Świętokrzyski Konkurs z Języka Polskiego - teoria literatury i formy wypowiedzi

1.Poziom dosłowny i przenośny tekstu

Poziom dosłowny to to, co tekst mówi wprost: wydarzenia, postacie, opisane przedmioty. Poziom przenośny to ukryte znaczenie, które odczytujemy z całości, np. prawda o ludziach albo o wartościach. W bajce Krasickiego „Ptaszki w klatce” dosłownie rozmawiają dwa czyżyki, a w przenośni chodzi o wartość wolności. Podobnie informacje bywają wyrażone wprost (podane w zdaniu) albo pośrednio (trzeba się ich domyślić z zachowania postaci, ze szczegółów i z kontekstu).

2.Fikcja artystyczna

Fikcja artystyczna to świat przedstawiony wymyślony przez autora. Nawet gdy przypomina rzeczywistość, nie jest jej wiernym zapisem, dlatego nie oceniamy go jak tekstu informacyjnego, w kategoriach prawdy i fałszu. Elementy realistyczne są zgodne z prawami rzeczywistości i mogłyby się zdarzyć; elementy fantastyczne są w realnym świecie niemożliwe (czary, mówiące zwierzęta, przejście przez szafę do Narnii). Utwór może też opierać się na faktach: bohaterami „Kamieni na szaniec” są prawdziwi harcerze.

3.Epika, liryka i dramat

To trzy rodzaje literackie. Epika opowiada o wydarzeniach: ma narratora, fabułę i świat przedstawiony (np. powieść, nowela, baśń). Liryka wyraża uczucia, przeżycia i refleksje podmiotu lirycznego, zwykle wierszem (np. pieśń, tren, fraszka). Dramat jest przeznaczony do wystawienia na scenie: nie ma narratora, składa się z wypowiedzi postaci (dialogów i monologów) oraz didaskaliów (np. komedia, tragedia).

4.Poezja i proza

Poezja to utwory pisane wierszem, czyli tekstem podzielonym na wersy, często z rymem i rytmem. Wierszem nazywamy też pojedynczy utwór poetycki. Proza to tekst ciągły, złożony ze zdań połączonych w akapity, bez podziału na wersy; tak napisana jest większość powieści i opowiadań. Forma zapisu nie przesądza o rodzaju literackim: utwór epicki może być pisany wierszem (np. „Pan Tadeusz”, bajki Krasickiego), a dramat wierszem (np. „Zemsta”) albo prozą.

5.Tekst główny i didaskalia

Tekst główny dramatu to wypowiedzi postaci (dialogi i monologi), poprzedzone imieniem mówiącego; na scenie wygłaszają je aktorzy. Didaskalia to uwagi autora dla reżysera, aktorów i czytelnika: opisują miejsce i czas akcji, wygląd sceny, ruchy, gesty i sposób mówienia postaci. W druku wyróżnia się je zwykle kursywą albo nawiasem. Na scenie się ich nie wygłasza - widz poznaje je z gry aktorów i z dekoracji.

6.Akt, scena, dialog i monolog

Akt to największa część dramatu, zwykle oddzielona w przedstawieniu przerwą albo opuszczeniem kurtyny. Akt dzieli się na sceny; nowa scena zaczyna się najczęściej wtedy, gdy jakaś postać wchodzi albo wychodzi. Dialog to rozmowa co najmniej dwóch postaci. Monolog to dłuższa wypowiedź jednej postaci, skierowana do siebie, do widzów albo do słuchaczy, którzy milczą. W dramacie dialog jest głównym sposobem przedstawiania wydarzeń, bo nie ma w nim narratora.

7.Widowisko teatralne

Widowisko teatralne (spektakl) tworzy wiele osób i elementów. Gra aktorska: aktor odtwarza postać głosem, mimiką, gestem i ruchem. Reżyseria: reżyser kieruje całym przedstawieniem i decyduje, jak odczytać tekst. Dekoracja to wystrój sceny pokazujący miejsce akcji, kostiumy to stroje aktorów, charakteryzacja to zmiana wyglądu aktora (makijaż, peruka, zarost), a rekwizyty to przedmioty, których aktorzy używają na scenie. Ważne są też światło i muzyka.

8.Komedia

Komedia to gatunek dramatu o pogodnym nastroju i szczęśliwym zakończeniu. Ma rozbawić widza, a często także ośmieszyć ludzkie wady i obyczaje. Głównym źródłem humoru jest komizm: sytuacyjny, słowny i postaci. Przykład: „Zemsta” Aleksandra Fredry - spór Cześnika i Rejenta o mur graniczny kończy się pogodzeniem sąsiadów i ślubem Wacława z Klarą.

9.Tragedia

Tragedia to gatunek dramatu o poważnym nastroju. Bohater często trafia w sytuację bez dobrego wyjścia (konflikt tragiczny): każdy jego wybór prowadzi do klęski. Akcja zwykle kończy się nieszczęściem albo śmiercią bohatera. Tragedia ma poruszyć widza i skłonić go do refleksji nad losem człowieka. Przykłady: „Balladyna” Juliusza Słowackiego i „Romeo i Julia” Williama Szekspira.

10.Komizm i jego funkcje

Komizm to cecha tekstu, która wywołuje śmiech. Komizm sytuacyjny tkwi w zabawnych zdarzeniach i nieporozumieniach. Komizm słowny to gra słów, przejęzyczenia, zabawne powiedzonka, np. powtarzane przez Cześnika w „Zemście” wyrażenie „mocium panie”. Komizm postaci wynika ze śmiesznego wyglądu, zachowania albo charakteru, np. tchórzliwego samochwała Papkina. Funkcje komizmu: bawi, ośmiesza wady i złe obyczaje, krytykuje, charakteryzuje bohaterów.

11.Symbol

Symbol to element utworu (przedmiot, postać, zdarzenie, kolor), który oprócz znaczenia dosłownego ma znaczenie ukryte, głębsze i wieloznaczne. Nie ma jednego ustalonego odczytania, więc czytelnik je interpretuje, a kilka interpretacji może być poprawnych. Róża w „Małym Księciu” bywa odczytywana jako symbol miłości i osoby, za którą jesteśmy odpowiedzialni. Tytułowe kamienie w „Kamieniach na szaniec” można odczytać jako symbol młodych ludzi poświęcających życie ojczyźnie.

12.Alegoria

Alegoria to obraz (postać, zwierzę, przedmiot), który ma jedno, stałe i umowne znaczenie, utrwalone przez tradycję, więc łatwo je odczytać. Przykłady: kobieta z przepaską na oczach i wagą to sprawiedliwość, szkielet z kosą to śmierć, lis to chytrość. Alegorią posługuje się bajka: w bajce Krasickiego „Jagnię i wilcy” wilki oznaczają silnych i bezwzględnych, a jagnię - słabych i bezbronnych. Symbol jest wieloznaczny, alegoria - jednoznaczna.

13.Adaptacja utworu literackiego

Adaptacja to przeniesienie utworu literackiego do innej dziedziny sztuki: do filmu albo serialu, na scenę teatru, do komiksu, słuchowiska. Twórca adaptacji zachowuje fabułę i bohaterów, ale może skracać, łączyć albo pomijać wątki, a słowa narratora zamienia na obraz, dźwięk i grę aktorów. Przykład: film „Pan Tadeusz” Andrzeja Wajdy (1999). Adaptacja różni się od nawiązania, które tylko przywołuje znany wątek, np. biblijny albo mitologiczny, w nowym utworze.

14.Tekst informacyjny, publicystyczny i reklamowy

Tekst informacyjny przekazuje fakty: odpowiada na pytania kto?, co?, gdzie?, kiedy?, jest rzeczowy i nie ocenia (np. notatka prasowa, komunikat). Tekst publicystyczny dotyczy aktualnych spraw i przedstawia opinie autora, by skłonić odbiorcę do refleksji (np. artykuł, komentarz). Tekst reklamowy nakłania do kupienia towaru albo skorzystania z usługi i używa środków perswazji: hasła (sloganu), obrazu, wyrazów wartościujących, bezpośrednich zwrotów do odbiorcy.

15.Baśń

Baśń to utwór epicki, zwykle prozą, w którym świat realny przenika się z fantastycznym: występują czarodzieje, wróżki, mówiące zwierzęta, przedmioty o magicznej mocy. Czas i miejsce akcji są nieokreślone („dawno, dawno temu”, „za siedmioma górami”). Bohaterowie są wyraźnie dobrzy albo źli, dobro zostaje nagrodzone, a zło ukarane. Często pojawiają się magiczne liczby, np. 3, 7, 12. Baśnie pisali m.in. bracia Grimm i Hans Christian Andersen.

16.Legenda i mit

Legenda to opowieść o niezwykłych wydarzeniach i postaciach, często świętych albo związanych z historią i z konkretnym miejscem (miastem, zamkiem, jeziorem); prawda miesza się w niej z fantastyką, np. legenda o Smoku Wawelskim. Mit to opowieść o bogach i herosach, która w dawnych czasach wyjaśniała powstanie świata i ludzi, zjawiska przyrody i ludzki los, np. mit o Prometeuszu, który dał ludziom ogień, albo o Dedalu i Ikarze.

17.Bajka i fraszka

Bajka to krótki utwór, zwykle wierszem, w którym bohaterami są często zwierzęta albo rośliny o ludzkich cechach (alegoria). Zawiera morał, czyli pouczenie, umieszczony zwykle na końcu albo na początku; mistrzem polskiej bajki jest Ignacy Krasicki. Fraszka to krótki utwór wierszowany, zwykle żartobliwy, często zakończony zaskakującą puentą; dotyczy codziennych spraw i ludzkich wad, ale też poważnych refleksji o życiu. Gatunek spopularyzował w Polsce Jan Kochanowski (np. „Na lipę”).

18.Ballada

Ballada to utwór, w którym łączą się cechy trzech rodzajów literackich: epiki (fabuła, narrator), liryki (wiersz, uczucia, nastrój) i dramatu (dialogi). Świat realny przenika się w niej z fantastycznym, a nastrój jest tajemniczy, często groźny. Wiele ballad opiera się na wierzeniach ludowych: siły nadprzyrodzone karzą winowajcę za złamanie zasad moralnych. Przykład: „Świtezianka” Adama Mickiewicza, w której młodzieniec zostaje ukarany za złamanie przysięgi wierności.

19.Nadawca i odbiorca w utworze literackim

Autor to rzeczywisty twórca utworu, a odbiorca to czytelnik albo słuchacz. W utworze mówi osoba wymyślona: w epice narrator, który opowiada o wydarzeniach (pierwszoosobowy, gdy mówi o sobie „ja” i sam w nich uczestniczy albo je obserwuje; trzecioosobowy, gdy nie występuje w świecie przedstawionym i opowiada o innych), w liryce podmiot liryczny, który wyraża uczucia i myśli. Narratora i podmiotu lirycznego nie utożsamiamy z autorem. Bohater to postać, o której mówi utwór: główny albo drugoplanowy.

20.Akcja, wątek i wydarzenie

Wydarzenie to pojedyncze zdarzenie w utworze, np. spotkanie bohaterów, kłótnia, wyprawa. Akcja to ciąg wydarzeń powiązanych czasowo i przyczynowo; zwykle ma początek, rozwinięcie, punkt kulminacyjny (moment największego napięcia) i zakończenie. Wątek to część akcji skupiona wokół jednego bohatera albo jednej sprawy: wątek główny jest najważniejszy, a wątki poboczne go uzupełniają. W „Zemście” obok sporu o mur toczy się wątek miłości Wacława i Klary.

21.Temat, główna myśl i przesłanie utworu

Temat to to, o czym jest utwór, czyli sprawa, którą przedstawia (np. przyjaźń, wojna, tęsknota). Główna myśl to najważniejsza prawda, którą utwór wyraża o tym temacie. Przesłanie to płynąca z utworu wskazówka dla odbiorcy, co cenić i jak postępować; często odczytujemy je z poziomu przenośnego. „Mały Książę” mówi o przyjaźni i miłości, a jego przesłanie bywa odczytywane jako zachęta, by patrzeć sercem i odpowiadać za tych, z którymi stworzyliśmy więzy.

22.Epitet i porównanie

Epitet to wyraz określający rzeczownik, najczęściej przymiotnik, który nazywa cechę przedmiotu, osoby albo zjawiska, np. sina woda, zielony liść, wesoły ogień. Porównanie zestawia dwa przedmioty lub zjawiska na podstawie wspólnej cechy; łączą je wyrazy jak, jakby, niczym, podobny do. W „Rozmowie lirycznej” Gałczyńskiego zakochany kocha zimą jak wesoły ogień, a w „Świteziance” Mickiewicza dziewczyna znika jak nocny ognik. Oba środki uplastyczniają obraz.

23.Przenośnia (metafora)

Przenośnia to połączenie wyrazów, w którym przynajmniej jeden ma znaczenie inne niż dosłowne, a razem tworzą nowy, obrazowy sens. Nie ma w niej wyrazu jak, co odróżnia ją od porównania. Przykłady: złote serce (dobroć), morze łez (wielki płacz), zima posrebrzyła okna. Przenośnia pobudza wyobraźnię, wyraża uczucia i pozwala zobaczyć znane rzeczy w nowy sposób. W szerokim rozumieniu przenośnią nazywa się też uosobienie i ożywienie.

24.Uosobienie i ożywienie

Uosobienie (personifikacja) to nadanie cech ludzkich zwierzętom, roślinom, przedmiotom, zjawiskom albo pojęciom: myślą, mówią i czują jak człowiek. Przykład: we fraszce Kochanowskiego „Na lipę” lipa mówi do gościa i zaprasza go, by odpoczął w jej cieniu. Ożywienie to nadanie przedmiotom lub zjawiskom cech istot żywych, ale nie ludzkich, np. wiatr wyje, burza ryczy, płomień pełza. Uosobienie: jak człowiek; ożywienie: jak żywe stworzenie.

25.Wyraz dźwiękonaśladowczy i powtórzenie

Wyraz dźwiękonaśladowczy (onomatopeja) naśladuje brzmieniem odgłosy przyrody, zwierząt albo maszyn, np. szum, plusk, kukać, bum, tik-tak; dzięki niemu tekst daje się niemal usłyszeć. Powtórzenie to użycie tego samego wyrazu lub zwrotu kilka razy, np. na początku kolejnych wersów. Podkreśla ważną myśl, wzmacnia uczucia i nadaje tekstowi rytm. W „Rozmowie lirycznej” Gałczyńskiego wielokrotnie powtarza się wyznanie „Kocham cię”.

26.Wers i strofa (zwrotka)

Wers to pojedyncza linijka wiersza; jego długość określa się zwykle liczbą sylab. Strofa, czyli zwrotka, to grupa wersów wyodrębniona w utworze odstępem, zwykle powiązana treścią i rymami. Nazwy strof pochodzą od liczby wersów: dwuwiersz, trójwiersz, czterowiersz itd. Refren to wers albo kilka wersów powtarzanych po strofach, typowy dla pieśni i piosenki. Przykład: „Świtezianka” Mickiewicza składa się ze zwrotek czterowersowych.

27.Rym, rytm i wiersz rymowany

Rym to powtórzenie podobnie brzmiących głosek na końcu wersów, zwykle od ostatniej akcentowanej samogłoski, np. młody - wody. Układy rymów: parzyste (aabb), przeplatane (abab), okalające (abba). Rytm to regularne powtarzanie się w wierszu elementów: liczby sylab, akcentów, rymów. Wiersz rymowany ma rymy. Wiersz biały nie ma rymów, ale może mieć stały rytm. Wiersz wolny nie ma stałej liczby sylab ani regularnego rytmu i zwykle nie ma rymów. Te cechy mogą się łączyć.

28.Zaproszenie, ogłoszenie, podziękowanie i dedykacja

To krótkie formy użytkowe. Zaproszenie mówi, kto zaprasza, kogo, na co, gdzie i kiedy, i kończy się podpisem. Ogłoszenie informuje szerokie grono odbiorców, co się wydarzy albo co oferujemy, gdzie, kiedy i jak się skontaktować. Podziękowanie wskazuje adresata i to, za co dziękujemy, wyraża wdzięczność i ma podpis. Dedykacja to krótki tekst wpisany np. do książki: komu ją ofiarowujemy i z jakiej okazji, z życzeniami, datą i podpisem.

29.List, opis i opowiadanie (formy wypowiedzi)

List ma miejscowość i datę, zwrot do adresata, treść podzieloną na akapity, pozdrowienia i podpis; bywa prywatny albo oficjalny. Opis przedstawia przedmiot, postać, krajobraz albo obraz w uporządkowanej kolejności; opis przeżyć wewnętrznych nazywa uczucia, ich przyczynę i objawy (np. drżenie rąk, przyspieszone bicie serca). Opowiadanie przedstawia wydarzenia po kolei, z punktem kulminacyjnym: odtwórcze opowiada cudzą historię, np. z lektury, twórcze - historię wymyśloną przez piszącego.

30.Charakterystyka, sprawozdanie i recenzja

Charakterystyka przedstawia postać: kim jest (wiek, pochodzenie, zajęcie), jak wygląda, jakie ma cechy charakteru poparte przykładami zachowań, a na końcu ocenę z uzasadnieniem. Sprawozdanie relacjonuje wydarzenie, w którym piszący uczestniczył (wycieczkę, koncert), w kolejności chronologicznej: miejsce, czas, uczestnicy, przebieg i wrażenia. Recenzja informuje o dziele (książce, filmie, spektaklu), ocenia je z uzasadnieniem i zachęca albo zniechęca odbiorców.

31.Przemówienie i wywiad

Przemówienie to wypowiedź wygłaszana publicznie, np. na uroczystości, z bezpośrednim zwrotem do słuchaczy (Szanowni Państwo!). Ma przekonać, poruszyć albo uczcić, dlatego używa środków retorycznych: pytań retorycznych, wykrzyknień, powtórzeń, zwrotów do słuchaczy, wyliczeń. Wywiad to rozmowa dziennikarza z osobą, która ma coś ważnego do powiedzenia; jest zapisem pytań i odpowiedzi, zwykle poprzedzonym wstępem przedstawiającym rozmówcę i temat.

32.Teza, hipoteza i argument

Teza to stwierdzenie, które autor uważa za prawdziwe i którego broni. Hipoteza to przypuszczenie, często w formie pytania, które dopiero trzeba sprawdzić. Argument to uzasadnienie tezy: rzeczowy (fakty, dane, opinie znawców), logiczny (rozumowanie, związek przyczyny i skutku) albo emocjonalny (odwołuje się do uczuć odbiorcy). Przykład nie jest argumentem, lecz go ilustruje i potwierdza, np. postać z lektury, wydarzenie historyczne, własne doświadczenie.

33.Rozprawka

Rozprawka to wypowiedź argumentacyjna z trzech części. Wstęp przedstawia problem i tezę albo hipotezę. Rozwinięcie zawiera argumenty z przykładami, każdy w osobnym akapicie; akapit zaczyna się od wcięcia i rozwija jedną myśl. Zakończenie to wniosek: potwierdzenie tezy albo potwierdzenie albo odrzucenie hipotezy. Wnioskowanie to wyprowadzanie wniosku z argumentów. Spójność zapewniają wyrażenia łączące (po pierwsze, ponadto, dlatego). Polemika to wypowiedź podważająca cudze zdanie kontrargumentami.

34.Odmiany powieści i opowiadania

Ze względu na temat wyróżniamy m.in. odmiany: obyczajową, która pokazuje codzienne życie, zwyczaje i relacje ludzi; przygodową z wartką akcją, podróżami i niebezpieczeństwami (np. „W pustyni i w puszczy” Sienkiewicza); detektywistyczną z zagadką przestępstwa rozwiązywaną przez detektywa (np. opowieści o Sherlocku Holmesie); fantastycznonaukową o przyszłości i skutkach rozwoju nauki i techniki (np. utwory Stanisława Lema); fantasy z wymyślonym światem, magią i istotami fantastycznymi (np. „Hobbit” Tolkiena).

35.Opowiadanie, nowela, powieść i epopeja

To gatunki epiki. Opowiadanie to krótki utwór, zwykle prozą, z niewielką liczbą bohaterów i prostą fabułą (np. „Artysta” Mrożka). Nowela jest krótka, ma jeden wątek, zwartą akcję i wyraźny punkt kulminacyjny (np. „Latarnik” Sienkiewicza). Powieść jest obszerna, wielowątkowa, z wieloma bohaterami i rozbudowanym światem przedstawionym. Epopeja to obszerny utwór epicki ukazujący losy bohaterów na tle przełomowych wydarzeń w dziejach narodu, np. „Pan Tadeusz” Mickiewicza - polska epopeja narodowa.

36.Pieśń i tren

Pieśń to utwór liryczny o budowie stroficznej, często z refrenem, pierwotnie związany ze śpiewem; wyraża uczucia, pochwałę, refleksję albo treści patriotyczne i religijne (np. pieśni Jana Kochanowskiego, „Rota” Marii Konopnickiej). Tren to żałobny utwór liryczny, w którym podmiot liryczny opłakuje zmarłego, wspomina jego zalety i wyraża ból. Najsłynniejsze polskie treny napisał Jan Kochanowski po śmierci córeczki Urszuli (zbiór „Treny”, 1580).

37.Neologizm, apostrofa i inwokacja

Neologizm to wyraz nowo utworzony; pisarze tworzą neologizmy, by nazwać niezwykłe rzeczy, rozbawić albo zaskoczyć. Pełen zmyślonych słów jest np. wiersz „Jabberwocky” z „Po drugiej stronie lustra” Lewisa Carrolla. Apostrofa to bezpośredni, zwykle uroczysty zwrot do osoby, przedmiotu, pojęcia albo zjawiska, np. do Boga, ojczyzny, natury. Inwokacja to apostrofa na początku utworu, typowa dla epopei: „Pan Tadeusz” zaczyna się od słów „Litwo! Ojczyzno moja!”.

38.Słownictwo wartościujące, zdrobnienie i zgrubienie

Słownictwo neutralne tylko nazywa (pies, dom, mówić). Słownictwo wartościujące wyraża ocenę i uczucia nadawcy: pozytywne (wspaniały, bohater) albo negatywne (okropny, tchórz, gadać). Zdrobnienie tworzymy przyrostkami, np. -ek, -ik, -ka (domek, bukiecik, herbatka); oznacza coś małego, wyraża czułość, a czasem lekceważenie - wiele zdrobnień ma wiersz Tuwima „Colloquium niedzielne na ulicy”. Zgrubienie (psisko, domisko, chłopisko) oznacza coś dużego albo wyraża niechęć lub żartobliwy ton.

39.Przekazy audiowizualne

Przekazy audiowizualne łączą obraz i dźwięk (słowo, muzykę, efekty). Film opowiada historię ruchomymi obrazami: ujęciami, montażem, muzyką i grą aktorów; bywa fabularny, dokumentalny albo animowany, a jego gatunki to m.in. komedia, film przygodowy i western (gatunek filmowy i literacki). Program informacyjny przekazuje bieżące wiadomości: prezenter, relacje reporterów, zdjęcia z miejsc wydarzeń. Program rozrywkowy ma bawić, np. teleturniej, kabaret, koncert.

40.Literatura piękna, naukowa, popularnonaukowa i publicystyka

Literatura piękna (powieści, wiersze, dramaty) tworzy fikcyjny świat i ma wartości artystyczne. Literatura naukowa przedstawia wyniki badań specjalistom: używa terminów, przypisów, ścisłego języka. Literatura popularnonaukowa przekazuje wiedzę naukową przystępnie szerokiemu gronu czytelników. Publicystyka dotyczy bieżących spraw i wyraża opinie; jej gatunki to m.in. artykuł (omawia problem, łączy fakty i opinie), reportaż (oparta na faktach relacja autora, który był świadkiem wydarzeń albo zebrał o nich informacje) i wywiad.