Świętokrzyski Konkurs z Języka Angielskiego - historia USA do 1783 r.

1.Native Americans - rdzenni mieszkańcy Ameryki

Native Americans (rdzenni Amerykanie, dawniej nazywani Indianami) to potomkowie ludzi, którzy w epoce lodowcowej przeszli z Azji do Ameryki przez pomost lądowy Beringia. Tworzyli wiele różnych plemion i kultur, m.in. budowniczych kopców z miastem Cahokia, Anasazi z kamiennymi osiedlami pueblo (Mesa Verde) i ligę plemion Iroquois. Uprawiali kukurydzę, fasolę i dynię, polowali i handlowali, a ich kultura była głównie ustna. Po przybyciu Europejczyków wielu zmarło na przywleczone choroby, zwłaszcza ospę.

2.Leif Erikson i Krzysztof Kolumb

Pierwszymi Europejczykami, którzy na pewno dotarli do Ameryki Północnej, byli Wikingowie z Grenlandii: ok. 1000 r. Leif Erikson, syn Eryka Rudego, zbadał wybrzeże dzisiejszej Kanady, a ślady domów Wikingów odkryto w L'Anse aux Meadows na Nowej Fundlandii. W 1492 r. Krzysztof Kolumb, płynąc dla Hiszpanii na zachód w poszukiwaniu drogi do Azji, dotarł do wysp Karaibów. W 1497 r. John Cabot dopłynął na zlecenie króla Anglii do Nowej Fundlandii, co stało się podstawą angielskich roszczeń.

3.St. Augustine (1565)

St. Augustine na Florydzie to najstarsze zachowane europejskie osiedle w kontynentalnych Stanach Zjednoczonych. Założyli je Hiszpanie pod wodzą Pedra Menéndeza w 1565 r., a następnie zniszczyli pobliski francuski Fort Caroline. Hiszpanie badali południe kontynentu już wcześniej: Juan Ponce de León dotarł na Florydę w 1513 r., Hernando de Soto doszedł do Missisipi, a oddział wyprawy Francisca Coronada dotarł do Wielkiego Kanionu. Konie, które uciekły Hiszpanom, zmieniły życie Indian z Wielkich Równin.

4.Roanoke - Lost Colony

Roanoke to pierwsza próba założenia angielskiej kolonii w Ameryce Północnej, na wyspie Roanoke u wybrzeży dzisiejszej Karoliny Północnej. Zorganizował ją Walter Raleigh w 1585 r., ale osadnicy wkrótce ją opuścili. Druga grupa osadników, przybyła dwa lata później, zniknęła, a jej dalszy los pozostaje nieznany - dlatego Roanoke nazywa się Lost Colony (zaginiona kolonia). Pozostał po niej m.in. napis CROATOAN. Pierwszą trwałą angielską osadą stało się Jamestown, założone w 1607 r.

5.Jamestown (1607)

Jamestown w Wirginii to pierwsza trwała angielska osada w Ameryce Północnej, założona w 1607 r. nad rzeką James. Przypłynęło tam ok. 100 mężczyzn wysłanych przez Virginia Company (London Company) na podstawie przywileju króla Jakuba I. Wielu szukało złota zamiast uprawiać ziemię. Osadę utrzymał przy życiu kapitan John Smith, który wprowadził surową dyscyplinę. Po jego wyjeździe, zimą 1609-1610, większość osadników zmarła z głodu i chorób.

6.Pocahontas i John Rolfe

Pocahontas była córką Powhatana, wodza związku plemion żyjących wokół Jamestown. W 1614 r. poślubiła osadnika Johna Rolfe'a, co na kilka lat przyniosło pokój między Anglikami a Powhatanami. John Rolfe od 1612 r. uprawiał tytoń pochodzący z Karaibów, łagodniejszy od miejscowego i ceniony przez Europejczyków. Tytoń eksportowano do Londynu, a w ciągu dziesięciu lat jego uprawa stała się głównym źródłem dochodu Wirginii.

7.House of Burgesses (1619)

House of Burgesses w Wirginii to pierwsze zgromadzenie przedstawicieli wybieranych przez osadników w angielskich koloniach w Ameryce; zebrało się po raz pierwszy w 1619 r. Razem z gubernatorem uchwalało prawa dla kolonii. Od tej pory przyjęło się, że koloniści mają prawo współdecydować o swoich sprawach. W 1765 r. Izba, za sprawą Patricka Henry'ego, potępiła nakładanie podatków bez zgody przedstawicieli kolonii.

8.Pilgrims i Mayflower (1620)

Pilgrims (Pielgrzymi) to separatyści - radykalni purytanie, którzy uważali, że Kościoła Anglii nie da się naprawić, i chcieli się od niego oddzielić. Najpierw schronili się w Lejdzie w Holandii. W 1620 r. ok. 100 osób wypłynęło na statku Mayflower do Wirginii, ale burza zniosła statek na północ i Pielgrzymi wylądowali na półwyspie Cape Cod w Nowej Anglii. Szukali wolności religijnej i lepszego życia.

9.Mayflower Compact

Mayflower Compact to umowa, którą mężczyźni z Mayflower spisali na pokładzie statku w 1620 r., zanim zeszli na ląd. Dotarli poza obszar objęty ich przywilejem osadniczym, więc część pasażerów kwestionowała władzę przywódców wyprawy. Sygnatariusze zobowiązali się przestrzegać wspólnie ustanawianych sprawiedliwych praw, zachowując wierność królowi Anglii. To wczesny przykład samorządu w koloniach: na tej podstawie osadnicy z Plymouth przez wiele lat sami rządzili swoją osadą.

10.Plymouth i pierwsze Thanksgiving (1621)

Plymouth to osada założona przez Pielgrzymów w grudniu 1620 r. Pierwszej zimy zmarła prawie połowa osadników. Przetrwać pomogli im sąsiedzi, Indianie Wampanoag, którzy nauczyli ich uprawy kukurydzy. Jesienią 1621 r. Pielgrzymi i Wampanoagowie świętowali razem dobre zbiory - to pierwsze Thanksgiving (Święto Dziękczynienia). Dziś Thanksgiving to święto narodowe USA obchodzone w czwarty czwartek listopada.

11.Puritans i Massachusetts Bay Colony

Puritans (purytanie) chcieli oczyścić Kościół Anglii z obrzędów katolickich i zastąpić je prostszymi formami wiary. W 1630 r. duża grupa purytanów założyła kolonię Massachusetts Bay z głównym miastem Boston. Ich przywódca i wieloletni gubernator John Winthrop chciał zbudować „miasto na wzgórzu” (city upon a hill) - wzór życia zgodnego z wiarą. W pierwszych latach prawo głosu mieli tylko członkowie Kościoła purytańskiego. W 1636 r. założono Harvard College.

12.Rhode Island i Roger Williams

Roger Williams był młodym duchownym, który sprzeciwiał się zabieraniu ziemi Indianom i domagał się rozdziału Kościoła od państwa. Za to władze purytańskie wygnały go z Massachusetts (podobnie jak Anne Hutchinson). W 1636 r. kupił ziemię od Indian Narragansett i założył Providence. W 1644 r. Rhode Island otrzymała przywilej jako osobna kolonia, w której panowała wolność religijna i pełny rozdział Kościoła od państwa.

13.Maryland

Maryland to kolonia nad zatoką Chesapeake, na północ od rzeki Potomak. Ziemię tę katolicka rodzina Calvertów otrzymała w 1632 r. od króla Karola I. Kolonia stała się schronieniem dla katolików prześladowanych w Anglii, ale Calvertowie przyjmowali też protestantów. Pierwsze miasto, St. Mary's, powstało w 1634 r. Ustawa Toleration Act (1649) zapewniała chrześcijanom wolność wyznania. Gospodarka, tak jak w Wirginii, opierała się na uprawie tytoniu.

14.Pennsylvania - William Penn i kwakrzy

Pennsylvania to kolonia, której ziemie na zachód od rzeki Delaware otrzymał w 1681 r. William Penn, zamożny kwakier i przyjaciel króla Karola II. Kwakrzy (Quakers) to wspólnota religijna, która odrzuca przemoc i uważa wszystkich ludzi za równych. Penn zapewnił wolność religijną i zapraszał osadników różnych wyznań, m.in. menonitów i amiszów. Założył Filadelfię - „miasto braterskiej miłości” (City of Brotherly Love) - i płacił Indianom Delaware za zajmowaną ziemię.

15.New Netherland i New Amsterdam (New York)

New Netherland (Nowe Niderlandy) to holenderska kolonia nad rzeką Hudson, którą w 1609 r. zbadał Henry Hudson na zlecenie Holenderskiej Kompanii Wschodnioindyjskiej. Holendrzy zajmowali się głównie handlem futrami z Irokezami. Na wyspie Manhattan założyli miasto New Amsterdam. W 1664 r. kolonię przejęli Anglicy: król Karol II nadał ją bratu, księciu Yorku, i nazwano ją New York. Holendrzy zachowali majątek i wolność wyznania.

16.Thirteen colonies (trzynaście kolonii)

Thirteen colonies to trzynaście kolonii brytyjskich na wschodnim wybrzeżu Ameryki Północnej, z których powstały Stany Zjednoczone. Dzieliły się na trzy grupy: New England (Massachusetts, New Hampshire, Connecticut, Rhode Island), Middle Colonies (New York, New Jersey, Pennsylvania, Delaware) i Southern Colonies (Maryland, Virginia, North Carolina, South Carolina, Georgia). Ostatnia powstała Georgia (1732), założona przez Jamesa Oglethorpe'a jako osłona przed hiszpańską Florydą.

17.New England - gospodarka

New England (Nowa Anglia) to kolonie północne o cienkiej, kamienistej glebie i długich zimach, gdzie trudno było utrzymać się z rolnictwa. Mieszkańcy zajmowali się więc rybołówstwem (zwłaszcza połowem dorszy), budową statków z miejscowego drewna, handlem morskim i rzemiosłem; budowali też młyny wodne i tartaki. Boston stał się jednym z największych portów Ameryki. Ludzie mieszkali w zwartych miastach i wioskach, a ważne sprawy omawiali na zebraniach mieszkańców (town meetings).

18.Middle Colonies - gospodarka

Middle Colonies (kolonie środkowe: New York, New Jersey, Pennsylvania, Delaware) miały żyzne ziemie i łagodniejszy klimat niż Nowa Anglia. Uprawiano tam dużo zboża, zwłaszcza pszenicy, dlatego nazywano je spichlerzem kolonii (breadbasket colonies). Rozwijały się rzemiosło (tkactwo, szewstwo, stolarstwo) i handel. Społeczeństwo było zróżnicowane i tolerancyjne: mieszkali tu m.in. Anglicy, Holendrzy, Niemcy i Szwedzi różnych wyznań. Najważniejszym ośrodkiem była Filadelfia.

19.Southern Colonies - gospodarka

Southern Colonies (kolonie południowe: Maryland, Virginia, North Carolina, South Carolina, Georgia) były głównie rolnicze. Ciepły klimat i długie lato sprzyjały wielkim plantacjom. W Wirginii i Maryland uprawiano tytoń, a w Karolinach ryż i indygo (roślinę dającą niebieski barwnik). W XVIII w. na plantacjach pracowali głównie zniewoleni Afrykanie. Najwięcej władzy mieli bogaci plantatorzy, obok nich żyli drobni rolnicy. Głównym portem był Charleston w Karolinie Południowej.

20.Niewolnictwo w koloniach

Pierwszych Afrykanów przywieziono do Wirginii w 1619 r.; część z nich traktowano początkowo jak służbę kontraktową (indentured servants), która po kilku latach pracy odzyskiwała wolność. Od lat 60. XVII w. niewolnictwo stało się dożywotnie i dziedziczne, a zniewolonych Afrykanów zmuszano do pracy głównie na plantacjach Południa. W połowie XVIII w. niewolnictwo było legalne we wszystkich trzynastu koloniach. Kupcy z Nowej Anglii zarabiali na handlu trójkątnym (triangular trade), w którym handlowano też ludźmi.

21.French and Indian War (1754-1763)

French and Indian War (wojna z Francuzami i Indianami, 1754-1763) to wojna Wielkiej Brytanii i jej kolonii z Francją i sprzymierzonymi z nią plemionami o panowanie nad doliną Ohio i zachodem; Brytyjczyków wspierali Irokezi. Zaczęła się starciem w 1754 r., w którym milicją Wirginii dowodził George Washington. W Europie toczyła się jako wojna siedmioletnia (Seven Years' War). W pokoju paryskim w 1763 r. Francja oddała Brytyjczykom Kanadę i ziemie na wschód od Missisipi. Zadłużona Wielka Brytania nałożyła potem na kolonie nowe podatki.

22.Proclamation of 1763

Proclamation of 1763 (proklamacja królewska z 1763 r.) zakazała kolonistom osiedlania się na zachód od Appalachów; ziemie między górami a Missisipi zostawiono rdzennym mieszkańcom. Rząd brytyjski chciał w ten sposób uniknąć wojen z Indianami i zachować kontrolę nad zachodem. Koloniści, którzy potrzebowali nowej ziemi, uznali zakaz za lekceważenie swoich praw. Zakazu słabo przestrzegano, ale zapoczątkował on spór kolonii z Londynem.

23.Stamp Act (1765)

Stamp Act (ustawa stemplowa, 1765) nakazywał opłacać stempel skarbowy na gazetach, ulotkach, licencjach i dokumentach prawnych. Ten podatek nałożył parlament brytyjski, by pokryć koszty obrony kolonii. Koloniści bojkotowali towary brytyjskie, Sons of Liberty organizowali protesty, a Stamp Act Congress zażądał zniesienia podatku. Hasło No taxation without representation znaczyło, że podatki może nakładać tylko zgromadzenie z przedstawicielami kolonistów, a ci nie mieli posłów w parlamencie. W 1766 r. ustawę uchylono.

24.Townshend Acts (1767)

Townshend Acts to ustawy z 1767 r., nazwane od brytyjskiego ministra skarbu Charlesa Townshenda. Nałożyły cła na sprowadzane z Wielkiej Brytanii papier, szkło, ołów, farby i herbatę, a dochód miał m.in. utrzymywać urzędników i wojsko w koloniach. Koloniści znów bojkotowali towary brytyjskie, nosili ubrania z domowego sukna i szukali zamienników herbaty. Do Bostonu wysłano dwa pułki wojska. W 1770 r. zniesiono wszystkie cła oprócz cła na herbatę.

25.Boston Massacre (1770)

Boston Massacre (masakra bostońska) to wydarzenie z marca 1770 r., gdy tłum mieszkańców Bostonu obrzucał śnieżkami brytyjskich żołnierzy. Sytuacja wymknęła się spod kontroli, żołnierze otworzyli ogień i zginęło kilku mieszkańców miasta. Przeciwnicy władzy brytyjskiej przedstawiali to wydarzenie jako dowód okrucieństwa i tyranii Wielkiej Brytanii, co wzmocniło niechęć kolonistów do wojska stacjonującego w Bostonie.

26.Boston Tea Party (1773)

Boston Tea Party (bostońska herbatka) to protest z grudnia 1773 r. Wcześniej Tea Act dał brytyjskiej Kompanii Wschodnioindyjskiej (East India Company) monopol na sprzedaż herbaty w koloniach: herbata była tańsza, ale nadal obłożona cłem, a miejscowi kupcy tracili handel. W Bostonie grupa kolonistów przebranych za Indian Mohawk weszła na trzy brytyjskie statki i wrzuciła herbatę do portu. Radykałami w Bostonie kierował Samuel Adams. Parlament odpowiedział ustawami Intolerable Acts.

27.Intolerable Acts (1774)

Intolerable Acts (ustawy nieznośne), zwane też Coercive Acts (ustawami przymusowymi), to uchwalona w 1774 r. kara parlamentu za Boston Tea Party. Boston Port Act zamknął port w Bostonie, dopóki miasto nie zapłaci za zniszczoną herbatę. Inne ustawy ograniczyły samorząd Massachusetts i zakazały większości zebrań mieszkańców bez zgody gubernatora, a Quartering Act nakazał zapewnić kwatery żołnierzom brytyjskim. Zamiast odizolować Massachusetts, ustawy zjednoczyły kolonie i doprowadziły do zwołania Pierwszego Kongresu Kontynentalnego.

28.First Continental Congress (1774)

First Continental Congress (Pierwszy Kongres Kontynentalny) zebrał się we wrześniu 1774 r. w Filadelfii w odpowiedzi na Intolerable Acts. Przybyło 55 delegatów z dwunastu kolonii - zabrakło tylko Georgii; byli wśród nich m.in. George Washington, John Adams i Samuel Adams. Kongres ogłosił, że kolonistom należą się prawa do życia, wolności i własności, a ustaw przymusowych nie trzeba słuchać. Powołał Continental Association, która zorganizowała bojkot handlu z Wielką Brytanią.

29.Lexington and Concord (1775)

Lexington and Concord to pierwsze starcia wojny o niepodległość, w kwietniu 1775 r. w Massachusetts. Generał Thomas Gage wysłał żołnierzy z Bostonu, by przejęli broń i proch zgromadzone w Concord. W nocy Paul Revere pogalopował z ostrzeżeniem, że nadchodzą Brytyjczycy. W Lexington wojsko natknęło się na oddział Minutemen - milicjantów gotowych do walki w minutę - i padły pierwsze strzały. W drodze powrotnej do Bostonu Brytyjczycy, ostrzeliwani przez milicję, ponieśli duże straty.

30.Bunker Hill (1775)

Bunker Hill to pierwsza wielka bitwa wojny o niepodległość, stoczona w czerwcu 1775 r. na wzgórzach tuż obok Bostonu. Brytyjczycy zdobyli wzgórze dopiero za trzecim szturmem i ponieśli ciężkie straty; Amerykanie wycofali się, gdy zabrakło im amunicji. Bitwa była zwycięstwem brytyjskim, ale pokazała, że milicja kolonistów potrafi stawić czoło regularnej armii.

31.Second Continental Congress

Second Continental Congress (Drugi Kongres Kontynentalny) zebrał się w maju 1775 r. w Filadelfii, już po wybuchu walk, i kierował koloniami w czasie wojny. Utworzył Continental Army (Armię Kontynentalną) i mianował jej naczelnym wodzem George'a Washingtona. Wysłał do króla Jerzego III Olive Branch Petition (petycję gałązki oliwnej) z prośbą o pokój, którą król odrzucił. W 1776 r. przyjął Deklarację Niepodległości, a w 1777 r. Articles of Confederation (Artykuły Konfederacji) - pierwszą konstytucję USA, która weszła w życie w 1781 r.

32.Common Sense (1776)

Common Sense (Zdrowy rozsądek) to krótka broszura Thomasa Paine'a, wydana w styczniu 1776 r. Paine, który przybył do Ameryki z Anglii w 1774 r., prostym językiem krytykował dziedziczną monarchię i przekonywał, że kolonie powinny ogłosić niepodległość i stać się republiką. W ciągu trzech miesięcy sprzedano ok. 100 000 egzemplarzy. Broszura przekonała wielu kolonistów, że trzeba oderwać się od Wielkiej Brytanii.

33.Declaration of Independence (4 July 1776)

Deklarację Niepodległości (Declaration of Independence) przyjął Drugi Kongres Kontynentalny 4 lipca 1776 r. w Filadelfii. Napisał ją głównie Thomas Jefferson z Wirginii, członek pięcioosobowego komitetu, w którym byli też John Adams i Benjamin Franklin. Ogłaszała, że kolonie są wolnymi i niepodległymi stanami. Za Johnem Locke'em głosiła, że ludzie są równi i mają prawo do życia, wolności i dążenia do szczęścia, a władza pochodzi ze zgody rządzonych. 4 lipca obchodzi się Independence Day.

34.Patriots i Loyalists

Patriots (patrioci) to koloniści, którzy popierali walkę z Wielką Brytanią i niepodległość. Loyalists (lojaliści) pozostali wierni królowi Jerzemu III i uważali bunt za błąd; należało do nich wielu urzędników królewskich i część kupców. Niektórzy koloniści, np. wielu kwakrów odrzucających przemoc, próbowali pozostać neutralni. Po wojnie wielu lojalistów wyjechało do Kanady lub Wielkiej Brytanii.

35.George Washington

George Washington był plantatorem i mierniczym z Wirginii, który zdobył doświadczenie w wojnie z Francuzami i Indianami. W 1775 r. Drugi Kongres Kontynentalny mianował go naczelnym wodzem Continental Army. W grudniu 1776 r. przeprawił się nocą przez rzekę Delaware i pokonał Brytyjczyków pod Trenton, a w styczniu 1777 r. pod Princeton. Przetrwał z armią ciężką zimę w Valley Forge, a w 1781 r. razem z Francuzami zmusił Brytyjczyków do kapitulacji pod Yorktown. Później został pierwszym prezydentem USA.

36.Saratoga (1777) i sojusz z Francją

Pod Saratogą w stanie Nowy Jork w październiku 1777 r. brytyjski generał John Burgoyne, który maszerował z Kanady, został otoczony przez przeważające siły amerykańskie generała Horatio Gatesa i poddał całą armię. Było to przełomowe zwycięstwo wojny. Przekonało Francję, gdzie od 1776 r. o pomoc zabiegał Benjamin Franklin, do zawarcia w 1778 r. sojuszu z USA. Francja przysłała wojsko i flotę, a w 1779 r. do wojny z Wielką Brytanią przystąpiła też Hiszpania.

37.Valley Forge (zima 1777-1778)

Valley Forge w Pensylwanii to obóz, w którym Armia Kontynentalna Washingtona spędziła mroźną zimę 1777-1778, po tym jak Brytyjczycy zajęli Filadelfię. Żołnierzom brakowało jedzenia, ciepłych ubrań, butów i zaopatrzenia, wielu chorowało i umierało. Mimo to armia przetrwała, a pruski oficer Friedrich von Steuben wyszkolił tam żołnierzy w musztrze i walce. Valley Forge to symbol wytrwałości Amerykanów.

38.Tadeusz Kościuszko i Kazimierz Pułaski

Tadeusz Kościuszko i Kazimierz Pułaski to Polacy, którzy walczyli w wojnie o niepodległość Stanów Zjednoczonych. Kościuszko był inżynierem wojskowym: zaprojektował umocnienia, które pomogły Amerykanom wygrać pod Saratogą, i fortyfikacje West Point nad rzeką Hudson; Kongres awansował go na generała. Pułaski zorganizował i prowadził kawalerię amerykańską, dlatego nazywa się go ojcem amerykańskiej kawalerii. Zmarł od ran odniesionych w bitwie pod Savannah w 1779 r.

39.Yorktown (1781)

Pod Yorktown w Wirginii, nad zatoką Chesapeake, w październiku 1781 r. brytyjski generał Charles Cornwallis poddał armię liczącą ok. 8000 żołnierzy. Otoczyły go wojska amerykańskie George'a Washingtona i francuskie hrabiego de Rochambeau, a flota francuska odcięła mu drogę ucieczki i posiłki od strony morza. Była to ostatnia wielka bitwa wojny o niepodległość: po niej Wielka Brytania podjęła rokowania pokojowe.

40.Treaty of Paris (1783)

Treaty of Paris (traktat paryski) podpisany w 1783 r. zakończył wojnę o niepodległość, która zaczęła się w 1775 r. pod Lexington i Concord, a rozstrzygnęła zwycięstwami pod Saratogą (1777) i Yorktown (1781). Wielka Brytania uznała niepodległość trzynastu dawnych kolonii, odtąd stanów. Granice USA sięgały na zachodzie do Missisipi, na północy do Kanady, a na południu do Florydy, którą zwrócono Hiszpanii. Rokowania prowadzili Benjamin Franklin, John Adams i John Jay.