Świętokrzyski Konkurs z Języka Angielskiego - lektura Black Beauty

1.Anna Sewell

Angielska pisarka (1820-1878), autorka powieści „Black Beauty” (pełny tytuł: Black Beauty: The Autobiography of a Horse), wydanej w 1877 r. Była to jej jedyna powieść; ukazała się na kilka miesięcy przed śmiercią autorki. Sewell napisała ją, aby pokazać cierpienie koni i nakłonić ludzi do łagodnego, rozumnego traktowania zwierząt. Książka stała się jedną z najsłynniejszych powieści o zwierzętach.

2.Black Beauty - narrator powieści

Narratorem jest sam koń Black Beauty: powieść to jego „autobiografia”, czyli narracja pierwszoosobowa - koń opowiada swoje losy od źrebięcia do starości i mówi o sobie „ja”. Black Beauty to kary (czarny) koń z białą gwiazdką na czole i jedną białą nogą, łagodny, posłuszny i pracowity. Ludzi poznajemy tak, jak widzi ich koń: po głosie, dotyku rąk i sposobie powożenia. Kolejne domy konia wyznaczają przebieg akcji.

3.Przesłanie powieści (kindness to animals)

Zwierzęta czują ból, zmęczenie i strach, choć nie mogą o tym powiedzieć, dlatego ludzie powinni traktować je z dobrocią (kindness), cierpliwością i rozsądkiem. Powieść krytykuje okrucieństwo wobec koni: bearing rein zakładane dla mody, bicie batem, przeciążanie, pracę bez odpoczynku i niewiedzę (ignorance) opiekunów. Dobrzy ludzie, jak Farmer Grey, John Manly i Jerry Barker, pokazują, że łagodność daje lepsze skutki niż siła.

4.Duchess

Matka Black Beauty, mądra i łagodna klacz Farmera Greya, który nazywał ją też Pet. Radziła synowi, by wyrósł na łagodnego i dobrego konia: nigdy nie gryzł ani nie kopał, nawet w zabawie, pracował chętnie, przy kłusie wysoko podnosił nogi i u każdego pana robił, co w jego mocy, aby zachować dobre imię. Ostrzegała, że koń nie wie, do kogo trafi: są ludzie dobrzy i rozważni, okrutni oraz głupi i bezmyślni.

5.Farmer Grey

Pierwszy właściciel Black Beauty. Na jego farmie koń spędził dzieciństwo na łące ze stawem, przy matce Duchess. Dobry, łagodny gospodarz wołał na źrebaka Darkie. Nie sprzedał go przed ukończeniem czterech lat, bo uważał, że młody koń nie powinien pracować jak dorosły. Sam cierpliwie go ujeździł, a potem sprzedał Squire'owi Gordonowi do Birtwick Park. Razem ze Squire'em od lat walczył w swojej okolicy o zniesienie bearing rein.

6.Breaking in (ujeżdżanie konia)

Nauka, dzięki której młody koń nosi siodło (saddle) i uzdę z wędzidłem (bridle, bit), wozi jeźdźca, ciągnie pojazd w uprzęży (harness), idzie szybciej lub wolniej na życzenie woźnicy i spokojnie znosi podkuwanie (horseshoes). Farmer Grey ujeżdżał Black Beauty cierpliwie: owsem, poklepywaniem i łagodnymi słowami. Wysłał go też na dwa tygodnie na łąkę przy torach kolejowych, by koń przestał bać się pociągów.

7.Birtwick Park

Posiadłość Squire'a Gordona przy wsi Birtwick - drugi i najszczęśliwszy dom Black Beauty, w którym spędził około trzech lat. Koń dostał przestronny boks (loose box) w jasnej stajni, a jego sąsiadami byli kucyk Merrylegs i klacz Ginger. Właściciele i stajenni byli tu dobrzy dla zwierząt, rzadko sięgali po bat i nie zakładali bearing rein. Na starość Black Beauty wspomina sad w Birtwick i dawnych przyjaciół.

8.Squire Gordon i Mrs Gordon

Właściciele Birtwick Park, dobrzy dla ludzi i zwierząt. Squire Gordon był świetnym jeźdźcem, znawcą koni i sędzią pokoju (magistrate); otwarcie upominał ludzi, którzy znęcali się nad końmi, i był przeciwnikiem bearing rein. Jego żona, Mrs Gordon, nadała koniowi imię Black Beauty i jeździła na nim wierzchem. Gdy ciężko zachorowała, lekarze kazali jej wyjechać do ciepłego kraju, więc Gordonowie opuścili Anglię i rozstali się z końmi.

9.Skąd imię Black Beauty?

Imię wybrała Mrs Gordon krótko po przyjeździe konia do Birtwick Park. Mrs Gordon proponowała najpierw Ebony i Blackbird, ale Squire Gordon je odrzucił; wtedy zaproponowała Black Beauty, zachwycona wyglądem konia, jego łagodnym pyskiem i mądrym okiem. Wcześniej Farmer Grey wołał na niego Darkie, a później Jerry Barker nazwał go Jack. Dawne imię Black Beauty koń odzyskał w ostatnim domu.

10.John Manly

Stangret (coachman) w Birtwick Park, od wielu lat w służbie Gordonów i najlepszy opiekun koni w okolicy. Spokojny, cierpliwy i sprawiedliwy, rozumiał, co czuje koń. Uczył młodych stajennych, Jamesa i Joego, a o nieufnej Ginger mówił: Try her with kindness. Uważał, że gdy ktoś znęca się nad zwierzęciem, każdy powinien zareagować. Po wyjeździe Gordonów odprowadził konie do Earlshall i postanowił zająć się ujeżdżaniem młodych koni.

11.James Howard

Młody pomocnik stajenny (stable boy) w Birtwick Park, uczeń Johna Manly'ego - łagodny, uczciwy i pracowity. W czasie podróży Gordonów wyprowadził Black Beauty i Ginger z płonącej stajni gospody. Dzięki dobrej opinii Johna i Squire'a dostał lepszą posadę stajennego u Sir Clifforda Williamsa, szwagra Squire'a, w Clifford Hall, z widokami na posadę stangreta. Jego miejsce w stajni zajął Joe Green.

12.Joe Green

Mały, chętny do pracy chłopiec (około czternastu lat), który zastąpił Jamesa w stajni w Birtwick. Po nocnej jeździe po lekarza popełnił groźny błąd z niewiedzy: nie przykrył spoconego konia derką i dał mu zimnej wody, przez co Black Beauty ciężko zachorował. Później dzielnie stanął w obronie koni bitych przy wozie z cegłami: zawiadomił właściciela i zeznawał przeciw woźnicy. Po latach znów spotkał Black Beauty.

13.Ginger

Wysoka kasztanowata klacz (chestnut mare) z Birtwick Park, sąsiadka Black Beauty w stajni i jego partnerka w zaprzęgu. Gdy przybyła, miała zwyczaj gryźć i kłapać zębami - stąd jej przezwisko. Była silna, odważna i pracowita, ale nieufna wobec ludzi, bo wcześniej traktowano ją okrutnie. W Birtwick złagodniała i zaprzyjaźniła się z Black Beauty. Ostatni raz widzi ją on w Londynie, wyniszczoną pracą w dorożce.

14.Przeszłość Ginger

Ginger od początku nie zaznała dobroci: wcześnie zabrano ją od matki, a przy ujeżdżaniu łapano ją i zmuszano siłą, szczególnie syn hodowcy, Samson. Potem w Londynie modny pan kazał zakładać jej bardzo ciasno wodze podciągające głowę i ostre wędzidło, aż w końcu kopała i połamała uprząż. Kolejni szorstcy stajenni ją bili, więc uznała ludzi za wrogów i nauczyła się bronić zębami i kopytami.

15.Try her with kindness - przemiana Ginger

Gdy Ginger ugryzła Jamesa w ramię, John Manly kazał jej nie karać, lecz spróbować dobroci. James przyniósł jej ciepłą papkę z otrębów (bran mash) i pogłaskał ją, a ona już nigdy go nie ugryzła. Z czasem klacz stała się w Birtwick łagodna i ufna. John żartował, że leczą ją „Birtwick balls”: mieszanka cierpliwości, łagodności, stanowczości i czułości z dodatkiem zdrowego rozsądku. Przemiana Ginger pokazuje, że dobroć działa lepiej niż kara.

16.Merrylegs

Mały, tłusty, siwy kucyk (grey pony) z Birtwick Park, sąsiad Black Beauty w stajni. Wesoły, mądry i godny zaufania, woził córki Gordonów i uczył jeździć młodsze dzieci; Squire nie sprzedałby go za żadne pieniądze. Gdy chłopcy z rodziny pastora za mocno okładali go kijami, łagodnie zrzucił ich z grzbietu, by dać im nauczkę. Po wyjeździe Gordonów trafił do pastora (vicar) Blomefielda pod warunkiem, że nigdy nie zostanie sprzedany.

17.Burza i zerwany most

Jesienią, w czasie wichury i powodzi, Squire Gordon i John wracali z miasta lekkim wózkiem zaprzężonym w Black Beauty. Najpierw drogę zagrodził im powalony dąb, więc musieli objechać las. Na drewnianym moście nad wezbraną rzeką Black Beauty stanął i mimo uderzeń bata nie chciał iść dalej. Wtedy człowiek z pochodnią krzyknął, że woda zerwała środek mostu. Koń wyczuł niebezpieczeństwo i uratował ludzi przed utonięciem.

18.Pożar w stajni gospody

W czasie podróży Gordonów konie nocowały w stajni dużej gospody (hotelu) w mieście. W nocy wybuchł pożar, prawdopodobnie od fajki Dicka Towlera, który wszedł z nią na strych z sianem. Przerażone konie nie chciały wyjść. James Howard spokojnie założył Black Beauty uzdę, zawiązał mu na oczach szalik i wyprowadził go na podwórze, a potem wrócił po Ginger. Rżenie Black Beauty dodało jej odwagi. Dwóch koni nie zdołano uratować.

19.Nocna jazda po lekarza

Pewnej nocy pani Gordon ciężko zachorowała. John Manly pogalopował na Black Beauty do miasta, około ośmiu mil, po lekarza (Dr White). Lekarz, którego koń był zmęczony, wrócił na Black Beauty, a John szedł pieszo. Szybka jazda uratowała życie pani Gordon, ale spocony koń nie dostał w stajni derki i wypił zimną wodę od Joego, więc ciężko zachorował na płuca. John uznał, że niewiedza (ignorance) wyrządza prawie tyle zła co okrucieństwo.

20.Wyjazd z Birtwick (The Parting)

Po około trzech latach w Birtwick lekarze orzekli, że chora pani Gordon musi na dwa-trzy lata wyjechać do ciepłego kraju. Squire Gordon zlikwidował gospodarstwo i opuścił Anglię. Black Beauty i Ginger sprzedał swojemu staremu przyjacielowi, hrabiemu z Earlshall Park, Merrylegsa oddał pastorowi, u którego zaczął pracować także Joe Green. John Manly odprowadził konie do Earlshall i pożegnał się z nimi na zawsze.

21.Earlshall Park

Wielka posiadłość hrabiego (the Earl of W.), około piętnastu mil od Birtwick - trzeci dom Black Beauty. Dom i stajnie były okazałe, ale życie mniej przyjemne niż w Birtwick, bo koń nie miał tu tak oddanego opiekuna jak w Birtwick. Głównym stangretem był York, który sam wolał luźne lejce, lecz wykonywał rozkazy pani. Tu koniom zakładano bearing rein. Black Beauty chodził w powozie, a potem jako koń wierzchowy; po wypadku z Reubenem Smithem hrabia go sprzedał.

22.bearing rein (check-rein)

Wodza podciągająca głowę konia wysoko do góry i trzymająca ją w tej pozycji; w czasach powieści zakładana dla mody, bo wysoko uniesione głowy uchodziły za eleganckie. Koń nie może opuścić głowy ani wyciągnąć szyi, więc słabiej ciągnie pod górę, boli go szyja i pysk, z pyska cieknie mu piana, a ucisk na tchawicę utrudnia oddychanie. Powieść przedstawia bearing rein jako okrucieństwo wobec koni.

23.The lady z Earlshall i bunt Ginger

Żona hrabiego z Earlshall - dumna pani, która chciała, by konie jej powozu wyglądały modnie, z wysoko uniesionymi głowami. Kazała Yorkowi skracać bearing rein dzień po dniu, dziurka po dziurce. Gdy zażądała, by od razu podciągnąć koniom głowy, Ginger stanęła dęba, kopała i przewróciła się przez dyszel, raniąc też Black Beauty. Odtąd nie zaprzęgano jej do powozu, a Black Beauty przez cztery miesiące męczył się w ciasnych wodzach.

24.Lord George i zniszczenie Ginger

Młodszy syn hrabiego, Lord George, wziął Ginger jako konia myśliwskiego (hunter). Był nierozważnym jeźdźcem: mimo ostrzeżeń stajennego, że klacz jest nadwyrężona, wystartował na niej w wyścigu z przeszkodami (steeplechase). Ginger nadwyrężyła płuca i grzbiet. Mówiła potem, że ją zniszczył głupiec, a Black Beauty - pijak. Klacz dostała rok odpoczynku, a Black Beauty sprzedano i przyjaciele się rozstali.

25.Reuben Smith

Stajenny w Earlshall, który zastępował stangreta Yorka podczas jego pobytu w Londynie. Znał się na koniach jak mało kto: był łagodny, świetnie powoził i umiał je leczyć. Miał jednak wielką wadę - co jakiś czas się upijał (love of drink). Za to już raz go zwolniono, ale przyjęto z powrotem, gdy obiecał, że przestanie pić. Pijany spowodował wypadek, w którym sam zginął, a Black Beauty został okaleczony.

26.Wypadek z Reubenem Smithem

Reuben zawiózł do miasta powóz i miał wrócić na Black Beauty, ale w gospodzie się upił. Zlekceważył luźny gwóźdź w podkowie i nocą galopował, bijąc konia batem. Podkowa odpadła, a na świeżo wysypanej drodze z ostrych kamieni koń poranił kopyto i upadł na kolana. Reuben spadł i zginął. Śledztwo uwolniło konia od winy, ale przez blizny na kolanach hrabia go sprzedał; Black Beauty został koniem do wynajęcia (job horse), a potem trafił na targ koni.

27.Jerry Barker

Londyński dorożkarz (cabman), który kupił Black Beauty na targu koni i nazwał go Jack. Był dobry, uczciwy i wesoły, dbał o konie jak o siebie: nie zakładał bearing rein, rzadko używał bata, dawał im wodę i odpoczynek, a w niedziele nie pracował. Mieszkał z żoną Polly i dziećmi, Harrym i Dolly. Black Beauty uważa go za najlepszego pana od czasów Birtwick; przez trzy lata ciągnął jego dorożkę.

28.cab horse (koń dorożkarski)

Koń ciągnący dorożkę (cab) - pojazd wynajmowany w Londynie na kursy lub godziny. Dorożki czekały na pasażerów na postoju (cab stand), gdzie najstarszy dorożkarz, Governor Grant, rozstrzygał spory. Praca była ciężka: hałas i tłok na ulicach, długie godziny, czekanie na mrozie i deszczu, ciężkie bagaże. Dobry dorożkarz, jak Jerry, dawał koniom odpoczynek, ale wiele koni od dużych właścicieli dorożek pracowało bez wytchnienia aż do wyniszczenia.

29.Captain

Drugi koń Jerry'ego: stary, biały, szlachetny koń, przyjaciel Black Beauty. W młodości był koniem kawaleryjskim w wojnie krymskiej; jego ukochany pan, oficer, zginął w szarży. Captain mówił, że wojna wygląda pięknie tylko na paradzie. W Londynie pijany woźnica wozu z browaru wjechał w dorożkę i ciężko go poranił. Jerry nie chciał sprzedać starego konia do ciężkiej pracy, więc postanowił oszczędzić mu cierpień i kazał go zastrzelić.

30.Spotkanie z Ginger w Londynie

Na postoju dorożek Black Beauty spotkał wychudzoną kasztankę z kaszlem i spuchniętymi nogami - była to Ginger. Opowiedziała, że po Earlshall sprzedawano ją wiele razy, coraz taniej, aż trafiła do człowieka, który wynajmuje dorożki i każe pracować bez niedzielnego odpoczynku. Nie broniła się już, bo uznała, że ludzie są silniejsi. Wkrótce Black Beauty zobaczył wóz z martwym kasztanowatym koniem i sądził, że to była Ginger.

31.Seedy Sam

Biedny dorożkarz, który jeździł dorożką i końmi wynajętymi od Nicholasa Skinnera. Codziennie musiał oddać właścicielowi wysoką opłatę, zanim cokolwiek zarobił dla swojej rodziny, więc pracował po kilkanaście godzin dziennie, bez niedzielnego odpoczynku, i zamęczał konia. Na postoju wyjaśnił, że winni są też właściciele i niskie opłaty za kursy. Wkrótce zachorował i zmarł, a jego ostatnie słowa dotyczyły braku niedzieli.

32.Choroba Jerry'ego i wyjazd z Londynu

W noc sylwestrową Jerry ponad dwie godziny czekał w deszczu ze śniegiem na dwóch panów z przyjęcia przy kartach i ciężko zachorował na zapalenie oskrzeli (bronchitis). Lekarz zabronił mu wracać do pracy dorożkarza. Mrs Fowler, dawna pani Polly, zaproponowała rodzinie domek na wsi i posadę stangreta. Barkerowie wyjechali, a Black Beauty sprzedano handlarzowi zbożem i piekarzowi, którego Jerry znał.

33.Nicholas Skinner i upadek konia

U handlarza zbożem brygadzista kazał przeciążać wóz, a woźnica Jakes zakładał koniowi bearing rein; pewna pani przekonała go, by zdjął wodze na stromej drodze. Potem koń trafił do Nicholasa Skinnera, okrutnego właściciela wielu dorożek, dla którego jeździł Seedy Sam. Tam pracował bez odpoczynku i był bity. Przeciążony bagażami upadł na ulicy Ludgate Hill. Skinner chciał go sprzedać na rzeź, ale za radą kowala-weterynarza (farrier) podkarmił go i wystawił na targ koni.

34.Farmer Thoroughgood

Dobry, starszy farmer, który na targu koni kupił za kilka funtów wyczerpanego Black Beauty, namówiony przez wnuka Williego. Dał koniowi długi odpoczynek: dobrą paszę, łąkę i delikatny ruch, dzięki czemu przez zimę Black Beauty odzyskał siły. Nie zatrzymał go jednak dla siebie, lecz znalazł mu spokojny dom, w którym będzie ceniony - u trzech pań, swoich znajomych.

35.Willie

Wnuk Farmera Thoroughgooda. Na targu koni przekonywał dziadka, że wychudzony koń nie jest stary i rozumie dobroć, i namówił go do kupna. Dziadek powierzył mu opiekę nad Black Beauty: Willie codziennie odwiedzał konia, przynosił mu marchew i łagodnie z nim rozmawiał. Także w ostatnim domu konia odwiedza go i traktuje jak swojego przyjaciela.

36.the Blomefield ladies - ostatni dom

Trzy panie mieszkające w ładnym domu na wsi (Miss Blomefield, Miss Ellen i Miss Lavinia), znajome Farmera Thoroughgooda. Wzięły Black Beauty najpierw na próbę, bo jedna z nich bała się konia, który kiedyś upadł. Gdy okazał się bezpieczny, zatrzymały go, przywróciły mu imię Black Beauty i obiecały, że nigdy go nie sprzedadzą. To ostatni, szczęśliwy dom konia, w którym kończy się jego opowieść.

37.Joe Green - spotkanie po latach

W ostatnim domu stajennym pań okazał się dorosły już Joe Green z Birtwick. Czyszcząc konia, rozpoznał go po białej gwiazdce na czole, jednej białej nodze, małym zgrubieniu na szyi (po upuszczeniu krwi w czasie choroby) i plamce białej sierści na grzbiecie. Joe opiekuje się nim najlepiej, jak umie. Black Beauty jest bezpieczny i szczęśliwy, a w półśnie wraca myślami do sadu w Birtwick.

38.stable, groom, coachman, carriage, cab

Słownictwo z książki - miejsca, ludzie i pojazdy: stable - stajnia (stall - stanowisko, loose box - boks, w którym koń nie jest uwiązany); groom - stajenny, który czyści, karmi i prowadzi konie (np. James Howard, Joe Green); coachman - stangret, woźnica powozu (np. John Manly, York); carriage - powóz, kareta; cab - dorożka, a cabman - dorożkarz (np. Jerry Barker).

39.harness, saddle, bridle, bit, horseshoe

Sprzęt dla konia: harness - uprząż, czyli komplet pasów, którymi koń jest zaprzęgnięty do pojazdu (m.in. collar - chomąto); saddle - siodło; bridle - uzda, pasy na głowie konia, do których przypina się wodze (reins); bit - wędzidło, metalowy pręt w pysku konia; blinkers - klapki na oczy; horseshoe - podkowa, przybijana gwoździami do kopyta (hoof) przez kowala (blacksmith, farrier).

40.walk, trot, canter, gallop

Chody konia od najwolniejszego: walk - stęp; trot - kłus (Duchess radziła przy kłusie wysoko podnosić nogi); canter - galop; gallop - cwał, najszybszy bieg konia (potocznie też „galop”; tak Black Beauty pędził nocą po lekarza). Czasowniki: to trot - kłusować, to gallop - galopować, pędzić cwałem.