Łódzki Konkurs z Języka Polskiego - lektury etapu rejonowego

1.„Kamienie na szaniec” Aleksandra Kamińskiego - gatunek, powstanie i tytuł

Książka Aleksandra Kamińskiego, wydana w konspiracji w 1943 r. (pierwsze wydanie w lipcu 1943 r., pod pseudonimem Juliusz Górecki). To literatura faktu: opowiada o prawdziwych ludziach i wydarzeniach z okupowanej Warszawy - o harcerzach Alku, Rudym i Zośce. Autor sam podkreślał, że to dokument, któremu nadano formę opowieści. Tytuł pochodzi z wiersza Juliusza Słowackiego „Testament mój”: ludzie oddający życie za ojczyznę są jak kamienie rzucane na szaniec, czyli na wał obronny. Podobnie zatytułował swój pamiętnik Zośka.

2.Szare Szeregi

Kryptonim konspiracyjnego harcerstwa działającego w latach 1939-1945. Od 1942 r. dzieliło się ono na trzy grupy według wieku: Zawisza (najmłodsi, wychowanie harcerskie i służba pomocnicza), Bojowe Szkoły (mały sabotaż i przygotowanie wojskowe) i Grupy Szturmowe (najstarsi, dywersja i walka zbrojna w strukturach Armii Krajowej). Bohaterowie książki należeli wcześniej do drużyny harcerskiej przy gimnazjum im. Stefana Batorego - autor nazwał ich grupę Bukami. Harcerstwo uczyło ich braterstwa, służby i odpowiedzialności.

3.Mały sabotaż (organizacja Wawer)

Akcje, którymi młodzież w okupowanej Warszawie dokuczała Niemcom i podtrzymywała ducha Polaków: napisy na murach, nalepki, ulotki, wywieszanie polskich flag, zrywanie flag hitlerowskich, wybijanie szyb, gazowanie lokali. Prowadziła je organizacja Wawer (1940-1944); jej nazwa przypominała zbrodnię Niemców w podwarszawskim Wawrze w grudniu 1939 r. Znakiem akcji stała się kotwica - litery P i W, czyli Polska Walcząca. Zośka tak bardzo spopularyzował kotwice, że nazwano go Kotwickim, a Rudy wykonał ponad dziesięć stempli z kotwicą.

4.Akcje przy pomnikach Kopernika i Kilińskiego

Najsłynniejsze czyny małego sabotażu, których bohaterem był Alek. Niemcy zasłonili polski napis na pomniku Mikołaja Kopernika w Warszawie płytą z napisem niemieckim. W lutym 1942 r., przed rocznicą urodzin astronoma, Alek odkręcił płytę i ukrył ją w śniegu, a koledzy wywieźli ją później saniami. W odwecie Niemcy rozebrali pomnik Jana Kilińskiego i przewieźli go do Muzeum Narodowego. Alek namalował wtedy na murze muzeum napis w imieniu Kilińskiego, w którym szewc-bohater wzywał lud Warszawy. Akcja z tablicą stała się głośna w kraju i na świecie.

5.Alek (Aleksy Dawidowski)

Jeden z trzech głównych bohaterów „Kamieni na szaniec”, urodzony w 1920 r., podharcmistrz, członek Wawra, potem dowódca drużyny w Grupach Szturmowych. Był wysoki - koledzy nazywali go Glizdą. Odważny, pomysłowy, czasem brawurowy: zdjął niemiecką tablicę z pomnika Kopernika. Podczas akcji pod Arsenałem został ciężko ranny w brzuch, ale mimo to rzucił granat, który otworzył drogę jego ludziom. Zmarł z ran 30 marca 1943 r., tego samego dnia co Rudy. Jako pierwszy z Grup Szturmowych otrzymał krzyż Virtuti Militari.

6.Rudy (Jan Bytnar)

Bohater „Kamieni na szaniec”, urodzony w 1921 r., harcmistrz, w Grupach Szturmowych dowódca plutonu. Intelektualista i prymus, który pod wpływem walki stał się odważnym żołnierzem - wymalował kotwicę na pomniku lotnika na placu Unii Lubelskiej. W nocy z 22 na 23 marca 1943 r. aresztowało go gestapo. Był okrutnie przesłuchiwany w siedzibie gestapo w Alei Szucha, ale nie wydał kolegów. Odbity pod Arsenałem, zmarł z powodu odniesionych obrażeń 30 marca 1943 r. Przed śmiercią poprosił, by Czarny Jaś powiedział „Testament mój” Słowackiego.

7.Zośka (Tadeusz Zawadzki)

Bohater „Kamieni na szaniec”, urodzony w 1921 r., drużynowy, przyjaciel Rudego. Był spokojny, odpowiedzialny i opanowany, miał talent organizacyjny. W Wawrze był komendantem rejonu Mokotów Górny, nazywano go Kotwickim. Po aresztowaniu Rudego doprowadził do jego odbicia pod Arsenałem. Po śmierci przyjaciół przeżył załamanie, z którego pomógł mu wyjść pamiętnik spisany na prośbę ojca. Później dowodził akcjami Grup Szturmowych, m.in. pod Celestynowem. Poległ 20 sierpnia 1943 r. pod Sieczychami. Jego imię nosił batalion „Zośka”.

8.Akcja pod Arsenałem (26 marca 1943 r.)

Akcja Grup Szturmowych, w której odbito Rudego i grupę innych więźniów z więźniarki wiozącej ich z gestapo w Alei Szucha na Pawiak. Odbyła się 26 marca 1943 r. w Warszawie, w rejonie skrzyżowania ulic Bielańskiej i Długiej, obok gmachu Arsenału. Dowodził nią Stanisław Broniewski, a jej przygotowaniem zajmował się Zośka. Akcja się udała, ale Rudy był już skatowany i nie dało się go uratować. Alek został w niej ciężko ranny. Obaj przyjaciele zmarli 30 marca 1943 r. Akcja dała początek dalszym działaniom Grup Szturmowych.

9.Sieczychy i śmierć Zośki

Wieś pod Wyszkowem, w której stał posterunek niemieckiej żandarmerii (około dwunastu żandarmów). Jego zdobycie było częścią akcji rozbicia jednej nocy ponad dziesięciu posterunków na północno-wschodniej granicy Generalnego Gubernatorstwa. Oddziałem dowodził Andrzej Morro, a Zośka poszedł jako obserwator. Gdy po wybuchu granatu nikt nie ruszył do ataku, Zośka poderwał ludzi i pierwszy dobiegł do budynku. Trafiony z okna, zginął 20 sierpnia 1943 r. Akcja się udała, a jedynym polskim poległym był Zośka. Tym kończy się opowieść.

10.„Ziele na kraterze” Melchiora Wańkowicza

Książka Melchiora Wańkowicza, pisana na emigracji, o dziejach jego własnej rodziny: od dzieciństwa córek, przez lata międzywojenne, aż po okupację, powstanie warszawskie i powojenne wspomnienie. To literatura faktu bliska reportażowi: opowiada o prawdziwych ludziach i zdarzeniach. Autor pisze swobodnie, gawędziarsko, z humorem i rodzinnymi słówkami. Chciał, by czytelnik przez historię jego domu zobaczył dzieje własnej rodziny. Tytuł można odczytać jako obraz życia, które jak ziele wyrasta na kraterze po wybuchu, czyli po wojennym zniszczeniu.

11.Domeczek

Rodzinny dom Wańkowiczów na Żoliborzu w Warszawie, zbudowany na dalekim wtedy krańcu dzielnicy, dokąd nie dochodziły jeszcze tramwaje. Miał płaski dach i ogród, a mieszkało w nim wiele zwierząt. W czasie okupacji Domeczek stał się miejscem tajnych kursów i pracy konspiracyjnej. 24 lipca 1944 r. odbył się w nim wieczór imieninowy, na którym tańczyła młodzież z konspiracji. Domeczek jest w książce symbolem domu rodzinnego.

12.Rodzina Wańkowiczów w „Zielu na kraterze”

Ojciec, czyli sam autor, występuje jako Tata albo King - dowcipny, lubiący dokuczać domownikom. Matka to Mama, nazywana Królikiem, łagodna i troskliwa; w czasie wojny została z córką w Warszawie. Starsza córka to Krysia (Krystyna), w czasie okupacji zaangażowana w konspirację. Młodsza córka to Tili, czyli Marta; w czasie wojny uczyła się w amerykańskim college'u, a jej córki urodziły się w New Jersey. Książkę zamykają rozdziały „List do Krysi” i „List od Tili”.

13.Krystyna Wańkowiczówna w powstaniu warszawskim

Krysia była łączniczką o pseudonimie Anna (koledzy mówili na nią Hanka) w batalionie „Parasol”, który bronił Woli. Uczestnicy zapamiętali ją jako dzielną i spokojną - meldowała dowódcy, stojąc na barykadzie pod ogniem. Zgłosiła się do grupy, która osłaniała odwrót oddziału. Zginęła szóstego dnia powstania, w niedzielę 6 sierpnia 1944 r., przy cmentarzu kalwińskim na Woli. Jej los rodzina poznała dopiero z relacji świadków. Matka szukała jej wśród poległych, a ojciec zwraca się do niej w rozdziale „List do Krysi”.

14.„Złodziejka książek” Markusa Zusaka

Powieść australijskiego pisarza Markusa Zusaka z 2005 r., w Polsce wydana w 2008 r. w przekładzie Hanny Baltyn; w 2013 r. powstał jej film. Opowiada o losach nastoletniej Liesel Meminger w przededniu i w czasie II wojny światowej. Akcja toczy się w nazistowskich Niemczech (III Rzeszy), w fikcyjnym miasteczku Molching na przedmieściach Monachium. Niezwykły jest narrator: opowieść snuje Śmierć, która w czasie wojny ma wiele pracy. Ważne tematy to siła słów i książek, przyjaźń, odwaga i dobro w czasach nienawiści.

15.Liesel Meminger

Główna bohaterka „Złodziejki książek”. Matka oddała ją rodzinie zastępczej w Molching, a jej młodszy brat zmarł w drodze. Przy jego grobie dziewczynka zabrała książkę, choć nie umiała jeszcze czytać - to była jej pierwsza kradzież. Później kradła kolejne książki, m.in. z ogniska, na którym naziści palili książki. Czytać nauczyła się dzięki przybranemu ojcu. Książki i słowa pomagają jej przetrwać strach, samotność i wojnę, a także dzielić się nimi z innymi. Stąd przydomek: złodziejka książek.

16.Hans i Rosa Hubermannowie

Przybrani rodzice Liesel w Molching. Hans jest łagodny, cierpliwy i dobry; gra na akordeonie. To on nocami uczy Liesel czytać, gdy dziewczynkę budzą koszmary. Rosa jest szorstka, krzykliwa i surowa w słowach, ale w głębi troskliwa i opiekuńcza; zarabia praniem ubrań zamożnych mieszkańców. Oboje są niebogaci. Narażając siebie, ukrywają w swoim domu Żyda Maxa Vandenburga. Pokazują, że w nazistowskich Niemczech zwykli ludzie mogli zachować przyzwoitość i pomagać prześladowanym.

17.Max Vandenburg i Rudy Steiner

Dwaj ważni przyjaciele Liesel w „Złodziejce książek”. Max Vandenburg to młody Żyd, którego Hubermannowie ukrywają w piwnicy swojego domu. Liesel opowiada mu o świecie na zewnątrz, a on pisze i rysuje dla niej opowieści na zamalowanych kartkach. Ich przyjaźń rodzi się ze słów. Rudy Steiner to sąsiad i najlepszy przyjaciel Liesel, chłopiec o jasnych włosach, który podziwia biegacza Jessego Owensa. Towarzyszy jej w zabawach i kradzieżach i wciąż prosi ją o pocałunek.

18.„Pan Tadeusz” jako epopeja narodowa

Poemat Adama Mickiewicza z podtytułem „czyli ostatni zajazd na Litwie”, napisany na emigracji i wydany w Paryżu w 1834 r. Ma dwanaście ksiąg i Epilog, pisany jest trzynastozgłoskowcem. Epopeja to obszerny utwór epicki, który na tle ważnych wydarzeń historycznych pokazuje losy wielu bohaterów i życie całej społeczności - tu szlachty litewskiej. Cechy epopei w „Panu Tadeuszu”: inwokacja, tło historyczne, wielu bohaterów, szczegółowe opisy przyrody i obyczajów. W Epilogu poeta w Paryżu żali się na emigrację i ucieka myślą do kraju lat dziecinnych.

19.Inwokacja w „Panu Tadeuszu”

Uroczysty początek Księgi pierwszej, w którym poeta zwraca się do Litwy i do Matki Boskiej (apostrofa). Porównuje ojczyznę do zdrowia: jej wartość poznaje dopiero ten, kto ją stracił. Prosi Matkę Boską, czczoną w Częstochowie, w Ostrej Bramie w Wilnie i w Nowogródku, by tak, jak cudem uzdrowiła go w dzieciństwie, przywróciła go kiedyś ojczyźnie. Na razie prosi, by przeniosła jego duszę na litewskie pagórki, łąki i pola nad Niemnem. Inwokacja wyraża tęsknotę emigranta za krajem.

20.Soplicowo

Szlachecki dwór Sędziego Soplicy na Litwie, nad Niemnem - główne miejsce akcji „Pana Tadeusza”. Dwór jest skromny, ale schludny i gościnny, a życie toczy się w nim według staropolskiego obyczaju: wspólne posiłki, grzeczność wobec gości, polowania i spory szlacheckie. Gospodarzem jest Sędzia, brat Jacka, dbający o tradycję i dobre maniery. Akcja główna trwa kilka dni w 1811 r., a dwie ostatnie księgi przenoszą ją na wiosnę 1812 r. Opowieści bohaterów sięgają czasów przed upadkiem Rzeczypospolitej.

21.Tadeusz i Zosia

Tadeusz to tytułowy bohater, młody szlachcic wychowany przez stryja Sędziego, syn Jacka Soplicy. Długo nie wie, że jego ojciec ukrywa się jako ksiądz Robak. Jest szczery, porywczy i odważny. Po powrocie ze szkół zakochuje się w Zosi, ale najpierw myli ją z Telimeną. Po bitwie musi uciekać do Księstwa Warszawskiego i wraca w 1812 r. jako żołnierz. Zosia to młoda, skromna i wesoła dziewczyna, która opiekuje się ogrodem i ptactwem. Jest wnuczką Stolnika Horeszki i dziedziczką Horeszków. Ich zaręczyny łączą zwaśnione rody.

22.Telimena i Hrabia

Telimena to krewna Sędziego, opiekunka Zosi, elegancka dama z wielkiego świata, która bywała w Petersburgu. Kokietka - flirtuje z Tadeuszem i z Hrabią, a w końcu zostaje narzeczoną Rejenta. Hrabia to młody dziedzic, ostatni z Horeszków po kądzieli, który prowadzi z Sędzią spór o zamek. Jest romantycznym marzycielem: maluje pejzaże i zachwyca się zagranicą. Namówiony przez Gerwazego, dowodzi zajazdem na Soplicowo. W bitwie z Rosjanami walczy razem z Soplicami, a po niej, tak jak Tadeusz, emigruje do Księstwa.

23.Zamek Horeszków, Stolnik i Gerwazy

Zamek należał do Stolnika Horeszki, możnego pana, którego zabił Jacek Soplica, gdy Rosjanie atakowali zamek. Po śmierci Stolnika zamek popadł w ruinę, a o jego posiadanie toczy się spór sądowy między Sędzią Soplicą a Hrabią. Gerwazy Rębajło to Klucznik - ostatni sługa Horeszków, który przechowuje klucze zamku i miecz zwany Scyzorykiem. Przysiągł zemstę na Soplicach i podsyca w Hrabim chęć walki. Spór o zamek, ciągnący się latami, wybucha zajazdem, a kończy się dopiero pojednaniem obu rodów.

24.Jacek Soplica - ksiądz Robak

Brat Sędziego i ojciec Tadeusza. W młodości był hulaką, zawadiaką i ulubieńcem szlachty. Kochał Ewę, córkę Stolnika Horeszki, ale Stolnik nie dał mu jej za żonę. Urażony w dumie, zastrzelił Stolnika, gdy Rosjanie atakowali zamek, i został uznany za zdrajcę. Aby odpokutować winę, wstąpił do zakonu i jako kwestarz-bernardyn, ksiądz Robak, potajemnie przygotowywał na Litwie powstanie u boku Napoleona. Opiekował się Zosią, córką Ewy. Jest bohaterem dynamicznym - przechodzi przemianę od pychy do pokory i służby ojczyźnie.

25.Grzybobranie i polowanie na niedźwiedzia

Grzybobranie (koniec Księgi II i Księga III) to wspólna przechadzka gości Soplicowa po lesie, z opisem gatunków grzybów i miłosnymi podchodami. Polowanie na niedźwiedzia odbywa się w Księdze IV w puszczy, poza matecznikiem, który zwierzę opuściło. Niedźwiedź atakuje Tadeusza i Hrabiego, którzy chybili. Ratuje ich Robak - wyrywa Gerwazemu starą horeszkowską jednorurkę i jednym strzałem zabija zwierzę. Po polowaniu Wojski, stary znawca łowów, gra na bawolim rogu, a goście jedzą bigos. Wojski opowiada też historie, m.in. o pojedynku Doweyki z Domeyką.

26.Zajazd na Soplicowo i bitwa z Rosjanami

Zajazd to zbrojny najazd szlachty na posiadłość przeciwnika, by siłą wymusić swoje prawa. W Księdze VIII Hrabia, Gerwazy i szlachta z zaścianka Dobrzyn napadają na Soplicowo i biesiadują w nim. Na początku Księgi IX nocą nadchodzą wojska rosyjskie kapitana Rykowa i majora Płuta i więżą śpiącą szlachtę. Potem dawni wrogowie walczą razem: szlachta i Soplicowie pokonują Rosjan, a Robak zasłania Hrabiego własnym ciałem i zostaje ranny. Po bitwie Tadeusz, Hrabia i część szlachty uciekają do Księstwa Warszawskiego.

27.Spowiedź Jacka Soplicy

Scena z Księgi X. Ciężko ranny ksiądz Robak wyznaje przy Sędzim i Gerwazym, że jest Jackiem Soplicą, opowiada o miłości do Ewy, o zabójstwie Stolnika i o latach pokuty. Mówi, że zabił z urażonej pychy, a potem jako emisariusz służył ojczyźnie. Gerwazy wybacza mu i wyjawia, że umierający Stolnik uczynił znak krzyża, przebaczając zabójcy. Jacek umiera po wiadomości o bliskiej wojnie Napoleona z Rosją. W Księdze XI zostaje oficjalnie oczyszczony z zarzutu zdrady i odznaczony.

28.Rok 1812 w „Panu Tadeuszu”

W Księgach XI i XII wiosną 1812 r. przez Litwę przechodzą wojska napoleońskie i polskie, idące na Rosję. Do Soplicowa przybywają generałowie Dąbrowski i Kniaziewicz. Wraca też Tadeusz jako żołnierz. Odbywają się zaręczyny kilku par, m.in. Tadeusza z Zosią oraz Telimeny z Rejentem. Tadeusz za zgodą Zosi uwalnia chłopów i daje im ziemię na własność. Zaręczyny łączą Sopliców z Horeszkami i kończą dawny spór. Rok 1812 przedstawiony jest jako czas wielkiej nadziei na wolną ojczyznę.

29.Koncert Jankiela i polonez

Scena z Księgi XII. Jankiel, stary Żyd, karczmarz i patriota, słynny cymbalista, na prośbę Zosi gra na cymbałach. Jego muzyka przedstawia dzieje Polski: radosnego poloneza Trzeciego Maja, zgrzyt Targowicy, rzeź Pragi, a na koniec Mazurek Dąbrowskiego, przy którym wszyscy wiwatują. Koncert opowiada historię ojczyzny i wyraża nadzieję na jej odrodzenie. Potem Podkomorzy z Zosią prowadzą poloneza w pierwszej parze, a goście tańczą za nimi. Księga XII nosi tytuł „Kochajmy się”.

30.„Oda do młodości” Adama Mickiewicza

Wiersz Adama Mickiewicza z 1820 r., napisany w młodości, gdy poeta działał w tajnym stowarzyszeniu studentów wileńskich - filomatów. Oda to podniosły utwór liryczny, który wychwala ważną osobę, wartość albo ideę. Tu adresatem jest Młodość - podmiot liryczny zwraca się do niej w apostrofach i prosi, by dodała mu skrzydeł. Chce wzlecieć nad martwym światem do krainy, w której zapał tworzy cuda. Wiersz jest manifestem młodego pokolenia: pełen entuzjazmu, wiary we wspólne działanie i woli zmieniania świata.

31.Zapał przeciw rozumowi w „Odzie do młodości”

W wierszu ścierają się dwa światy. Stary świat to martwe ludy bez serca i ducha, ziemia okryta mgłą gnuśności, ludzie skupieni tylko na sobie - samolub zostaje porównany do płaza w skorupie, którego życie i śmierć nikogo nie obchodzą. Młodość patrzy z wysoka, okiem słońca, i ogarnia całą ludzkość. Wiersz przeciwstawia romantyczny zapał, uczucie i wiarę chłodnemu rozsądkowi: młodzi mają sięgać tam, gdzie wzrok nie sięga, i łamać to, czego rozum nie złamie. Starość i egoizm zostają skrytykowane.

32.Wezwanie do wspólnego czynu w „Odzie do młodości”

Podmiot liryczny wzywa: razem, młodzi przyjaciele! Szczęście jest wspólne, a siła płynie z jedności. Szczęśliwy jest nawet ten, kto zginął, jeśli dał innym szczebel do sławy. Młodzi mają stanąć ramię przy ramieniu, połączyć myśli i dusze w jedno ognisko i zepchnąć ziemię z dawnych torów na nowe. Pojawia się nawiązanie do mitologii: ten, kto jako dziecko pokonał Hydrę, w młodości zdusi Centaury - jak Herakles. Wiersz kończy się powitaniem jutrzenki swobody, czyli zapowiedzią wolności.

33.Adam Asnyk

Polski poeta drugiej połowy XIX w. (1838-1897), związany z Krakowem. W młodości brał udział w powstaniu styczniowym. Jego twórczość łączy się z epoką pozytywizmu, która po klęsce powstania stawiała na wiedzę, naukę, rozum i pracę dla społeczeństwa zamiast zbrojnych zrywów. Asnyk pisał głównie wiersze refleksyjne - o przemijaniu, o zadaniach kolejnych pokoleń i o przyrodzie, m.in. Tatr. Jego najbardziej znanym wierszem skierowanym do młodego pokolenia jest „Do młodych”, wezwanie do poszukiwania prawdy z szacunkiem dla przeszłości.

34.„Do młodych” Adama Asnyka

Wiersz z pięciu pięciowersowych strof, apel do młodego pokolenia. Poeta wzywa młodych, by szukali prawdy i nowych, nieodkrytych dróg oraz nieśli na czele pochodnię wiedzy. Uważa, że poznawanie świata nie odbiera ludziom zachwytu, tylko poszerza ich wzrok. Każda epoka ma własne cele, więc młodzi mają budować gmach przyszłości. Ostrzega jednak, by nie deptali ołtarzy przeszłości, bo wciąż żarzy się na nich święty ogień. Kończy przypomnieniem, że i gwiazdy młodych kiedyś zgasną - zachęca do pokory i szacunku dla przodków.

35.„Oda do młodości” a „Do młodych” - porównanie

Oba wiersze są apelami do młodego pokolenia, mają formę zwrotów do adresata i wzywają do budowania nowego świata. Różnią się jednak programem. U Mickiewicza (romantyzm) młodość ma zerwać ze starym, martwym światem, kierować się zapałem i uczuciem, łamać to, czego rozum nie złamie. U Asnyka (pozytywizm) młodzi mają szukać prawdy dzięki wiedzy i rozumowi, ale szanować przeszłość i pogodzić się z odchodzącym światem. Wiersz Asnyka bywa odczytywany jako spokojniejsza odpowiedź na romantyczny zryw z „Ody”.

36.Olga Tokarczuk i „Prawiek i inne czasy”

Olga Tokarczuk to współczesna polska pisarka, laureatka literackiej Nagrody Nobla za 2018 r. „Prawiek i inne czasy” to jej powieść obyczajowa z elementami fantastyki, wydana w 1996 r. Tytułowy Prawiek to wieś, w której toczy się akcja - miejsce wymyślone przez autorkę, choć jego ukształtowanie terenu wzorowała ona na wsi Zagrody na Kielecczyźnie, gdzie spędzała wakacje w dzieciństwie. Pisarka nie zgadzała się, by postacie z książki łączyć z prawdziwymi mieszkańcami tej wsi. Prawiek bywa nazywany wsią mityczną.

37.„Profesor Andrews w Warszawie” Olgi Tokarczuk

Opowiadanie Olgi Tokarczuk wydane w 2001 r. w zbiorze opowiadań „Gra na wielu bębenkach”. Bohaterem jest profesor Andrews, brytyjski psycholog, który przyjeżdża do Warszawy, by prowadzić wykłady. Przyjeżdża 12 grudnia 1981 r., dzień przed wprowadzeniem stanu wojennego. Nie zna języka polskiego i traci kontakt ze swoją przewodniczką. Na ulicach pojawiają się czołgi i godzina milicyjna, a on nie rozumie, dlaczego np. sklepy są puste. Bohater jest symbolem zderzenia dwóch światów: brytyjskiego i komunistycznego.

38.„Stan splątania” Roksany Jędrzejewskiej-Wróbel

Powieść dla młodzieży Roksany Jędrzejewskiej-Wróbel, wydana w 2021 r. przez Wydawnictwo Literackie. Opowiada o nastolatkach u progu dorosłości. Troje głównych bohaterów chodzi do tej samej klasy i mieszka niemal po sąsiedzku, a mimo to prawie nic o sobie nie wie; każde z nich ma skomplikowaną sytuację rodzinną. Niespodziewanie łączy ich wolontariat w domu spokojnej starości. Głównym tematem są więzi międzypokoleniowe: młodzi i starsi ludzie mimo różnic się uzupełniają. Książka otrzymała m.in. Nagrodę Żółtej Ciżemki (2022).

39.„Wszystkie lajki Marczuka” Pawła Beręsewicza

Powieść dla młodzieży Pawła Beręsewicza, wydana w 2012 r. przez Wydawnictwo Literatura (seria „Plus minus 16”). Akcja toczy się w realiach współczesnej młodzieży. Przyjaźń dwóch kolegów zostaje wystawiona na próbę, gdy jeden robi drugiemu przykry kawał. Napięcia między przyjaciółmi zwiększa pewna dziewczyna. Sprawą interesuje się dyrektor i wielu użytkowników Facebooka. Książka mówi o przyjaźni, zdradzie, zemście i wpływie mediów społecznościowych na relacje, z dużą dawką humoru.

40.„Teatr niewidzialnych dzieci” Marcina Szczygielskiego

Historyczno-obyczajowa powieść dla młodzieży Marcina Szczygielskiego z 2016 r. Pokazuje życie wychowanków domów dziecka na Śląsku w czasach PRL-u. Główny bohater stracił rodziców w wypadku samochodowym, a potem babcię, i od trzeciego roku życia mieszka w różnych placówkach. Jest wrażliwy, trudno mu nawiązywać relacje i ufać ludziom. Czytelnik śledzi jego dorastanie aż do chwili, gdy jako dramaturg tworzy spektakl pod tym samym tytułem co książka. W tle jest stan wojenny. Powieść wygrała Konkurs Literacki im. Astrid Lindgren (2016).