Łódzki Konkurs z Języka Polskiego - powieści i opowiadania etapu szkolnego

1.Bilbo Baggins

Tytułowy hobbit z powieści Tolkiena: stateczny mieszkaniec nory Bag End pod Pagórkiem w Hobbitonie, w krainie hobbitów (we „Władcy Pierścieni” nazwanej Shire), w świecie, który w innych utworach Tolkiena nosi nazwę Śródziemie. Ma około pięćdziesięciu lat i kocha wygody, ale czarodziej Gandalf wybiera go na „włamywacza” wyprawy krasnoludów. Gandalf ratuje drużynę m.in. przed trollami. W drodze Bilbo z bojaźliwego domatora staje się odważny, sprytny i uczciwy - to droga i przemiana bohatera, a podtytuł „tam i z powrotem” mówi o wyprawie i powrocie do domu.

2.Thorin Dębowa Tarcza i krasnoludy

Thorin to przywódca trzynastu krasnoludów, wnuk dawnego Króla pod Górą. Wyprawa ma odzyskać Samotną Górę i skarb krasnoludów, które dawno temu zagarnął smok Smaug; drużyna ma mapę Góry i klucz do ukrytych drzwi. Thorin jest dumny i odważny, ale po śmierci smoka chciwość każe mu bronić skarbu przed ludźmi i elfami. Śmiertelnie ranny w Bitwie Pięciu Armii, przed śmiercią godzi się z Bilbem.

3.Rivendell i Elrond

Rivendell to ukryta dolina na skraju Dzikich Krajów, w której stoi Ostatni Przyjazny Dom Elronda, przyjaciela elfów. Drużyna odpoczywa tu po przygodzie z trollami. Elrond rozpoznaje miecze znalezione w jaskini trolli i odczytuje na mapie ukryte znaki: dziurkę od klucza w tajnych drzwiach Samotnej Góry wskaże ostatni promień słońca w dniu Durina, gdy drozd zastuka w kamień. W drodze powrotnej Bilbo znów zatrzymuje się w Rivendell.

4.Gollum i pierścień

W podziemiach Gór Mglistych, uciekając przed goblinami, Bilbo gubi się i znajduje na ziemi pierścień, który czyni noszącego niewidzialnym. Spotyka Golluma - samotnego stwora znad podziemnego jeziora, który zwraca się do siebie „mój ssskarbie”. Grają w zagadki: gdy przegra Bilbo, Gollum go zje, gdy przegra Gollum, pokaże mu wyjście. Bilbo wygrywa pytaniem, co ma w kieszeni, a potem, niewidzialny dzięki pierścieniowi, wymyka się Gollumowi.

5.Orły i Beorn

Po ucieczce z jaskiń goblinów drużynę osaczają gobliny i wargowie (wilki), a ratunek przynoszą orły, które przenoszą wędrowców w bezpieczne miejsce. Potem gości ich Beorn - potężny człowiek, który potrafi zmieniać się w wielkiego czarnego niedźwiedzia. Daje im zapasy, pożycza kucyki na drogę do skraju lasu i ostrzega przed Mroczną Puszczą. Orły i Beorn zjawiają się też w Bitwie Pięciu Armii i przesądzają o zwycięstwie.

6.Mroczna Puszcza i elfy

Ponury las, przez który drużyna idzie już bez Gandalfa. Olbrzymie pająki chwytają krasnoludy, a Bilbo ratuje przyjaciół pierścieniem i mieczykiem, któremu nadaje imię Żądło. Potem elfy leśne, którymi rządzi król elfów, więzią krasnoludy w swoim pałacu. Niewidzialny Bilbo wykrada klucze i wysyła przyjaciół w pustych beczkach rzeką z piwnicy, aż do Esgaroth.

7.Smaug, Esgaroth i Bard

Smaug to smok, który zajął Samotną Górę i śpi na skarbie krasnoludów. Bilbo wykrada mu puchar, rozmawia z nim i dostrzega nagie miejsce pod lewą piersią smoka. Rozwścieczony Smaug pali Esgaroth (Miasto na Jeziorze). Bard, dowódca łuczników i potomek władców Dali, dowiaduje się od starego drozda o słabym miejscu i zabija smoka ostatnią, czarną strzałą.

8.Arcyklejnot i Bitwa Pięciu Armii

Arcyklejnot, czyli Serce Góry, to klejnot Thraina, którego Thorin pragnie najbardziej. Bilbo znajduje go i oddaje Bardowi oraz królowi elfów, by wymusić ugodę i nie dopuścić do wojny o skarb. Wtedy nadciągają gobliny Bolga i wilki: w Bitwie Pięciu Armii walczą z nimi elfy, ludzie i krasnoludy. Arcyklejnot spoczywa w grobie Thorina. Po powrocie Bilba do domu trwa właśnie licytacja jego rzeczy, bo uznano go za zmarłego.

9.Narrator „Małego Księcia” - pilot

Narrator jako sześciolatek narysował węża boa trawiącego słonia, ale dorośli widzieli na rysunku kapelusz, więc porzucił rysowanie i został pilotem. Sześć lat przed spisaniem tej historii miał awarię silnika na Saharze i zapas wody na osiem dni. Na pustyni spotkał Małego Księcia, który poprosił o rysunek baranka. Zadowolił go dopiero baranek w skrzynce, czyli skrzynka z otworami, w której baranek jest w środku.

10.Planeta B-612

Planetka Małego Księcia, niewiele większa od domu, widziana raz w 1909 r. przez tureckiego astronoma. Są na niej trzy wulkany (dwa czynne i jeden wygasły), które Książę starannie czyści, i nasiona baobabów: małe pędy trzeba codziennie wyrywać, bo wyrośnięte drzewa rozsadziłyby planetę. Na planecie można oglądać zachód słońca wiele razy dziennie, przesuwając krzesełko.

11.Róża Małego Księcia

Kwiat, który wyrósł na B-612 z przyniesionego nie wiadomo skąd ziarna. Róża jest piękna, ale próżna i kapryśna: żąda klosza i parawanu, udaje kaszel, by Książę miał wyrzuty sumienia, i chwali się czterema kolcami. Książę nie rozumie jej i odlatuje, a w podróży pojmuje, że należało oceniać ją po czynach, nie po słowach. Róża jest dla niego jedyna, bo poświęcił jej czas.

12.Sześć planet w „Małym Księciu”

Mały Książę odwiedza kolejno sześć planetek z jednym mieszkańcem, który pokazuje wadę dorosłych: Króla (chce rządzić wszystkimi i wszystkim), Próżnego (pragnie tylko podziwu i oklasków), Pijaka (pije, by zapomnieć, że wstydzi się picia), Bankiera (liczy gwiazdy i sądzi, że je posiada), Latarnika (zapala i gasi latarnię według rozkazu - jedyny, który nie wydaje się śmieszny, bo nie myśli tylko o sobie) i Geografa (spisuje świat, ale nie wychodzi z biura). Geograf radzi mu zwiedzić Ziemię.

13.Lis i oswajanie

Na Ziemi Mały Książę widzi ogród pełen róż (pięć tysięcy kwiatów podobnych do jego róży) i czuje się oszukany. Lis uczy go, że oswoić znaczy stworzyć więzy: oswojony staje się dla nas jedyny na świecie. Na pożegnanie zdradza sekret: dobrze widzi się tylko sercem, a człowiek staje się odpowiedzialny za to, co oswoił. Książę rozumie wtedy, że jego róża jest jedyna, bo ją oswoił.

14.Żmija, studnia i odejście Małego Księcia

Pierwszą istotą, którą Mały Książę spotyka na Ziemi, na afrykańskiej pustyni, jest żmija; obiecuje, że może mu kiedyś pomóc wrócić do domu. Ósmego dnia po awarii, gdy kończy się woda, Książę i pilot idą przez pustynię i o świcie znajdują studnię. W rocznicę przybycia na Ziemię żmija kąsa Księcia, a on cicho upada na piasek. Rano pilot nie znajduje ciała; wierzy, że Książę wrócił na planetę do róży.

15.„Mały Książę” jako przypowieść

Utwór Antoine'a de Saint-Exupéry'ego (w przekładzie Jana Szwykowskiego) bywa nazywany przypowieścią albo baśnią filozoficzną. Prosta historia o chłopcu z planetki ma drugie, ukryte znaczenie: mówi o przyjaźni, miłości, odpowiedzialności i o tym, że dorośli zapominają o tym, co najważniejsze. Postacie są symbolami (róża, lis, mieszkańcy planet), a są też elementy fantastyczne, np. mówiące zwierzęta i kwiaty.

16.Mary Lennox

Bohaterka „Tajemniczego ogrodu” F.H. Burnett (przekład Jadwigi Włodarkiewiczowej). Urodziła się w Indiach; zaniedbywana przez rodziców i wychowywana przez służbę, jest chorowita, kapryśna i nielubiana. Gdy rodzice umierają podczas epidemii cholery, trafia do wuja Archibalda Cravena, do Misselthwaite Manor na wrzosowiskach Yorkshire, gdzie przywozi ją pani Medlock, gospodyni (ochmistrzyni) dworu. W Anglii nabiera sił i staje się życzliwa.

17.Marta i Dick Sowerby

Marta to prostoduszna, wesoła służąca Mary, pochodząca z ubogiej, licznej rodziny ze wsi na wrzosowisku. Opowiada Mary o domu, przynosi jej skakankę i namawia do zabaw na świeżym powietrzu. Dick to jej dwunastoletni brat - „dziecko natury”, które oswaja dzikie zwierzęta, gra im na fujarce i zna się na roślinach. Pomaga Mary odnowić ukryty ogród, a ich matka, Zuzanna Sowerby, pomaga dzieciom radą.

18.Ben Weatherstaff i gil

Ben Weatherstaff to stary, mrukliwy ogrodnik z Misselthwaite, w którym Mary odnajduje pokrewną duszę. Jego przyjacielem jest gil - ptaszek z czerwoną piersią (w oryginale robin, w innych przekładach rudzik). To gil pomaga Mary: przysiada na świeżo rozkopanej ziemi, w której leży zakopany klucz, a potem siada na murze, gdy wiatr odsłania drzwi ukryte pod bluszczem.

19.Klucz i ukryty ogród

Ogród otoczony murem należał do żony pana Cravena, która lubiła siadać na ławeczce pod starym drzewem obsadzonym różami. Gdy pewnego razu złamała się gałąź, kobieta upadła i następnego dnia zmarła, a zrozpaczony pan Craven zamknął ogród i zakopał klucz. Od dziesięciu lat ogród był zamknięty, choć Ben Weatherstaff potajemnie pielęgnował w nim róże. Mary znajduje klucz i drzwi pod bluszczem, a potem z Dickiem w tajemnicy odnawia zarośnięty ogród. Ogród staje się ich wspólnym sekretem.

20.Colin Craven

Syn Archibalda Cravena i kuzyn Mary. Mieszka w odległej części dworu, nie wstaje z łóżka i jest przekonany, że wyrośnie mu garb i wcześnie umrze; to jego nocny płacz słyszy Mary. Pod wpływem Mary, która podczas jednego z jego ataków histerii po prostu na niego krzyczy, i Dicka zaczyna jeździć do ogrodu w fotelu, a potem uczy się chodzić i biegać. Swoje wyzdrowienie trzyma w tajemnicy przed ojcem.

21.Przemiana bohaterów i siła natury

W „Tajemniczym ogrodzie” przyroda leczy ciało i duszę: praca w ogrodzie, ruch na świeżym powietrzu i przyjaźń zmieniają kapryśną Mary w życzliwą dziewczynkę, a Colina w zdrowego chłopca. Zmienia się też pan Craven: podczas podróży za granicą śni mu się głos zmarłej żony wołający go do ogrodu, a list Zuzanny Sowerby skłania go do powrotu. Przy drzwiach ogrodu spotyka wybiegającego Colina. Ogród, który budzi się po zimie, można odczytać jako symbol odrodzenia.

22.Ebenezer Scrooge

Bohater „Opowieści wigilijnej” Charlesa Dickensa: londyński kupiec, skąpiec i odludek. Wyzyskuje swojego pomocnika, odmawia datku na biednych, a święta Bożego Narodzenia uważa za głupstwo. Odrzuca zaproszenie siostrzeńca Freda na świąteczny obiad. W wigilijną noc odwiedzają go duch dawnego wspólnika i trzy duchy świąt, po których się zmienia.

23.Jakub Marley

Zmarły siedem lat wcześniej wspólnik Scrooge'a, tak samo jak on chciwy. W Wigilię jego duch, skuty ciężkim łańcuchem, pojawia się u Scrooge'a. Ostrzega go, że po śmierci czeka go podobny los, i zapowiada wizytę trzech duchów: to dla Scrooge'a ostatnia szansa na zmianę. Pierwszy duch ma przyjść, gdy zegar wybije pierwszą po północy.

24.Trzy duchy w „Opowieści wigilijnej”

Duch Wigilijnej Przeszłości (minionych świąt) pokazuje Scrooge'owi dzieciństwo, młodość u życzliwego pryncypała Fezziwiga i utraconą miłość. Duch Tegorocznego Bożego Narodzenia (obecnych świąt) pokazuje ubogi, ale radosny obiad bożonarodzeniowy u Cratchitów i świętowanie u siostrzeńca Freda. Duch Przyszłych Wigilii (przyszłych świąt) pokazuje samotną śmierć Scrooge'a, o którą nikt nie dba, i grób z jego nazwiskiem.

25.Bob Cratchit i Mały Tim

Bob Cratchit to biedny, źle opłacany pomocnik Scrooge'a, który mimo to szanuje pryncypała i pije jego zdrowie podczas obiadu w Boże Narodzenie. Ma liczną rodzinę; jeden z jego synów, Mały Tim, jest słaby i chodzi o kulach, ale jest pogodny i dobry. Duch pokazuje Scrooge'owi, że chłopiec może nie przeżyć. Po przemianie Scrooge pomaga rodzinie, a dla Tima, który nie umarł, staje się drugim ojcem.

26.Przemiana Scrooge'a

Rano w Boże Narodzenie Scrooge budzi się odmieniony: wysyła Cratchitom wielkiego indyka, daje hojny datek na biednych, idzie na obiad do siostrzeńca Freda, a nazajutrz podwyższa Bobowi pensję. Utwór to opowiadanie z elementami fantastyki: duchy pojawiają się w realistycznym, wiktoriańskim Londynie. Przesłanie: nigdy nie jest za późno, by zmienić życie i dzielić się z innymi.

27.Staś Tarkowski

Czternastoletni Polak, syn inżyniera Władysława Tarkowskiego, który pracuje przy Kanale Sueskim; matka, Francuzka, nie żyje. Staś jest odważny, zaradny, zna kilka języków i świetnie strzela, choć bywa zarozumiały. Podczas porwania opiekuje się Nel, odmawia zmiany wiary przed Mahdim, zabija lwa i porywaczy, a potem prowadzi karawanę przez Afrykę. To główny bohater „W pustyni i w puszczy” Henryka Sienkiewicza.

28.Nel Rawlison

Ośmioletnia Angielka, córka pana Rawlisona, jednego z dyrektorów kompanii Kanału Sueskiego i przyjaciela ojca Stasia. Jest delikatna, łagodna i dobra, często choruje; w podróży zapada na febrę (malarię), którą leczy chinina. Jej wiernym obrońcą jest Saba - ogromny pies z rasy mastyfów. Po latach Nel zostaje żoną Stasia.

29.Porwanie Stasia i Nel

Dzieci mieszkają w Port-Saidzie. Na święta Bożego Narodzenia jadą do Medinet w prowincji Fajum, gdzie pracują ich ojcowie. Tam Sudańczycy Idrys i Gebhr, z pomocą Chamisa, podstępnie je porywają, a dwaj Beduini pomagają w drodze. Spisek ukartowała Fatma, żona Smaina, który przeszedł na stronę Mahdiego: dzieci mają trafić w ręce Smaina. Porywacze wiozą je na wielbłądach przez pustynię do Sudanu.

30.Mahdi i Chartum

Mahdi to przywódca powstania w Sudanie, uznawany przez swoich wyznawców za proroka; jego wojownicy oblegają Chartum, którego broni generał Gordon. W Omdurmanie, obok Chartumu, dzieci widzą okrucieństwo mahdystów. Staś odmawia przyjęcia wiary Mahdiego, bo zrobiłby to tylko ze strachu. Potem dzieci zostają wysłane do Faszody, do Smaina, ale nie zastają go tam i jadą dalej w głąb kraju.

31.Kali i Mea

Kali to młody Murzyn z plemienia Wa-hima, syn króla, niewolnik Gebhra; Mea to łagodna służąca Nel. Staś ratuje Kalego przed nożem Gebhra, a po zastrzeleniu lwa zabija też Gebhra, Chamisa i dwóch Beduinów. Kali i Mea wiernie służą dzieciom. Pod koniec Kali zostaje królem Wa-hima, a Staś uczy go wiary chrześcijańskiej.

32.Słoń King

Młody słoń uwięziony w skalnym wąwozie. Nel karmi go owocami i zaprzyjaźnia się z nim, a Staś wysadza skałę prochem z nabojów i uwalnia zwierzę. Dzieci nazywają go King, bo według Nel był królem wszystkich słoni. Obecność słonia odstrasza dzikie zwierzęta, a King nosi Nel w palankinie. Po latach żyje w Mombasie pod opieką Anglików.

33.Linde i latawce

Linde to ciężko ranny Szwajcar z Zurychu, podróżnik, którego Staś spotyka w puszczy. Przed śmiercią daje mu chininę dla chorej Nel, broń i zapasy i radzi, dokąd iść. Latawce to pomysł Stasia na ratunek: na każdym wypisuje, kim są, skąd uciekli i dokąd idą, oraz zamieszcza prośbę o depeszę do Port-Saidu, a Nel pomaga je kleić i puszczać na wiatr.

34.Wyprawa przez Afrykę

Po ucieczce dzieci wędrują z Kalim, Meą, Sabą i Kingiem przez nieznane rejony Afryki: przez wąwozy, puszczę i ziemie wrogich plemion, na wschód, ku oceanowi. Wyczerpani spotykają wyprawę kapitana Glena i doktora Clary'ego, a ojcowie odbierają dzieci w Mombasie. To powieść przygodowa: wartka akcja, egzotyczne miejsca, niebezpieczeństwa i bohater, który dzięki odwadze i rozwadze wychodzi z opresji.

35.Skawiński

Bohater noweli „Latarnik” Henryka Sienkiewicza: stary Polak, emigrant i tułacz, od około czterdziestu lat poza ojczyzną. Ma krzyż, który dostał „w roku trzydziestym” (czyli w 1830 r.), walczył m.in. na Węgrzech i w Stanach Zjednoczonych, kopał złoto w Australii, szukał diamentów w Afryce, służył na wielorybniku. Mimo uczciwości ciągle go spotyka nieszczęście. Zmęczony, pragnie spokoju jak statek, który szuka portu.

36.Aspinwall i latarnia

Aspinwall to miasto niedaleko Panamy, gdzie latarnia na skalistej wysepce wskazuje drogę statkom wśród mielizn. Po zaginięciu poprzedniego latarnika konsul Falconbridge przyjmuje na to miejsce Skawińskiego. Latarnik mieszka samotnie na wieży, codziennie wieczorem zapala światło i czuwa przy nim w nocy. Dla Skawińskiego latarnia staje się upragnioną przystanią po latach tułaczki.

37.Dlaczego Skawiński traci posadę?

Towarzystwo polskie w Nowym Jorku przysyła mu polskie książki, m.in. „Pana Tadeusza”. Skawiński czyta inwokację, płacze ze wzruszenia, wspomina kraj i zasypia na skale, śniąc o ojczyźnie. Nie zapala latarni, więc łódź rozbija się na mieliźnie; strażnik Johns zawiadamia go o zwolnieniu i starzec znów rusza w tułaczkę z książką przy piersi. „Latarnik” to nowela: jeden wątek, mało postaci i wyraźny punkt kulminacyjny. Główny motyw to tęsknota za ojczyzną.

38.„Dom numer pięć” Justyny Bednarek

Powieść dla młodych czytelników Justyny Bednarek (pierwsze wydanie: 2021). Opowiada o Piotrku, który nie znosi swoich okularów i czuje się przez nie inny, i o Eryku, lubianym liderze, któremu wszystko przychodzi łatwo. W tajemniczym domu numer pięć obaj trafiają do innego świata, gdzie to nieśmiały Piotrek musi poprowadzić. Tematy: poczucie inności, odwaga, przyjaźń, zaufanie i akceptacja siebie.

39.„Gorzka czekolada i inne opowiadania o ważnych sprawach”

Zbiór piętnastu opowiadań dla młodzieży (wyd. Prószyński i S-ka, 2016), przygotowany na piętnastolecie Fundacji ABCXXI „Cała Polska czyta dzieciom”. Każde opowiadanie dotyczy jednej wartości, np. przyjaźni, szacunku, sprawiedliwości, odwagi, wolności, optymizmu i życzliwości. Autorami są m.in. Barbara Kosmowska, Paweł Beręsewicz, Katarzyna Ryrych i Wojciech Cesarz; opowiadanie o mądrości napisał Andrzej Maleszka.

40.Odmiany powieści

Powieść przygodowa ma wartką akcję, egzotyczne miejsca i niebezpieczeństwa, np. „W pustyni i w puszczy”. Powieść fantasy rozgrywa się w wymyślonym świecie z magią i fantastycznymi istotami, np. „Hobbit” (czarodziej, smok, elfy). Powieść obyczajowa przedstawia codzienne życie, zwyczaje i relacje między ludźmi, np. „Tajemniczy ogród”. Jeden utwór może łączyć cechy kilku odmian.