Łódzki Konkurs z Języka Polskiego - teoria literatury i formy wypowiedzi

1.Rodzaje literackie: epika, liryka, dramat

Rodzaj literacki to najszersza grupa utworów o podobnej budowie. Epika opowiada o zdarzeniach: mówi w niej narrator, a utwór ma fabułę (np. powieść, nowela, baśń). Liryka wyraża uczucia, przeżycia i myśli: mówi w niej podmiot liryczny, a utwór jest zwykle wierszem (np. fraszka, tren, hymn). Dramat jest przeznaczony do wystawienia w teatrze: składa się z wypowiedzi postaci i didaskaliów, nie ma narratora (np. komedia, tragedia). Ballada łączy cechy wszystkich trzech rodzajów.

2.Baśń, legenda i mit

Baśń to opowieść o zdarzeniach fantastycznych w nieokreślonym czasie i miejscu („dawno, dawno temu, za górami”); występują w niej czarodzieje, czarownice i mówiące zwierzęta, a dobro zwykle zwycięża zło. Legenda opowiada o postaciach i miejscach uznawanych za prawdziwe (świętych, władcach, początkach miast), ale z elementami fantastycznymi. Mit to opowieść o bogach i herosach, która tłumaczy powstanie świata, zjawiska przyrody i ludzkie losy, np. mity greckie o Prometeuszu czy Dedalu i Ikarze.

3.Bajka, przypowieść i epopeja

Bajka to krótki utwór, zwykle wierszowany, w którym zwierzęta, rośliny lub przedmioty zachowują się jak ludzie i ukazują ludzkie wady; zawiera morał, czyli pouczenie, np. w Kruku i lisie Ignacego Krasickiego: kto lubi pochwały, łatwo daje się oszukać. Przypowieść to krótka opowieść z ukrytym, ogólnym przesłaniem moralnym, np. przypowieści biblijne. Epopeja to obszerny utwór epicki, zwykle wierszowany, który ukazuje losy bohaterów na tle ważnych wydarzeń z dziejów narodu, np. Pan Tadeusz Adama Mickiewicza.

4.Gatunki liryki: hymn, pieśń, fraszka, tren

Hymn to podniosły utwór pochwalny ku czci boga, ojczyzny, idei lub bohatera; hymnem państwowym Polski jest Mazurek Dąbrowskiego Józefa Wybickiego. Pieśń to utwór o budowie stroficznej, czasem z refrenem, związany z muzyką i śpiewem, np. pieśni Jana Kochanowskiego. Fraszka to krótki, żartobliwy lub refleksyjny wiersz z puentą, np. fraszki Kochanowskiego, w tym Na lipę. Tren to utwór żałobny po czyjejś śmierci, wyrażający żal i pochwałę zmarłego; Kochanowski napisał cykl Trenów po śmierci córki Urszuli (Orszuli).

5.Gatunki dramatu: komedia i tragedia

Komedia to utwór dramatyczny o pogodnej, zabawnej akcji, który ośmiesza ludzkie wady i zwykle kończy się szczęśliwie; wykorzystuje komizm postaci, sytuacji i słowny, np. Zemsta Aleksandra Fredry. Tragedia przedstawia bohatera w konflikcie, z którego nie ma dobrego wyjścia: każdy jego wybór prowadzi do klęski, a utwór zwykle kończy się śmiercią lub upadkiem postaci; ma wywołać u widza powagę, współczucie i lęk. Dramat w węższym znaczeniu to gatunek, który łączy cechy komedii i tragedii.

6.Odmiany powieści i opowiadania

Powieść to obszerny utwór epicki z rozbudowaną fabułą, wieloma wątkami i bohaterami. Odmiany: obyczajowa - codzienne życie, rodzina, szkoła, relacje między ludźmi; przygodowa - podróże, niebezpieczeństwa i szybka akcja; detektywistyczna (kryminalna) - zagadka przestępstwa rozwiązywana przez detektywa; fantastycznonaukowa (science fiction) - świat zmieniony przez naukę i technikę, np. roboty, podróże kosmiczne; fantasy - wymyślony świat z magią, istotami baśniowymi i walką dobra ze złem, np. Hobbit J.R.R. Tolkiena. Takie same odmiany ma opowiadanie.

7.Nowela a opowiadanie

Oba gatunki to utwory epickie krótsze od powieści. Nowela ma zwartą budowę: jeden główny wątek, niewielu bohaterów, wyraźny punkt kulminacyjny, wyrazisty motyw (przedmiot lub zdarzenie, wokół którego toczy się akcja) i dobitne, często zaskakujące zakończenie, np. Latarnik Henryka Sienkiewicza. Opowiadanie ma budowę swobodniejszą: może zawierać dłuższe opisy, dygresje i epizody poboczne, a akcja nie musi prowadzić do wyraźnego punktu zwrotnego.

8.Świat przedstawiony

Świat przedstawiony to wszystko, co autor ukazał w utworze: czas i miejsce akcji, bohaterowie, wydarzenia i tło (np. obyczaje, przyroda). Może zawierać elementy realistyczne, czyli zgodne z rzeczywistością i prawdopodobne (prawdziwe miasta, zwykli ludzie, codzienne sprawy), a także fantastyczne, niemożliwe w prawdziwym świecie (czary, duchy, mówiące zwierzęta). Bohater literacki to postać działająca w utworze: główny, drugoplanowy albo epizodyczny (pojawia się na krótko). W liryce opisane sceny, krajobrazy i sytuacje nazywamy obrazami poetyckimi.

9.Autor, narrator i podmiot liryczny

Autor to prawdziwa osoba, która napisała utwór. Narrator to wymyślony przez autora opowiadacz w utworze epickim. W narracji pierwszoosobowej narrator jest bohaterem lub świadkiem zdarzeń i mówi w 1. osobie (byłem, widziałem), więc zna zwykle to, co sam przeżył, zobaczył albo usłyszał od innych. W narracji trzecioosobowej narrator stoi poza światem przedstawionym i mówi o bohaterach w 3. osobie (poszedł, pomyślała); często wie wszystko o postaciach. Podmiot liryczny to osoba mówiąca w wierszu; nie należy go automatycznie utożsamiać z autorem, nawet gdy mówi w 1. osobie.

10.Akcja, fabuła i wątek

Akcja to ciąg najważniejszych zdarzeń w utworze, powiązanych przyczynowo-skutkowo. Fabuła to wszystkie zdarzenia przedstawione w utworze, ułożone w kolejności chronologicznej; autor może je jednak przedstawić w innej kolejności, np. z powrotami do przeszłości. Wątek to ciąg zdarzeń związanych z jednym bohaterem lub jedną sprawą: wątek główny dotyczy najważniejszej sprawy, a wątki poboczne go uzupełniają. Punkt kulminacyjny to moment największego napięcia, po którym następuje rozwiązanie akcji.

11.Budowa dramatu: akt, scena, tekst główny, didaskalia

Dramat dzieli się na akty, czyli większe części oddzielone zwykle przerwą lub opuszczeniem kurtyny, a akty - na sceny, które zmieniają się zwykle wtedy, gdy postać wchodzi na scenę lub z niej wychodzi. Tekst główny to wypowiedzi postaci (dialogi i monologi), które wygłaszają aktorzy. Didaskalia (tekst poboczny) to uwagi autora, zwykle zapisane kursywą lub w nawiasie: opisują miejsce i czas akcji, wygląd, ruchy i sposób mówienia postaci. Aktorzy ich nie wygłaszają, tylko odgrywają.

12.Monolog i dialog

Dialog to rozmowa co najmniej dwóch postaci; w dramacie z dialogów buduje się akcję, a w utworze epickim każdą kwestię zapisuje się w nowym akapicie po myślniku. Monolog to dłuższa wypowiedź jednej postaci, skierowana do siebie, do widzów albo do innych postaci, które jej nie przerywają; ujawnia uczucia, myśli i zamiary bohatera. Dialog jest też szkolną formą wypowiedzi: zapis rozmowy, w którym kwestie rozmówców następują po sobie, a z komentarzy narratora wiadomo, kto mówi.

13.Epitet

Epitet to wyraz określający rzeczownik, najczęściej przymiotnik, rzadziej imiesłów lub rzeczownik, który podaje cechę przedmiotu, osoby lub zjawiska, np. szare niebo, szumiący las, wierny pies. Pomaga wyobrazić sobie opisywany obraz. Epitet wartościujący wyraża też ocenę i uczucia mówiącego, np. nieszczęsne ochędóstwo, żałosne ubiory w Trenie VII Jana Kochanowskiego. Epitet stały to określenie zwyczajowo łączone z danym rzeczownikiem, np. zielona trawa.

14.Porównanie i przenośnia (metafora)

Porównanie zestawia dwa przedmioty lub zjawiska ze względu na wspólną cechę i zawiera wyraz porównujący: jak, niczym, jakby, na kształt, podobny do, np. oczy jak gwiazdy; w Panu Tadeuszu: Litwo! Ojczyzno moja! ty jesteś jak zdrowie. Przenośnia, czyli metafora, łączy wyrazy tak, że nabierają nowego znaczenia, ale bez wyrazu porównującego, np. złote serce (dobroć), morze łez (ogromny płacz). Ten sam wyraz może mieć znaczenie dosłowne (złoty pierścionek) albo przenośne (złote serce).

15.Uosobienie (personifikacja) i ożywienie (animizacja)

Uosobienie, czyli personifikacja, nadaje zwierzętom, roślinom, przedmiotom, zjawiskom lub pojęciom cechy i zachowania ludzkie: mówią, myślą, czują, np. słońce uśmiecha się do ludzi; we fraszce Na lipę Kochanowskiego lipa przemawia do gościa i zaprasza go do odpoczynku. Ożywienie, czyli animizacja, nadaje przedmiotom i zjawiskom cechy istot żywych, ale nie typowo ludzkie, np. strumyk biegnie, ogień pożera las, wiatr wyje. Oba środki sprawiają, że obraz staje się żywszy i bardziej plastyczny.

16.Wyrazy dźwiękonaśladowcze, zdrobnienie i zgrubienie

Wyrazy dźwiękonaśladowcze (onomatopeje) naśladują brzmieniem odgłosy, np. szum, plusk, kukać, bzyczeć, trzask; pozwalają usłyszeć opisywaną scenę. Zdrobnienie to wyraz pochodny z przyrostkiem (np. -ek, -ka, -eczko), który oznacza coś małego albo wyraża czułość i sympatię, np. domek, kotek, słoneczko; czasem wyraża lekceważenie. Zgrubienie, np. psisko, domisko, chłopisko, podkreśla duży rozmiar albo wyraża niechęć i pogardę, czasem rubaszną serdeczność.

17.Apostrofa i pytanie retoryczne

Apostrofa to uroczysty, bezpośredni zwrot do osoby, istoty, przedmiotu, pojęcia lub bóstwa, zwykle w wołaczu i z wykrzyknikiem, np. Litwo! Ojczyzno moja! w Panu Tadeuszu albo zwrot do zmarłej córki w Trenie VIII Kochanowskiego: Moja droga Orszulo. Podkreśla uczucia mówiącego i nadaje wypowiedzi podniosły ton. Pytanie retoryczne to pytanie, na które nie oczekuje się odpowiedzi, bo jest ona oczywista albo skłania do refleksji, np. Czy można żyć bez przyjaciół?; wzmacnia wypowiedź i pomaga przekonać odbiorcę.

18.Powtórzenie, wyliczenie i wykrzyknienie

Powtórzenie to ponowne użycie tego samego wyrazu, zwrotu lub wersu w bliskim sąsiedztwie, np. Daleko, daleko za lasem; podkreśla ważne treści, wzmacnia uczucia i rytmizuje tekst. Wyliczenie to wymienienie po kolei kilku elementów tego samego rodzaju, np. W koszyku były jabłka, gruszki, śliwki i orzechy; daje pełniejszy obraz i podkreśla bogactwo lub nagromadzenie. Wykrzyknienie to zdanie wykrzyknikowe wyrażające silne emocje: zachwyt, oburzenie, radość, np. Jak tu pięknie!

19.Anafora, paralelizm składniowy i inwersja

Anafora to powtórzenie tego samego wyrazu lub zwrotu na początku kolejnych wersów albo zdań, np. we fraszce Na lipę Kochanowskiego dwa sąsiednie wersy zaczynają się od słowa Tu. Paralelizm składniowy to taka sama budowa sąsiednich zdań lub wersów, np. Wiatr szumiał w lesie, deszcz stukał w szyby. Inwersja to przestawny, nietypowy szyk wyrazów w zdaniu, np. ojca mego dom zamiast dom mojego ojca. Te środki rytmizują tekst i wyróżniają ważne słowa.

20.Peryfraza, oksymoron i hiperbola

Peryfraza, czyli omówienie, to zastąpienie nazwy przedmiotu, osoby lub zjawiska opisowym wyrażeniem, np. król zwierząt (lew), srebrny glob (Księżyc); pozwala uniknąć powtórzeń i podkreśla cechę. Oksymoron to połączenie wyrazów o przeciwstawnych znaczeniach, np. gorący lód, głośna cisza, żywy trup; zaskakuje i pokazuje sprzeczne uczucia lub zjawiska. Hiperbola to wyolbrzymienie, np. czekam na ciebie sto lat, mówiłem ci to tysiąc razy; wzmacnia wyrazistość wypowiedzi.

21.Wers, strofa, refren i przerzutnia

Wers to jedna linijka wiersza. Strofa (zwrotka) to grupa wersów wyodrębniona w utworze odstępem, np. dwuwiersz, czterowiersz. Refren to wers lub kilka wersów powtarzanych w tej samej postaci po każdej strofie albo co kilka strof, często w pieśniach i piosenkach. Wers, rym, strofa i refren to elementy rytmizujące: nadają utworowi melodię i ułatwiają zapamiętanie. Przerzutnia to przeniesienie części zdania do następnego wersu, np. Szedłem przez długą, cichą / ulicę pełną kasztanów; wyróżnia słowa i zaburza tok wiersza.

22.Rym i układy rymów

Rym to powtórzenie takich samych lub podobnych głosek na końcu wersów, np. zdrowie - dowie. Układy rymów: parzyste (aabb) - rymują się sąsiednie wersy, jak w Panu Tadeuszu (zdrowie - dowie, ozdobie - tobie); przeplatane (abab) - rymuje się co drugi wers; okalające (abba) - pierwszy wers z czwartym, a drugi z trzecim. Rymy wiążą wersy ze sobą, tworzą melodię utworu i ułatwiają zapamiętanie wiersza.

23.Wiersz sylabiczny, biały i wolny

Wiersz sylabiczny ma stałą liczbę sylab w każdym wersie, zwykle średniówkę (przerwę w środku wersu) i rymy; np. Pan Tadeusz jest pisany trzynastozgłoskowcem (7 + 6 sylab). Wiersz biały to wiersz bez rymów: może mieć regularny rytm i stałą liczbę sylab albo być zarazem wierszem wolnym. Wiersz wolny nie ma stałej liczby sylab ani regularnego rytmu, a wersy mają różną długość; zwykle jest bez rymów. Wiersz bez rymów i bez stałej liczby sylab nazywamy wierszem wolnym. Wiersz wolny jest częsty w poezji XX wieku.

24.Komizm i jego funkcje

Komizm to cecha postaci, sytuacji lub wypowiedzi, która wywołuje śmiech, bo jest zaskakująca, niestosowna albo niezgodna z oczekiwaniami. Funkcje komizmu: bawi odbiorcę; ośmiesza wady ludzi i zjawiska społeczne, czyli krytykuje je i może skłonić do poprawy; rozładowuje napięcie; charakteryzuje postać. Komizm jest podstawą komedii (np. Zemsty Aleksandra Fredry), wielu fraszek i satyr. Łagodną, życzliwą odmianą komizmu jest humor.

25.Odmiany komizmu: postaci, sytuacji, słowny

Komizm postaci wynika z wyglądu, zachowania lub cech bohatera, np. tchórz, który przechwala się odwagą. Komizm sytuacji tworzą zabawne zdarzenia: pomyłki, nieporozumienia, przebieranki i niespodziewane zbiegi okoliczności, np. bohater chowa się w szafie, w której już ktoś siedzi. Komizm słowny (językowy) wynika z samych wypowiedzi: gier słów, przejęzyczeń, powiedzonek, błędów językowych i zabawnych nazw.

26.Ironia i topos

Ironia to wypowiedź, której prawdziwe znaczenie jest przeciwne do dosłownego: mówiący udaje aprobatę, a naprawdę kpi lub krytykuje, np. Pięknie się spisałeś! do kogoś, kto wszystko zepsuł. Ironię rozpoznajemy po kontekście i tonie wypowiedzi; jest ważnym narzędziem satyry. Topos to motyw, obraz lub temat stale powracający w literaturze i sztuce od starożytności, który stał się wspólnym dziedzictwem kultury, np. życie jako wędrówka, świat jako teatr, Arkadia jako kraina szczęścia.

27.Symbol i alegoria

Alegoria to obraz, postać lub zdarzenie, które ma jedno, stałe i umowne ukryte znaczenie, odczytywane według ustalonego klucza, np. kobieta z wagą i zasłoniętymi oczami oznacza sprawiedliwość, a lis w bajce, np. w Kruku i lisie Krasickiego, to człowiek chytry i przebiegły. Symbol to znak, który oprócz dosłownego ma wiele znaczeń przenośnych, nieoczywistych, odczytywanych w kontekście całego utworu, np. droga może oznaczać życie, poszukiwanie celu albo przemianę bohatera. Oba środki ukrywają głębsze treści i skłaniają do interpretacji.

28.Motyw

Motyw to element treści utworu: powtarzająca się sytuacja, postać, przedmiot, zjawisko lub uczucie, np. motyw wędrówki, przyjaźni, miłości, śmierci, ojczyzny. Ten sam motyw pojawia się w utworach różnych epok, dzięki czemu można je porównywać, np. motyw śmierci w Trenach Kochanowskiego, motyw tęsknoty za ojczyzną w Panu Tadeuszu. W noweli motywem nazywa się też przedmiot lub zdarzenie, wokół którego skupia się akcja.

29.Parabola (przypowieść)

Parabola to utwór o prostej, często umownej fabule, który oprócz znaczenia dosłownego ma drugie, ukryte - ogólną prawdę o człowieku, moralności lub świecie. Czas i miejsce akcji są zwykle nieokreślone, a postacie nie mają rozbudowanych charakterów, bo reprezentują ludzkie postawy. Przykładem są przypowieści biblijne, np. o miłosiernym Samarytaninie (pomagaj każdemu potrzebującemu) i o talentach (rozwijaj otrzymane zdolności). Jako parabolę bywa odczytywany także Mały Książę.

30.Sonet i satyra

Sonet to wiersz liczący 14 wersów; w klasycznej postaci tworzą go dwie strofy czterowersowe i dwie trzywersowe. W pierwszych strofach zwykle pojawia się opis lub obraz, a w ostatnich refleksja i wniosek. Satyra to utwór, który ośmiesza i krytykuje ludzkie wady, obyczaje i zjawiska społeczne, aby skłonić odbiorców do poprawy; posługuje się komizmem i ironią. Satyry pisał m.in. Ignacy Krasicki, autor także bajek.

31.Neologizm i inwokacja

Neologizm to nowo utworzony wyraz, którego wcześniej nie było w języku. W literaturze tworzy go autor, aby nazwać rzeczy nowe lub fantastyczne, zaskoczyć odbiorcę albo wyrazić coś oryginalnie; neologizmy są częste w poezji i w utworach fantastycznonaukowych. Inwokacja to rozbudowana apostrofa na początku utworu, zwykle epopei, skierowana do bóstwa, muzy lub ważnej wartości, często z prośbą o natchnienie lub pomoc. Inwokacja Pana Tadeusza zaczyna się zwrotem do Litwy, a potem do Panny świętej, czyli Matki Boskiej, z prośbą o przeniesienie duszy poety w rodzinne strony.

32.Reportaż

Reportaż to gatunek dziennikarski, który relacjonuje prawdziwe wydarzenia albo przedstawia rzeczywiste miejsca i ludzi na podstawie obserwacji i rozmów autora (reportera), często świadka zdarzeń. Łączy fakty (daty, miejsca, nazwiska, relacje świadków) z opisem, narracją i elementami literackimi, a autor może dodać komentarz. Może mieć formę prasową, radiową, telewizyjną lub książkową. Reportaż ma informować, ale także poruszać odbiorcę i skłaniać go do refleksji.

33.Wywiad i artykuł

Wywiad to rozmowa dziennikarza z osobą, która ma wiedzę lub ciekawe doświadczenia, zapisana w formie pytań i odpowiedzi; zwykle ma tytuł, wstęp przedstawiający rozmówcę i oznaczenia, kto mówi. Artykuł to tekst prasowy na określony temat: informacyjny przekazuje fakty (kto, co, gdzie, kiedy), a publicystyczny komentuje zjawisko i wyraża opinię autora popartą argumentami. Fakt to informacja, którą można sprawdzić; opinia to ocena, z którą można się nie zgodzić. Tekst reklamowy nakłania do kupna towaru lub skorzystania z usługi.

34.Literatura piękna a naukowa, popularnonaukowa i publicystyka

Literatura piękna (artystyczna) przedstawia fikcyjny świat, wyraża przeżycia i ma wartości estetyczne; należą do niej utwory epickie, liryczne i dramatyczne. Literatura naukowa przekazuje wyniki badań językiem specjalistycznym, z terminami, przypisami i bibliografią. Literatura popularnonaukowa wyjaśnia wiedzę naukową prostym językiem dla szerokiego grona czytelników, często z przykładami i ilustracjami. Publicystyka komentuje bieżące sprawy społeczne, polityczne i kulturalne, wyraża opinie autora i stara się przekonać odbiorcę.

35.Epoki literackie od antyku do oświecenia

Periodyzacja literatury to podział jej dziejów na epoki. Antyk (od ok. VIII w. p.n.e. do V w. n.e.): mitologia, Biblia, początki tragedii i komedii. Średniowiecze (V-XV w.): literatura religijna, pochwała Boga i świętych. Renesans (w Polsce głównie XVI w.): zainteresowanie człowiekiem i życiem doczesnym, nawiązania do antyku; Jan Kochanowski (fraszki, pieśni, Treny). Barok (w Polsce od końca XVI w. do połowy XVIII w.): przemijanie, kontrasty, kunsztowny styl. Oświecenie (w Polsce od ok. 1740 r., dojrzałe od 1764 r.): rozum, wiedza, wychowanie, krytyka wad; Ignacy Krasicki (bajki, satyry).

36.Epoki literackie od romantyzmu do współczesności

Romantyzm (w Polsce 1822-1863): uczucia, wyobraźnia, ludowość, świat nadprzyrodzony, walka o niepodległość; Adam Mickiewicz (ballady, Dziady cz. II, Pan Tadeusz), Juliusz Słowacki (Balladyna). Pozytywizm (1864-1890): praca, nauka, pomoc słabszym, realistyczna powieść i nowela; Henryk Sienkiewicz (Latarnik). Młoda Polska (1890-1918): nastroje, symbol, wolność artysty. Dwudziestolecie międzywojenne (1918-1939): nowe kierunki i eksperymenty z formą. Literatura współczesna (po 1939 r.): wojna, okupacja, los człowieka; m.in. Baczyński, Herbert, Różewicz, Szymborska.

37.Zaproszenie, ogłoszenie, dedykacja, podziękowanie, życzenia

Zaproszenie: kto zaprasza, kogo, na co, gdzie i kiedy (data, godzina), ewentualnie dodatkowe informacje, podpis. Ogłoszenie: krótka informacja dla wielu odbiorców - co, gdzie, kiedy, kontakt, nadawca. Dedykacja: komu (w celowniku), z jakiej okazji i z jakim uczuciem ofiarowujemy np. książkę, podpis i data. Podziękowanie: zwrot do adresata, za co dziękujemy, wyrazy wdzięczności, podpis. Życzenia: okazja, zwrot do adresata, czego życzymy, podpis. W tekstach do konkretnej osoby zaimki Ty, Ciebie, Tobie piszemy wielką literą.

38.Opis i charakterystyka

Opis przedstawia wygląd przedmiotu, osoby, miejsca, krajobrazu lub obrazu w uporządkowany sposób, np. od ogółu do szczegółu albo od pierwszego planu do tła, z epitetami i porównaniami. Opis przeżyć wewnętrznych ukazuje uczucia i myśli, np. strach lub radość: ich przyczynę, przebieg i objawy, za pomocą słownictwa nazywającego emocje i związków frazeologicznych. Charakterystyka przedstawia postać: dane (imię, wiek, pochodzenie), wygląd, cechy charakteru poparte przykładami zachowań, zainteresowania oraz ocenę postaci z uzasadnieniem.

39.Rozprawka: teza, hipoteza, argument, przykład

Rozprawka to tekst argumentacyjny, w którym autor uzasadnia swoje stanowisko. Wstęp zawiera tezę (twierdzenie, którego się broni) albo hipotezę (przypuszczenie, które się sprawdza). W rozwinięciu podaje się argumenty, czyli rzeczowe uzasadnienia tezy, każdy w osobnym akapicie, a do nich przykłady - konkretne sytuacje z lektury, historii lub życia. Argument wyjaśnia, dlaczego teza jest słuszna, a przykład pokazuje, że tak bywa naprawdę. Zakończenie zawiera wniosek: potwierdzenie tezy albo weryfikację hipotezy.

40.Przemówienie

Przemówienie to wypowiedź wygłaszana publicznie wobec słuchaczy, np. z okazji rozpoczęcia roku szkolnego lub jubileuszu, która ma przekonać, poruszyć albo zachęcić do działania. Zaczyna się zwrotem do słuchaczy (np. Szanowni Państwo!), we wstępie przedstawia okazję lub temat, w rozwinięciu argumenty, a kończy się podziękowaniem, apelem lub życzeniami. Wykorzystuje środki retoryczne: apostrofy, pytania retoryczne, wykrzyknienia, powtórzenia, wyliczenia i zwroty do słuchaczy w 2. osobie liczby mnogiej.