeu i Julii”

Akcja tragedii przypomina łańcuch: każde zdarzenie przyspiesza następne. Na balu u Kapuletów Romeo i Julia zakochują się, zanim dowiedzą się, kim są. W scenie balkonowej wyznają sobie miłość i postanawiają się pobrać. Ojciec Laurenty potajemnie udziela im ślubu.

Punktem zwrotnym jest uliczna walka. Tybalt zabija Merkucja, a Romeo, rozgniewany śmiercią przyjaciela, zabija Tybalta. Książę skazuje go na wygnanie. Od tej chwili szczęście kochanków zamienia się w serię nieszczęść.

Rodzice chcą szybko wydać Julię za Parysa. Dziewczyna traci wsparcie Niani i zwraca się do ojca Laurentego. Dostaje napój, po którym ma zapaść w sen podobny do śmierci. Plan zawodzi, bo list do Romea nie dociera, a do Mantui dochodzi tylko wieść o śmierci Julii.

1Bal i scena balkonowa2Potajemny ślub3Śmierć Merkucja i Tybalta4Wygnanie Romea do Mantui5Napój ojca Laurentegolist do Romea nie dociera6Śmierć kochanków w grobowcu7Pojednanie rodów
Łańcuch zdarzeń

Ważne

Tragedię można wyjaśnić splotem przyczyn: nienawiścią rodów, pośpiechem i porywczością bohaterów oraz nieszczęśliwym przypadkiem. Można uznać, że żadna z nich sama nie doprowadziłaby do katastrofy.

Romeo umiera w grobowcu przy uśpionej Julii, a ona po przebudzeniu odbiera sobie życie. Dopiero śmierć dzieci godzi Montekich i Kapuletów. Pojednanie przychodzi za późno, co można odczytać jako oskarżenie nienawiści, która niszczy niewinnych.

Werona Norwida i plakat Pągowskiego

Wiersz Cypriana Kamila Norwida „W Weronie” powstał w 1848 r. i nawiązuje do tragedii Szekspira. Pokazuje Weronę po latach: zrujnowane siedziby Kapuletich i Montekich, nad którymi po burzy spokojnie patrzy niebo. Spadająca gwiazda staje się w wierszu łzą nad grobem kochanków.

Utwór składa się z dwóch sześciowersowych strof rymowanych według schematu aabccb. Trzeci i szósty wers każdej strofy są krótsze. Podmiot liryczny nie mówi o sobie, tylko przedstawia obraz i dwa sposoby jego rozumienia.

Kto patrzyCo widzi w gwieździePostawa
cyprysy, niebołzę dla kochankówwspółczucie, pamięć
ludziespadający kamieńrozum, obojętność

Najważniejsze środki to uosobienie nieba i drzew, przenośnia gwiazdy jako łzy, epitety i kontrast. Za ironiczne można uznać to, że ludzie mówią uczenie: mają rację naukowo, a nie widzą smutku. Wiersz można odczytać jako przestrogę przed patrzeniem bez serca.

Do tragedii Szekspira nawiązuje też plakat Andrzeja Pągowskiego z 1985 r., przygotowany do przedstawienia w Teatrze Ochoty w Warszawie. Zdobył I nagrodę na Biennale Plakatu Teatralnego Młodych w Rzeszowie. Pągowski jest uznawany za kontynuatora tradycji polskiej szkoły plakatu, która zamiast dosłownej ilustracji dawała skrót, metaforę i symbol. Odczytując plakat, opisujemy obraz, kolory i napis, a potem łączymy symbole z treścią sztuki.

„Most do Terabithii” i przyjaźń wbrew przeszkodom

Film „Most do Terabithii” z 2007 r. wyreżyserował Gábor Csupó. Powstał na podstawie powieści Katherine Paterson z 1977 r. Scenariusz współtworzyli David Paterson, syn pisarki, i Jeff Stockwell. Film łączy dramat, fantasy i przygodę.

Jess Aarons pochodzi z biednej rodziny, kocha rysowanie i bieganie, a jego ojciec jest zapracowany. Leslie Burke jest nową uczennicą, córką pisarzy. Ich znajomość zaczyna się od przegranego przez Jessa wyścigu, a potem zmienia się w przyjaźń. Oboje są wyśmiewani w szkole.

Dzieci tworzą w lesie wymyśloną krainę Terabithię, w której są władcami. Niektóre stwory tej krainy odzwierciedlają ich szkolnych wrogów. Terabithię można odczytać jako znak siły wyobraźni i przyjaźni. Film mówi też o stracie.

Większość tekstów z tej grupy łączy motyw miłości i przyjaźni wbrew przeszkodom. Przeszkody bywają różne: wrogość rodzin, uprzedzenia, samotność i strata. Tabela pokazuje jedno z możliwych odczytań:

ParaPrzeszkodaCo przynosi więź
Ronja i Birkwrogie bandypojednanie ojców
Romeo i Juliawaśń rodówmiłość, ale śmierć i spóźniona zgoda
lis i Mały Książęobcość, brak więzioswojenie i rozstanie
Jess i Leslieszkolne odrzuceniewspólny świat wyobraźni

Można uznać, że w każdej z tych historii bohaterowie widzą w drugim to, czego nie dostrzegają inni.

Sprawdzian do druku

Arkusz PDF z kluczem, punktacją i oceną

Sprawdzam sprawdzian…

Znasz kogoś z klasy, komu się przyda? Podziel się zestawem

WhatsApp

Podobne zestawy

Zobacz wszystkie fiszki z języka polskiego