Świętokrzyski Konkurs z Języka Polskiego - lektury rejonowe z podstawy

1.„Pan Tadeusz” jako epopeja narodowa

Poemat Adama Mickiewicza z podtytułem „czyli ostatni zajazd na Litwie”, napisany na emigracji i wydany w Paryżu w 1834 r. Składa się z 12 ksiąg i Epilogu, napisany jest trzynastozgłoskowcem. Epopeja to obszerny utwór epicki, który na tle ważnych wydarzeń historycznych pokazuje losy wielu bohaterów i życie całej społeczności - tu szlachty litewskiej. Cechy epopei w utworze: inwokacja, tło historyczne (lata 1811-1812), wielu bohaterów, szczegółowe opisy przyrody i obyczajów oraz wszystkowiedzący narrator.

2.Inwokacja w „Panu Tadeuszu”

Uroczysty wstęp na początku Księgi pierwszej, zaczynający się od słów „Litwo! Ojczyzno moja!”. Poeta zwraca się w apostrofie do ojczyzny i porównuje ją do zdrowia: jej wartość poznaje dopiero ten, kto ją stracił. Potem prosi Matkę Boską, czczoną w Częstochowie, w Ostrej Bramie i w Nowogródku: jak cudem przywróciła mu zdrowie w dzieciństwie, tak niech cudem przywróci tułaczy ojczyźnie, a na razie niech przeniesie jego duszę na litewskie pola i łąki nad Niemnem. Inwokacja wyraża tęsknotę emigranta za krajem.

3.Tadeusz Soplica

Tytułowy bohater, młody szlachcic, który ma około dwudziestu lat. Od dzieciństwa uczył się w Wilnie, a na początku utworu wraca do Soplicowa. Opiekował się nim stryj, Sędzia; Tadeusz długo nie wie, że ksiądz Robak jest jego ojcem, Jackiem Soplicą. Jest szczery, porywczy i odważny. Zakochuje się w Zosi, ale przez pomyłkę zaleca się najpierw do Telimeny. Po bitwie z Rosjanami musi uciekać do Księstwa Warszawskiego, a wiosną 1812 r. wraca jako żołnierz. Zaręcza się z Zosią i za jej zgodą ogłasza chłopom wolność i oddaje im ziemię.

4.Zosia

Młoda, skromna i wesoła dziewczyna, wnuczka Stolnika Horeszki i córka Ewy, którą kochał Jacek Soplica - dziedziczka Horeszków. Wychowuje się w Soplicowie pod opieką Telimeny, pielęgnuje ogródek i karmi ptactwo. Jacek, żałując zabójstwa Stolnika, w tajemnicy opłacał jej wychowanie i chciał ją wyswatać z Tadeuszem, by pogodzić zwaśnione rody. Wiosną 1812 r. zaręcza się z Tadeuszem i zgadza się na uwolnienie chłopów. To na jej prośbę Jankiel gra koncert, a w polonezie idzie w pierwszej parze z Podkomorzym.

5.Telimena i Hrabia

Telimena to krewna Sędziego i opiekunka Zosi, elegancka dama z wielkiego świata, która bywała w Petersburgu i chętnie o tym opowiada. Jest kokietką: flirtuje z Tadeuszem i z Hrabią, a w końcu zaręcza się z Rejentem. Hrabia to młody dziedzic, ostatni z Horeszków po kądzieli, który prowadzi z Sędzią spór o zamek. Jest marzycielem zapatrzonym w zagranicę i romantyczne historie, maluje pejzaże. Namówiony przez Gerwazego dowodzi zajazdem na Soplicowo, a w bitwie walczy z Rosjanami razem z Soplicami.

6.Gerwazy i Stolnik Horeszko

Stolnik Horeszko był możnym panem, właścicielem zamku. Gdy jego córkę Ewę pokochał Jacek Soplica, Stolnik nie zgodził się na ich ślub, a później, podczas ataku Rosjan na zamek, Jacek go zastrzelił. Gerwazy Rębajło to Klucznik, ostatni wierny sługa Horeszków, który nosi rapier zwany Scyzorykiem. Nad umierającym panem przysiągł zemstę na Soplicach i podburza Hrabiego do zajazdu. Przy spowiedzi Jacka przebacza mu i wyznaje, że Stolnik przed śmiercią uczynił znak krzyża, przebaczając zabójcy.

7.Jacek Soplica - ksiądz Robak

Brat Sędziego i ojciec Tadeusza. W młodości był hulaką i zawadiaką, ulubieńcem szlachty. Urażony w dumie, gdy Stolnik nie dał mu ręki Ewy, zastrzelił go podczas ataku Rosjan na zamek, przez co uznano go za zdrajcę. Aby odpokutować, wstąpił do zakonu i jako ksiądz Robak, bernardyn-kwestarz, przygotowywał na Litwie powstanie u boku Napoleona. Ratuje Hrabiego na polowaniu i w bitwie. To bohater dynamiczny: jego drogę można odczytać jako motyw winy i odkupienia - od pychy do pokory i służby ojczyźnie.

8.Spór o zamek Horeszków

Ruiny zamku Horeszków stoją niedaleko Soplicowa. Po śmierci Stolnika część gruntów zamkowych Targowica oddała Soplicom, a o sam zamek toczy się długi proces sądowy między Sędzią a Hrabią. Spór podsyca Gerwazy, który chce zemsty na Soplicach. Kłótnia przy uczcie w zamku zrywa rozmowy o ugodzie, a Hrabia i Gerwazy postanawiają odebrać zamek siłą - tak dochodzi do zajazdu. Spór kończy się dopiero pojednaniem rodów: zaręczyny Tadeusza z Zosią, dziedziczką Horeszków, łączą obie rodziny.

9.Grzybobranie i polowanie na niedźwiedzia

Grzybobranie (Księgi II-III) to wspólne wyjście gości Soplicowa do lasu: narrator wylicza gatunki grzybów, a Telimena w Świątyni dumania flirtuje z Tadeuszem. Polowanie na niedźwiedzia (Księga IV) odbywa się w puszczy, przy mateczniku. Zwierz rzuca się na Tadeusza i Hrabiego, którzy chybili; ratują ich strzały Asesora, Rejenta i księdza Robaka, który wyrwał Gerwazemu starą jednorurkę Horeszków. Potem Wojski, znawca łowów, gra na rogu, goście jedzą bigos, a Wojski opowiada o pojedynku Doweyki z Domeyką.

10.Zajazd na Soplicowo i bitwa z Rosjanami

Zajazd to zbrojny najazd szlachty na posiadłość przeciwnika, by siłą wymusić swoje prawa. W Księdze VIII Hrabia i Gerwazy ze szlachtą z zaścianka Dobrzyn zdobywają Soplicowo i ucztują w nim. Na początku Księgi IX nadchodzą Rosjanie kapitana Rykowa i majora Płuta i więżą pijaną szlachtę. Ksiądz Robak podaje Tadeuszowi krócicę, a strzał Tadeusza staje się hasłem do walki i dawni wrogowie razem pokonują Rosjan; zasłaniając Hrabiego, Robak zostaje ranny. Po bitwie Tadeusz, Hrabia i część szlachty uciekają przed karą do Księstwa Warszawskiego.

11.Spowiedź Jacka Soplicy

Scena z Księgi X. Ciężko ranny w bitwie ksiądz Robak wyznaje Sędziemu i Gerwazemu, że jest Jackiem Soplicą. Opowiada o miłości do Ewy, o zabójstwie Stolnika z urażonej pychy i o latach pokuty, gdy jako emisariusz służył ojczyźnie. Gerwazy przebacza mu i zdradza, że umierający Stolnik uczynił znak krzyża, przebaczając zabójcy. Jacek umiera po wiadomości z listu, że wybuchnie wojna Napoleona z Rosją. W Księdze XI zostaje publicznie oczyszczony z zarzutu zdrady i pośmiertnie odznaczony krzyżem Legii Honorowej.

12.Koncert Jankiela i polonez

Zakończenie Księgi XII, podczas zaręczynowej uczty na dziedzińcu zamku. Jankiel, stary Żyd, karczmarz i patriota, najlepszy cymbalista w okolicy, gra na prośbę Zosi. Jego muzyka opowiada dzieje Polski: radosny Polonez Trzeciego Maja, zgrzyt Targowicy, rzeź Pragi, pieśń żołnierzy-tułaczy i na koniec Mazurek Dąbrowskiego, przy którym wszyscy wiwatują. Potem Podkomorzy z Zosią prowadzą poloneza w pierwszej parze. Hasłem ostatniej księgi jest wezwanie do zgody: Kochajmy się!

13.Soplicowo i obyczaj szlachecki

Soplicowo to dwór Sędziego Soplicy na Litwie - główne miejsce akcji. Dwór jest skromny, ale schludny i gościnny, a życie płynie w nim według staropolskiego obyczaju: Sędzia uczy grzeczności wobec gości i sadza ich przy stole według wieku i urzędu, szlachta poluje, spiera się o charty, ucztuje i nosi kontusze. Obyczajem szlacheckim są też zajazd i proces o majątek, a w zaścianku Dobrzyn żyje uboga szlachta, dumna ze swoich herbów. Narrator pokazuje ten świat z sentymentem, jako świat, który przemija.

14.Rok 1812 - wkroczenie wojsk napoleońskich

Główna akcja „Pana Tadeusza” trwa kilka dni w 1811 r., a dwie ostatnie księgi przenoszą ją na wiosnę 1812 r.; wspomnienia bohaterów sięgają czasów przed upadkiem Rzeczypospolitej. Wiosną 1812 r. przez Litwę przechodzą wojska napoleońskie i polskie, idące na Rosję. Do Soplicowa przybywają generałowie Dąbrowski i Kniaziewicz, wraca też Tadeusz. Odbywają się zaręczyny kilku par, m.in. Tadeusza z Zosią i Telimeny z Rejentem. Rok 1812 przedstawiony jest jako czas wielkiej nadziei na wolną ojczyznę.

15.„Kamienie na szaniec” - gatunek i tytuł

Książka Aleksandra Kamińskiego, napisana i wydana w konspiracji w 1943 r. To literatura faktu: opowiada o prawdziwych ludziach i wydarzeniach z okupowanej Warszawy - o harcerzach Alku, Rudym i Zośce. Autor podkreślał, że to dokument, któremu nadano formę opowieści. Tytuł pochodzi z wiersza Juliusza Słowackiego „Testament mój”: ludzie oddający życie za ojczyznę są jak kamienie rzucane przez Boga na szaniec, czyli na wał obronny. Podobnie zatytułował swoje wspomnienia o Rudym Zośka.

16.Szare Szeregi

Kryptonim konspiracyjnego harcerstwa męskiego, które działało w latach 1939-1945. Od 1942 r. dzieliło się na trzy grupy: Zawisza (najmłodsi, wychowanie harcerskie i służba pomocnicza), Bojowe Szkoły (mały sabotaż i szkolenie wojskowe) i Grupy Szturmowe (najstarsi, dywersja i walka zbrojna). Szare Szeregi współpracowały z Armią Krajową, a Grupy Szturmowe podlegały jej Kierownictwu Dywersji. Alek, Rudy i Zośka byli przed wojną harcerzami z 23 Warszawskiej Drużyny Harcerzy przy gimnazjum im. Stefana Batorego; w książce drużyna nazywa się Buki.

17.Mały sabotaż i organizacja Wawer

Akcje, którymi młodzież w okupowanej Warszawie dokuczała Niemcom i podtrzymywała ducha Polaków: napisy na murach, ulotki i ogłoszenia, wybijanie szyb fotografom, którzy wystawiali zdjęcia Niemców, gazowanie sal kinowych. Prowadziła je organizacja Małego Sabotażu „Wawer”. Znakiem Polski Walczącej stała się kotwica; Zośka rozpowszechnił ją tak bardzo, że Wawer nadał mu pseudonim Kotwicki, a Rudy wymyślił stemple do jej odbijania. Najgłośniejszą akcją było zdjęcie przez Alka niemieckiej tablicy z pomnika Kopernika.

18.Alek (Aleksy Dawidowski)

Jeden z trzech głównych bohaterów, nazywany przez kolegów Glizdą. Wesoły, odważny, pomysłowy i brawurowy, kochał przygodę. W lutym 1942 r. sam odkręcił niemiecką tablicę z pomnika Kopernika, a gdy Niemcy w odwecie rozebrali pomnik Kilińskiego, wypisał na murze Muzeum Narodowego wezwanie do ludu Warszawy w imieniu Kilińskiego. W akcji pod Arsenałem dowodził sekcją granatników; przy odwrocie ulicą Długą został ciężko ranny w brzuch, a mimo to rzucił granat. Zmarł 30 marca 1943 r., pośmiertnie dostał krzyż Virtuti Militari.

19.Rudy (Jan Bytnar)

Najbliższy przyjaciel Zośki, piegowaty chłopiec o rudawych włosach, bystry miłośnik nauki i wynalazca. W małym sabotażu wymyślał stemple do kotwic, a na pomniku lotnika wymalował wielką kotwicę. W nocy z 22 na 23 marca 1943 r. aresztowało go gestapo. Okrutnie torturowany na Pawiaku i w Alei Szucha, nie wydał kolegów. Odbity w akcji pod Arsenałem, zmarł z powodu ran 30 marca 1943 r. Jego drogę można odczytać jako dojrzewanie: chłopiec zajęty wynalazkami staje się żołnierzem, który wytrzymuje najcięższą próbę.

20.Zośka (Tadeusz Zawadzki)

Najbliższy przyjaciel Rudego, spokojny, skryty i odpowiedzialny, z wielkim talentem organizacyjnym. W małym sabotażu rozpowszechnił znak kotwicy, za co nazwano go Kotwickim. Po aresztowaniu Rudego doprowadził do jego odbicia pod Arsenałem. Po śmierci Rudego i Alka przeżył załamanie; pomogło mu spisanie wspomnień, do którego namówił go ojciec. 20 maja 1943 r. kierował udaną akcją pod Celestynowem - odbiciem więźniów z pociągu jadącego do Oświęcimia. Zginął pod Sieczychami 20 sierpnia 1943 r.

21.Akcja pod Arsenałem (26 marca 1943 r.)

Akcja Grup Szturmowych w Warszawie, w rejonie skrzyżowania ulic Bielańskiej i Długiej, obok gmachu Arsenału. Jej celem było odbicie Rudego z więźniarki wiozącej go z gestapo w Alei Szucha na Pawiak. Dowodził nią Orsza, czyli Stanisław Broniewski, a przygotował ją Zośka. Harcerze zaatakowali więźniarkę granatami, butelkami z benzyną i z pistoletów i uwolnili Rudego oraz innych więźniów. Akcja się udała, ale Rudy był już skatowany, a Alek został ciężko ranny. Obaj zmarli kilka dni później.

22.Śmierć Rudego i Alka

Po odbiciu pod Arsenałem Rudy, skatowany podczas przesłuchań, i Alek, ranny w brzuch, zmarli tego samego dnia - 30 marca 1943 r. Przed śmiercią Rudy rozmawiał z Zośką, a Czarny Jaś mówił mu „Testament mój” Słowackiego. Alek do końca żartował i był dumny ze swojego granatu. Śmierć przyjaciół była dla Zośki ogromnym wstrząsem, ale potem poprowadził kolejne akcje. Autor pokazuje ich odejście jako ofiarę: tak jak w tytule, młodzi ludzie są kamieniami rzuconymi na szaniec.

23.Sieczychy i śmierć Zośki

Wieś pod Wyszkowem, w której stał posterunek niemieckiej żandarmerii z około dwunastoma żandarmami. Jego zdobycie było częścią akcji rozbicia jednej nocy ponad dziesięciu posterunków na północno-wschodniej granicy Generalnej Guberni. Oddziałem dowodził Andrzej Morro, a Zośka miał iść jako obserwator. Gdy po wybuchu granatu nikt nie ruszył do ataku, Zośka poderwał ludzi i pierwszy dobiegł do budynku; trafiony strzałem z okna, zginął 20 sierpnia 1943 r. Akcja się udała, a krew przelał w niej tylko Zośka.

24.Staś Tarkowski

Czternastoletni Polak, główny bohater powieści Henryka Sienkiewicza, syn inżyniera Władysława Tarkowskiego, uczestnika powstania 1863 r., pracującego przy Kanale Sueskim. Mieszka w egipskim mieście Port Said, chodzi do angielskiej szkoły, zna kilka języków, świetnie pływa i strzela. Bywa zarozumiały, ale jest odważny, zaradny i honorowy: w niewoli opiekuje się Nel, odmawia zmiany wiary i prowadzi małą karawanę przez Afrykę. Jego wędrówkę można odczytać jako dojrzewanie: chłopiec staje się odpowiedzialnym opiekunem.

25.Nel Rawlison i Saba

Nel to ośmioletnia Angielka, córka pana Rawlisona, jednego z dyrektorów kompanii Kanału Sueskiego i przyjaciela ojca Stasia; jej matka zmarła, gdy Nel miała trzy lata. Jest delikatna, łagodna i ufna, i bezgranicznie ufa Stasiowi. W puszczy zapada na febrę, z której leczy ją chinina od Lindego. Jej wiernym obrońcą jest Saba - ogromny pies z rasy mastyfów, który odnajduje dzieci na pustyni i odtąd im towarzyszy. Po latach Nel zostaje żoną Stasia.

26.Porwanie Stasia i Nel

Ojcowie dzieci pracują przy kanałach w Medinet, w prowincji Fajum, i na święta Bożego Narodzenia Staś i Nel przyjeżdżają tam z Port-Saidu. Porwanie przygotowała Fatma, żona Smaina, który przeszedł na stronę Mahdiego: dzieci miały zostać wymienione na rodzinę Smaina. Wykonali je Sudańczycy Idrys i Gebhr z pomocą Chamisa, syna Chadigiego, i dwóch Beduinów. Porywacze wiozą dzieci na wielbłądach przez pustynię do Sudanu. Okrutny Gebhr uderzył nawet Nel korbaczem, a w jej obronie stanął Staś.

27.Mahdi i Chartum

Mahdi to przywódca powstania w Sudanie, uznawany przez swoich wyznawców, derwiszów, za proroka. Na początku powieści jego wojska oblegają Chartum, którego broni generał Gordon; gdy porywacze docierają z dziećmi do Sudanu, miasto jest już zdobyte, a Gordon nie żyje. W Omdurmanie, po drugiej stronie Nilu, dzieci widzą głód, choroby i męki jeńców. Staś odmawia przyjęcia wiary Mahdiego, choć grozi mu to śmiercią, więc Mahdi odsyła dzieci do Faszody, do Smaina, dla którego je porwano.

28.Kali i Mea

Kali to młody Murzyn z plemienia Wa-hima, syn króla, niewolnik Gebhra. Mea to łagodna młoda niewolnica z plemienia Dinka, która usługuje Nel. W wąwozie Staś zastrzelił lwa, a potem Gebhra, Chamisa i dwóch Beduinów, by uwolnić Nel; od tej pory Kali i Mea wiernie służą dzieciom w wędrówce. Staś uczy Kalego strzelać, a razem z Nel uczą oboje wiary chrześcijańskiej. Na końcu dzieci rozstają się z Kalim, który po latach włada pod opieką Anglików krainą na południe od Jeziora Rudolfa.

29.Słoń King

Młody słoń uwięziony w skalnym wąwozie, z którego nie mógł się wydostać. Nel karmi go owocami i zaprzyjaźnia się z nim, a dzieci nazywają go King, bo według Nel był królem wszystkich słoni w Afryce. Staś wysadza zamykającą wąwóz skałę prochem wysypanym z nabojów i uwalnia go przed przeprowadzką na Górę Lindego. King nosi bagaże i Nel, chroni obóz przed dzikimi zwierzętami, a raz zabija goryla. Po latach Staś i Nel odnajdują go w Mombasie pod opieką Anglików.

30.Linde i latawce

Linde to podróżnik, Szwajcar z Zurychu, ciężko ranny przez dzika, którego Staś znajduje w puszczy z małym służącym Nasibu. Przed śmiercią oddaje dzieciom zapasy, broń i chininę, która ratuje Nel z febry, i radzi im iść na wschód, ku oceanowi. Wskazuje im też bezpieczną górę - Staś nazywa ją Górą Lindego. Z niej Staś i Nel puszczają latawce z napisem, kim są, skąd uciekli i dokąd idą, z prośbą o pomoc i o depeszę do Port-Saidu. Latawce lecą z zachodnim wiatrem na wschód.

31.Wyprawa przez Afrykę

Po ucieczce Staś prowadzi małą karawanę - Nel, Kalego, Meę, Sabę i Kinga - przez nieznane rejony Afryki: wąwozy, puszczę i ziemie wrogich plemion, na wschód, ku oceanowi. Mieszkają m.in. w wielkim drzewie nazwanym Kraków i na Górze Lindego. Wyczerpani spotykają wyprawę kapitana Glena i doktora Clary'ego, a ojcowie odbierają dzieci w Mombasie. „W pustyni i w puszczy” to powieść przygodowa: wartka akcja, egzotyczne miejsca, niebezpieczeństwa i bohater, który dzięki odwadze i rozwadze wychodzi z opresji.

32.„Hobbit, czyli tam i z powrotem” - powieść fantasy

Powieść J.R.R. Tolkiena o wyprawie hobbita Bilba Bagginsa. To powieść fantasy: akcja toczy się w wymyślonym świecie, w którym żyją hobbici, krasnoludy, elfy, gobliny, trolle i smoki, a czarodzieje posługują się magią. Bilbo to około pięćdziesięcioletni hobbit z wygodnej nory Bag End pod Pagórkiem, który kocha spokój i dobre jedzenie. Mieszka w kraju hobbitów - w innych utworach Tolkiena ta kraina nosi nazwę Shire. Podtytuł „tam i z powrotem” mówi o kompozycji: bohater wyrusza z domu na daleką wyprawę i na końcu do niego wraca.

33.Gandalf

Czarodziej, który wybiera Bilba na czternastego uczestnika wyprawy krasnoludów, jako włamywacza, i wydrapuje na jego drzwiach tajny znak. Pomaga drużynie w najtrudniejszych chwilach: przechytrza trolle, które o świcie zamieniają się w kamień, prowadzi ją do Rivendell, ukrytej doliny elfa Elronda, i ratuje krasnoludy z jaskiń goblinów w Górach Mglistych. Na skraju Mrocznej Puszczy opuszcza drużynę, bo ma pilne sprawy gdzie indziej, i wraca dopiero przed bitwą pod Samotną Górą.

34.Thorin Dębowa Tarcza i krasnoludy

Thorin, syn Thraina i wnuk Throra, Króla spod Góry, to przywódca trzynastu krasnoludów. Dawno temu smok Smaug wypędził krasnoludy z Samotnej Góry i zagarnął ich skarb, a wyprawa ma go odzyskać; Thorin ma mapę i klucz do tajnych drzwi. Wśród krasnoludów są m.in. Balin, Bombur, Fili i Kili. Bilbo ma dostać czternastą część zysku. Thorin jest dumny i odważny, ale po śmierci smoka chciwość każe mu bronić skarbu przed ludźmi i elfami. Śmiertelnie ranny w bitwie, przed śmiercią godzi się z Bilbem.

35.Gollum i pierścień

W podziemiach Gór Mglistych, uciekając przed goblinami, Bilbo gubi się i znajduje w ciemności pierścień, który czyni noszącego niewidzialnym. Nad podziemnym jeziorem spotyka Golluma - samotne stworzenie, które pływa łódką, łowi ryby i mówi do siebie „mój skarbie”. Grają w zagadki: jeśli przegra Bilbo, Gollum go zje, jeśli Gollum - wskaże mu wyjście. Bilbo wygrywa pytaniem, co ma w kieszeni. Gdy Gollum odkrywa zgubę i czyha na niego, niewidzialny Bilbo lituje się nad nim i zamiast go zabić, przeskakuje go i ucieka.

36.Beorn i Mroczna Puszcza

Po ucieczce z gór i ratunku przez orły drużyna trafia do Beorna - potężnego człowieka, który zmienia się w wielkiego czarnego niedźwiedzia; daje im kucyki i zapasy. Mroczna Puszcza to ponury las, przez który idą już bez Gandalfa. Krasnoludy wpadają w sieci olbrzymich pająków, a Bilbo ratuje je pierścieniem i mieczykiem, któremu nadaje imię Żądło. Potem elfy leśne więżą krasnoludy w pałacu swojego króla; niewidzialny Bilbo wykrada klucze i wysyła przyjaciół w beczkach rzeką do Esgaroth.

37.Smaug, Esgaroth i Bard

Smaug to smok, który zajął Samotną Górę i śpi na skarbie krasnoludów. Bilbo wkrada się do jego pieczary, wynosi puchar, a podczas rozmowy ze smokiem dostrzega nieosłonięte miejsce pod jego lewą piersią. Rozwścieczony Smaug napada na Esgaroth, Miasto na Jeziorze, i pali je. Bard, łucznik z tego miasta i potomek dawnych władców Dal, dowiaduje się od starego drozda o słabym miejscu smoka i zabija go czarną strzałą, zachowaną na ostatek. Po śmierci smoka ludzie i elfy upominają się o część skarbu.

38.Arcyklejnot i Bitwa Pięciu Armii

Arcyklejnot, czyli Serce Góry, to klejnot Thraina, którego Thorin pragnie najbardziej. Bilbo znajduje go w skarbcu i ukrywa, a gdy Thorin nie chce dzielić się skarbem, oddaje go Bardowi i królowi elfów, by wymusić ugodę i nie dopuścić do wojny. Wtedy nadciągają gobliny Bolga i wargowie. W Bitwie Pięciu Armii elfy, ludzie i krasnoludy walczą z nimi wspólnie, a pomagają im orły i Beorn. Thorin ginie, a Arcyklejnot zostaje złożony w jego grobie, na piersi zmarłego.

39.Przemiana Bilba

W drodze Bilbo z bojaźliwego domatora, który tęskni za kominkiem i herbatą, staje się odważny, sprytny i samodzielny. Przełomem jest walka z pająkami w Mrocznej Puszczy, po której krasnoludy zaczynają na nim polegać. Sam wchodzi do pieczary Smauga, a Arcyklejnot oddaje, by zapobiec wojnie, choć naraża się Thorinowi. Po powrocie zastaje licytację swoich rzeczy, bo uznano go za zmarłego. Przemianę można odczytać jako odkrycie własnego głosu: Bilbo przestaje dbać o to, co powiedzą sąsiedzi.

40.Jak bohaterowie lektur dojrzewają i odnajdują siebie?

Można odczytać, że każdy z nich odnajduje siebie dzięki trudnej próbie. Jacek Soplica z pysznego zawadiaki staje się pokornym księdzem Robakiem, który odkupuje winę służbą ojczyźnie. Alek, Rudy i Zośka w konspiracji z harcerzy stają się żołnierzami wiernymi braterstwu i służbie. Staś z chełpliwego chłopca staje się odpowiedzialnym opiekunem Nel, a Bilbo z domatora - odważnym i uczciwym uczestnikiem wyprawy. Wspólna jest droga od pychy albo wygody do odpowiedzialności za innych.