Świętokrzyski Konkurs z Języka Angielskiego - Australia, Nowa Zelandia, idiomy

1.the Commonwealth of Australia i stolica Canberra

The Commonwealth of Australia to oficjalna nazwa Australii - państwa, które zajmuje cały kontynent australijski, Tasmanię i mniejsze wyspy. Jest federacją (od 1901 r.) i monarchią konstytucyjną: głową państwa jest monarcha brytyjski, reprezentowany przez gubernatora generalnego (the Governor-General), a rządem kieruje premier (the Prime Minister). Stolicą jest Canberra, a nie Sydney: to miasto zaplanowane od podstaw jako kompromis między rywalizującymi Sydney i Melbourne. Parlament obraduje w Canberze od 1927 r.; wcześniej siedzibą władz było tymczasowo Melbourne.

2.Stany i terytoria Australii (states and territories)

Australia dzieli się na sześć stanów: New South Wales (stolica Sydney), Victoria (Melbourne), Queensland (Brisbane), South Australia (Adelaide), Western Australia (Perth) i Tasmania (Hobart), oraz na dwa główne terytoria na lądzie: the Northern Territory (stolica Darwin) i the Australian Capital Territory, ACT (Canberra). Stany mają własne parlamenty i premierów (premiers), a terytoria mniej uprawnień. Największe miasta kraju - Sydney, Melbourne, Brisbane, Perth i Adelaide - to stolice stanów. Większość ludzi mieszka na wybrzeżach, zwłaszcza na południowym wschodzie.

3.the Outback i ukształtowanie Australii

The Outback to rozległe, suche i słabo zaludnione wnętrze Australii: pustynie, półpustynie i stepy z czerwoną ziemią oraz wielkie farmy bydła i owiec (stations). Pustynie to m.in. Great Victoria Desert, Great Sandy Desert, Gibson Desert i Simpson Desert. Wzdłuż wschodniego wybrzeża ciągną się góry the Great Dividing Range z najwyższym szczytem kraju - Mount Kosciuszko, który Paweł Edmund Strzelecki nazwał na cześć Tadeusza Kościuszki. Najdłuższa rzeka Australii to the Murray; płynie z gór na zachód i uchodzi do oceanu w stanie South Australia.

4.Uluru (dawniej Ayers Rock)

Ogromna samotna skała z czerwonego piaskowca w środku Australii, w the Northern Territory, w parku narodowym Uluru-Kata Tjuta (na liście światowego dziedzictwa UNESCO). Słynie z tego, że o wschodzie i zachodzie słońca zmienia barwę od pomarańczowej po głęboką czerwień. Uluru to miejsce święte dla aborygeńskiego ludu Anangu, jego tradycyjnych właścicieli. Europejska nazwa Ayers Rock pochodzi z XIX w.; dziś używa się przede wszystkim nazwy aborygeńskiej. Od 2019 r. wspinaczka na skałę jest zabroniona.

5.the Great Barrier Reef (Wielka Rafa Koralowa)

Największy na świecie system raf koralowych. Ciągnie się na ponad 2000 km wzdłuż północno-wschodniego wybrzeża Australii, przy stanie Queensland, na Morzu Koralowym (the Coral Sea). Składa się z tysięcy pojedynczych raf i setek wysp, a zbudowały ją żywe organizmy - koralowce. Żyje tu bardzo wiele gatunków ryb, żółwi i innych zwierząt morskich. Od 1981 r. rafa jest na liście światowego dziedzictwa UNESCO. Zagraża jej m.in. ocieplanie się wody, które powoduje blaknięcie koralowców (coral bleaching).

6.Aboriginal Australians i Torres Strait Islanders

Rdzenni mieszkańcy Australii (Indigenous Australians, First Nations). Aborygeni (Aboriginal Australians) żyją na kontynencie od co najmniej kilkudziesięciu tysięcy lat i tworzą setki ludów z własnymi językami i ziemiami. Torres Strait Islanders to osobny lud z wysp Cieśniny Torresa, między Queenslandem a Nową Gwineą, z własną kulturą. Kolonizacja brytyjska przyniosła rdzennym mieszkańcom utratę ziemi, choroby i przemoc, a w XX w. władze odebrały rodzinom wiele dzieci (the Stolen Generations). Obie grupy mają własne flagi, uznane za oficjalne flagi Australii.

7.the Dreamtime, didgeridoo i boomerang

The Dreamtime (the Dreaming) to aborygeńskie wierzenia o stworzeniu świata: przodkowie-twórcy ukształtowali ziemię, zwierzęta, ludzi i prawa, którymi należy się kierować. Wiedzę tę przekazuje się w opowieściach, pieśniach, tańcach i malowidłach, np. skalnych i kropkowych (dot painting). Didgeridoo to instrument dęty z północnej Australii: długa drewniana rura z pnia wydrążonego przez termity, wydająca niski, buczący dźwięk. Boomerang to zakrzywiony drewniany kij do rzucania, używany m.in. na polowaniu; niektóre rodzaje wracają do rzucającego.

8.James Cook w Australii (1770)

Brytyjski żeglarz i odkrywca, kapitan statku HMS Endeavour. W 1770 r. jako pierwszy Europejczyk dotarł do wschodniego wybrzeża Australii: wylądował w zatoce Botany Bay (dziś w granicach Sydney) i ogłosił wschodnie wybrzeże posiadłością Wielkiej Brytanii pod nazwą New South Wales. W tej samej wyprawie (1769-1770) opłynął i zmapował Nową Zelandię. Wcześniej części wybrzeży zachodnich i północnych oraz Tasmanię poznali Holendrzy, m.in. Abel Tasman. Cook zginął na Hawajach w 1779 r.

9.the First Fleet i Australia Day (26 January)

The First Fleet to 11 brytyjskich statków pod dowództwem kapitana Arthura Phillipa, które przywiozły z Anglii skazańców (convicts), żołnierzy i urzędników. 26 stycznia 1788 r. w zatoce Sydney Cove założono osadę Sydney - pierwszą brytyjską kolonię w Australii (New South Wales). Była to kolonia karna (a penal colony): Wielka Brytania zsyłała przestępców do Australii do 1868 r. Rocznicę tego dnia obchodzi się jako święto narodowe Australia Day (26 January); dla wielu rdzennych mieszkańców to jednak dzień smutku, nazywany przez nich np. Invasion Day.

10.Gorączka złota (the gold rush) i federacja (1901)

Po 1788 r. w Australii powstało sześć osobnych kolonii brytyjskich. Po odkryciu złota w 1851 r. w New South Wales i Victorii wybuchła gorączka złota (the gold rush): przybyły tysiące imigrantów z Europy i Chin, a Melbourne szybko się wzbogaciło. 1 stycznia 1901 r. kolonie połączyły się w jedno państwo - the Commonwealth of Australia (Federation); dawne kolonie stały się stanami. Pierwszą, tymczasową siedzibą władz federalnych było Melbourne, a od 1927 r. jest nią Canberra.

11.ANZAC, Gallipoli i ANZAC Day (25 April)

ANZAC (the Australian and New Zealand Army Corps) to korpus żołnierzy australijskich i nowozelandzkich z czasów I wojny światowej. 25 kwietnia 1915 r. wylądowali oni na półwyspie Gallipoli w Imperium Osmańskim (dziś Turcja). Kampania zakończyła się niepowodzeniem i ewakuacją, a wielu żołnierzy zginęło. ANZAC Day (25 April) to w Australii i Nowej Zelandii dzień pamięci o wszystkich, którzy służyli i zginęli na wojnach: odbywają się uroczystości o świcie (dawn services) i marsze weteranów, a ludzie przypinają czerwone maki.

12.Symbole Australii: flaga, herb, barwy, wattle

Flaga Australii jest granatowa: w lewym górnym rogu ma flagę brytyjską (the Union Jack), pod nią dużą białą gwiazdę siedmioramienną (the Commonwealth Star), a po prawej stronie gwiazdozbiór Krzyża Południa (the Southern Cross). W herbie tarczę podtrzymują dwa rodzime zwierzęta Australii: kangur (kangaroo) i emu. Barwy narodowe to zielony i złoty (green and gold) - w tych kolorach występują australijscy sportowcy. Symbolem roślinnym kraju jest akacja złota (the golden wattle) o żółtych kwiatach.

13.Zwierzęta Australii: kangaroo, koala, wombat, platypus, emu, kookaburra, dingo

Torbacze (marsupials) noszą młode w torbie: kangur (kangaroo) porusza się skokami, koala je liście eukaliptusa i przesypia większość doby (nie jest niedźwiedziem), a wombat kopie nory. Dziobak (platypus) to ssak składający jaja, z dziobem podobnym do kaczego. Emu to duży ptak nielot. Kookaburra to ptak z rodziny zimorodków, którego głos przypomina śmiech. Dingo to dziki pies, którego ludzie przywieźli do Australii kilka tysięcy lat temu.

14.Sydney: Opera House, Harbour Bridge, Bondi Beach

Sydney, stolica stanu New South Wales, leży nad zatoką Port Jackson (Sydney Harbour). Symbolem miasta i całej Australii jest the Sydney Opera House - gmach opery z dachami w kształcie żagli albo muszli, zaprojektowany przez Duńczyka Jørna Utzona i otwarty w 1973 r. (na liście UNESCO). Obok stoi stalowy łukowy most the Sydney Harbour Bridge (1932), żartobliwie nazywany the Coathanger (wieszak). Bondi Beach to słynna plaża surferów (surfing). Popularne sporty w Australii to też krykiet (cricket) i Australian rules football.

15.Nowa Zelandia: Wellington, Auckland, North Island i South Island

Nowa Zelandia leży na południowym zachodzie Oceanu Spokojnego, około 2000 km na południowy wschód od Australii, za Morzem Tasmana (the Tasman Sea). Tworzą ją dwie główne wyspy: North Island i większa, górzysta South Island, rozdzielone Cieśniną Cooka (Cook Strait), oraz wiele mniejszych. Stolicą jest Wellington na południowym krańcu North Island (od 1865 r.), a nie Auckland - największe miasto kraju, leżące na północy tej samej wyspy. Głową państwa jest monarcha brytyjski, reprezentowany przez gubernatora generalnego.

16.Krajobrazy Nowej Zelandii: Southern Alps, Aoraki/Mount Cook, Milford Sound, Rotorua

Wzdłuż South Island ciągną się góry the Southern Alps z lodowcami i najwyższym szczytem kraju - Aoraki/Mount Cook (nazwa podwójna: maoryska i angielska). Na południowym zachodzie tej wyspy leży kraina fiordów (Fiordland) z najsłynniejszym fiordem Milford Sound. Na North Island są czynne wulkany i obszar geotermalny wokół miasta Rotorua: gejzery, gorące źródła i bulgoczące sadzawki błotne. W scenerii nowozelandzkich krajobrazów Peter Jackson nakręcił filmy „Władca Pierścieni” (The Lord of the Rings).

17.Maorysi (Māori), Aotearoa i moko

Maorysi (Māori) to rdzenni mieszkańcy Nowej Zelandii - lud polinezyjski, który około XIII-XIV w. przypłynął w wielkich łodziach (waka) z wysp wschodniej Polinezji jako pierwsi ludzie na tych wyspach. Maoryska nazwa kraju to Aotearoa, tłumaczona zwykle jako „kraina długiej białej chmury”. Tradycyjny maoryski tatuaż twarzy i ciała to moko (tā moko); jego wzory mówią o pochodzeniu i pozycji osoby. Maorysi witają się, dotykając się nosami i czołami (hongi), a popularne pozdrowienie to kia ora.

18.haka

Tradycyjny maoryski taniec z rytmicznymi okrzykami, wykonywany w grupie: tancerze tupią, uderzają dłońmi o ciało, szeroko otwierają oczy i wysuwają język. Dawniej wykonywali ją m.in. wojownicy przed bitwą, dlatego często nazywa się ją tańcem wojennym, ale wykonuje się ją także na powitanie gości, podczas uroczystości i pogrzebów. Na całym świecie haka znają kibice dzięki reprezentacji rugby All Blacks, która wykonuje ją przed meczami; najbardziej znana jest haka Ka Mate.

19.Abel Tasman (1642) i James Cook (1769) w Nowej Zelandii

Holenderski żeglarz Abel Tasman w 1642 r. jako pierwszy znany Europejczyk dotarł do Nowej Zelandii (do zachodniego wybrzeża South Island); wcześniej, w tej samej wyprawie, dotarł do Tasmanii. Od jego nazwiska pochodzą nazwy Tasmanii i Morza Tasmana, a nazwa New Zealand - od holenderskiej prowincji Zelandia (Zeeland). W 1769 r. do Nowej Zelandii dopłynął Brytyjczyk James Cook; w latach 1769-1770 opłynął obie główne wyspy i sporządził ich dokładną mapę. Na jego cześć nazwano Cieśninę Cooka.

20.the Treaty of Waitangi (1840) i Waitangi Day (6 February)

Traktat z Waitangi (po maorysku Te Tiriti o Waitangi) podpisali 6 lutego 1840 r. w Waitangi na North Island przedstawiciele Korony Brytyjskiej i wodzowie maoryscy. Nowa Zelandia stała się kolonią brytyjską, a Maorysom obiecano ochronę ich ziem i praw. Wersje angielska i maoryska różnią się w ważnych sprawach, co wywołało spory i konflikty o ziemię, rozpatrywane do dziś. Traktat uważa się za dokument założycielski państwa, a rocznicę jego podpisania obchodzi się jako święto narodowe Waitangi Day (6 February).

21.Języki Nowej Zelandii: angielski, te reo Māori, New Zealand Sign Language

Większość mieszkańców Nowej Zelandii mówi po angielsku. Obok angielskiego status języka urzędowego mają te reo Māori (od 1987 r.) i New Zealand Sign Language (od 2006 r.) - język migowy osób głuchych. Te reo Māori to polinezyjski język Maorysów; przez lata wypierany przez angielski, dziś jest odradzany w szkołach, mediach i życiu publicznym. Wiele maoryskich słów weszło do nowozelandzkiej angielszczyzny, np. kia ora (cześć, dziękuję), Aotearoa (Nowa Zelandia), haka i waka (łódź).

22.Symbole Nowej Zelandii: kiwi, silver fern, flaga

Kiwi to nielatający ptak żyjący tylko w Nowej Zelandii; prowadzi nocny tryb życia i ma długi dziób z nozdrzami na końcu. To symbol kraju, a słowo Kiwi oznacza też potocznie i życzliwie Nowozelandczyka (owoc kiwi to po angielsku kiwifruit). Srebrna paproć (the silver fern) to drugi znak narodowy, m.in. godło reprezentacji sportowych. Flaga Nowej Zelandii jest granatowa, z Union Jackiem i czterema czerwonymi gwiazdami Krzyża Południa w białych obwódkach; na fladze Australii gwiazdy są białe.

23.Rugby i the All Blacks

Narodowym sportem Nowej Zelandii jest rugby (rugby union). Męska reprezentacja kraju to the All Blacks - nazwa pochodzi od czarnych strojów ze srebrną paprocią. Drużyna wykonuje haka przed meczami międzynarodowymi, wielokrotnie zdobywała Puchar Świata w rugby i należy do najsłynniejszych drużyn świata. Kobieca reprezentacja rugby to the Black Ferns. Bardzo zacięta jest sportowa rywalizacja z Australią, której reprezentacja rugby nazywa się the Wallabies.

24.Wielka radość: over the moon, on cloud nine, in seventh heaven

Trzy idiomy o ogromnej radości, zwykle po czasowniku be; znaczą prawie to samo: być wniebowziętym, „w siódmym niebie”. Over the moon - zachwycony, np. She was over the moon when she passed all her exams. On cloud nine - bardzo szczęśliwy, np. He has been on cloud nine since he joined the school band. In seventh heaven - w siódmym niebie, np. The children were in seventh heaven at the theme park.

25.Świetne samopoczucie: on top of the world, walk on air

Feel (be) on top of the world - czuć się wspaniale, być bardzo szczęśliwym i pewnym siebie, np. After winning the match, we felt on top of the world. Walk on air (be walking on air) - nie posiadać się ze szczęścia, chodzić jak na skrzydłach, np. She has been walking on air since she got the main part in the school play.

26.Radość i zadowolenie: jump for joy, tickled pink

Jump for joy - skakać z radości, bardzo się cieszyć, np. The fans jumped for joy when their team scored. Be tickled pink - być bardzo zadowolonym i uradowanym czymś miłym, np. Grandma was tickled pink with the birthday card we made for her. Tickled pink opisuje raczej miłe zadowolenie niż wielkie przeżycie.

27.Smutek: down in the dumps, feel blue, down in the mouth

Be (feel) down in the dumps - być przygnębionym, w kiepskim nastroju, np. He has been down in the dumps since his best friend moved away. Feel blue - być smutnym, mieć chandrę, np. I often feel blue on rainy Mondays. Be down in the mouth - być markotnym, przygnębionym (smutek widać po twarzy), np. Why are you so down in the mouth today? Kolor niebieski (blue) kojarzy się w angielskim ze smutkiem.

28.Wzruszenie i zmęczenie: a lump in one's throat, at the end of one's tether, fed up (with)

Have a lump in one's throat - mieć ściśnięte gardło ze wzruszenia albo smutku, być bliskim płaczu, np. I had a lump in my throat when I said goodbye to my class. Be at the end of one's tether - być u kresu wytrzymałości, nie mieć już siły ani cierpliwości, np. After three sleepless nights, she was at the end of her tether. Be fed up (with) - mieć czegoś dość, być tym znudzonym i zirytowanym, np. I'm fed up with this cold weather.

29.Trema i nerwy: butterflies in one's stomach, a bundle of nerves, on edge

Have butterflies in one's stomach - zwykle: mieć tremę, denerwować się przed ważnym wydarzeniem, np. I always have butterflies in my stomach before a test (w polskim „motyle w brzuchu” kojarzą się głównie z zakochaniem). Be a bundle of nerves - być kłębkiem nerwów, np. Before the final, the goalkeeper was a bundle of nerves. Be on edge - być spiętym, podenerwowanym i rozdrażnionym, np. Everyone was on edge while we were waiting for the results.

30.Strach: get cold feet, be scared stiff, shake like a leaf, go to pieces

Get cold feet - stchórzyć, wycofać się w ostatniej chwili ze strachu, np. He wanted to sing on stage but got cold feet. Be scared stiff - być śmiertelnie przerażonym, np. I was scared stiff during the storm. Shake like a leaf - trząść się jak osika ze strachu albo zdenerwowania, np. She was shaking like a leaf before her speech. Go to pieces - załamać się, stracić panowanie nad sobą pod wpływem stresu lub smutku, np. He went to pieces when he heard the bad news.

31.Wściekłość: see red, hit the roof

See red - wpaść w szał, nagle bardzo się rozzłościć, np. I see red when people are cruel to animals. Hit the roof - wściec się, wybuchnąć gniewem, zwykle na wieść o czymś, np. Dad hit the roof when he saw the broken window. Oba idiomy opisują nagły, silny gniew. Kolor czerwony (red) kojarzy się w angielskim ze złością, a zielony (green) - z zazdrością.

32.Gniew: lose one's temper, make someone's blood boil

Lose one's temper - stracić panowanie nad sobą, wybuchnąć złością, np. Our teacher rarely loses her temper, but today she shouted at us. Przeciwieństwo to keep one's temper - zachować spokój. Make someone's blood boil - doprowadzać kogoś do szału, sprawiać, że krew się w kimś gotuje, np. Rude drivers make my blood boil.

33.Zazdrość, otucha, silne emocje: green with envy, keep one's chin up, beside oneself (with)

Be green with envy - zzielenieć z zazdrości, np. My sister was green with envy when I got a new bike. Keep one's chin up - nie tracić ducha w trudnej sytuacji, np. Keep your chin up - you'll do better next time! Be beside oneself (with) - nie posiadać się, odchodzić od zmysłów z powodu silnego uczucia (radości, złości, niepokoju), np. The mother was beside herself with worry when her son didn't come home.

34.Rzeczowniki od przymiotników: length, width, depth, height, strength, warmth, weakness

Część przymiotników tworzy rzeczowniki nieregularnie, z końcówką -th i często ze zmianą samogłoski: long - length (długość), wide - width (szerokość), deep - depth (głębokość), strong - strength (siła), warm - warmth (ciepło). Inaczej: high - height (wysokość), z końcówką -t. Wiele innych przymiotników dodaje -ness, np. weak - weakness (słabość), dark - darkness. Przykład: The depth of the lake is forty metres.

35.Przyrostki rzeczownikowe: -ness, -ment, -tion/-sion, -ity, -er/-or, -ance/-ence

Od przymiotników rzeczowniki tworzą -ness (kind - kindness, happy - happiness) i -ity (popular - popularity, possible - possibility). Od czasowników: -ment (enjoy - enjoyment, develop - development), -tion/-sion (inform - information, decide - decision) i -ance/-ence (perform - performance, differ - difference). Przyrostek -er/-or oznacza osobę wykonującą czynność (teach - teacher, visit - visitor, act - actor). Uwaga na pisownię: y przechodzi w i (happy - happiness).

36.Przyrostki przymiotnikowe (-ful, -less, -able/-ible, -ous, -ive, -al, -y) i przysłówek -ly

-ful znaczy „pełen” (help - helpful, care - careful), a -less „bez” (help - helpless, care - careless). Inne przyrostki: -able/-ible (comfort - comfortable, sense - sensible), -ous (danger - dangerous, fame - famous), -ive (create - creative, attract - attractive), -al (nature - natural, music - musical), -y (sun - sunny, cloud - cloudy). Przysłówki tworzy -ly: quick - quickly, careful - carefully, happy - happily, gentle - gently. Wyjątki: good - well, a fast i hard się nie zmieniają.

37.Przedrostki przeczące: un-, in-, im-, ir-, il-, dis-, mis-

Tworzą wyrazy o przeciwnym znaczeniu. Najczęstszy jest un- (unhappy, unusual, unkind); in- (incorrect, invisible, independent); im- zwykle przed p, b, m (impossible, impatient, immature); ir- przed r (irregular, irresponsible); il- przed l (illegal, illogical); dis- (dishonest, disagree, dislike). Mis- znaczy „źle, błędnie” (misunderstand, misspell, misbehave). Przedrostek trzeba znać dla konkretnego wyrazu: unhappy, ale dishonest i impossible.

38.Przedrostki re- i over- oraz rodziny wyrazów (word families)

Re- znaczy „ponownie, jeszcze raz” (write - rewrite, build - rebuild, use - reuse), a over- - „za dużo, nadmiernie” (sleep - oversleep, eat - overeat, crowded - overcrowded). Rodzina wyrazów to słowa o wspólnym rdzeniu, utworzone przedrostkami i przyrostkami, np. success - succeed - successful - successfully - unsuccessful albo use - useful - useless - user - reuse. W zadaniu słowotwórczym najpierw ustal, jakiej części mowy wymaga luka, a potem, czy znaczenie ma być przeczące.

39.Future Perfect (will have + past participle)

Czas Future Perfect opisuje czynność, która zakończy się przed określonym momentem w przyszłości. Budowa: will have + past participle (III forma); przeczenie: won't have + III forma; pytanie: Will + podmiot + have + III forma? Typowe określenia: by + czas (by 6 p.m., by Friday, by 2030), by the time + Present Simple, before. Przykłady: By the time you get home, I will have cooked dinner. Will you have finished the project by Monday?

40.Future Perfect Continuous (will have been + -ing)

Czas Future Perfect Continuous podkreśla, jak długo czynność będzie trwała do określonego momentu w przyszłości. Budowa: will have been + czasownik z -ing; zwykle z for + okres (for two hours, for ten years) oraz by + moment (by June) albo by the time + zdanie. Przykład: By June, we will have been living in Perth for five years. Czasowników statycznych (know, like, own) nie używa się w formie ciągłej - wtedy stosuje się Future Perfect: By May, I will have known her for ten years.