Ojczyzna - romantyzm, pozytywizm, Sienkiewicz - NOWE Słowa na start 8

1.Elementy realistyczne i fantastyczne

Elementy realistyczne są zgodne z rzeczywistością: prawdziwe miejsca, ludzie i wydarzenia historyczne. Fantastyczne są w rzeczywistości niemożliwe: czary, potwory, mówiące zwierzęta. Utwór może je łączyć i opowiadać o prawdziwej historii w baśniowym przebraniu, np. wrogie wojsko pokazać jako stado smoków.

2.Perspektywa dziecka

Sposób opowiadania, w którym świat widzimy oczami dziecka: tylko to, co ono zauważa, rozumie i czuje. Trudne wydarzenia wydają mu się dziwne albo baśniowe, a czytelnik rozumie więcej niż bohater, więc mocniej odczuwa okrucieństwo świata dorosłych.

3.Aluzja

Ukryte nawiązanie do wydarzenia, osoby albo utworu, którego mówiący nie nazywa wprost - odbiorca musi je sam rozpoznać. Np. kłótnia sąsiadów o płot nazwana „naszą Zemstą” to aluzja do komedii Aleksandra Fredry.

4.Patriotyzm

Postawa osoby, która kocha swoją ojczyznę, czuje się jej częścią, działa dla jej dobra i jest gotowa wiele dla niej poświęcić. Nazwa pochodzi od greckiego słowa patría - ojczyzna.

5.Romantyczny wzór patriotyzmu

Przekonanie romantyków, że miłość do ojczyzny przejawia się w heroicznych czynach: walce zbrojnej, udziale w powstaniu, poświęceniu życia i szczęścia osobistego. Codzienna praca dla dobra wspólnego nie była w tym wzorze ważna. Najważniejszym przeżyciem tego pokolenia było powstanie listopadowe.

6.Utwór liryczno-epicki

Utwór, który łączy cechy liryki (wiersz, uczucia osoby mówiącej, środki stylistyczne) i epiki (fabuła, opowiadanie o wydarzeniach). Przykłady: ballada, np. „Świtezianka”, oraz „Reduta Ordona” Adama Mickiewicza.

7.„Reduta Ordona”

Utwór liryczno-epicki Adama Mickiewicza (romantyzm) o bohaterskiej obronie reduty w Warszawie podczas powstania listopadowego (1831 r.). O walce opowiada z wielkimi emocjami adiutant generała - naoczny świadek; bohaterem jest Ordon, dowódca reduty. Przesłanie: poświęcenie życia dla ojczyzny to najwyższe bohaterstwo; utwór potępia despotyzm cara i tworzy romantyczną legendę bohatera.

8.Apostrofa

Bezpośredni zwrot do osoby, zbiorowości, rzeczy lub pojęcia, często z wykrzyknikiem, np. „Litwo! Ojczyzno moja!” (Adam Mickiewicz). Wzmacnia emocje i nadaje wypowiedzi podniosły ton.

9.Porównanie

Zestawienie dwóch osób, rzeczy lub zjawisk połączonych wyrazem: jak, niby, niczym, jakby, np. „ręce zimne jak lód”. Uwydatnia cechę i pobudza wyobraźnię. W porównaniu oba człony są nazwane i połączone, w przenośni - nie.

10.Kontrast

Zestawienie przeciwieństw: barw, wielkości, postaw lub uczuć, np. biel i czerń, garstka i tłum, bogactwo i bieda. Uwydatnia różnice i podsuwa ocenę, np. podkreśla odwagę słabszej strony.

11.Podmiot liryczny

Osoba mówiąca w wierszu, także w tekście piosenki. Nie utożsamiamy jej z autorem. Może mówić w swoim imieniu (ja) albo w imieniu grupy (my), np. pokolenia lub narodu.

12.Ironia

Wypowiedź, w której mówiący ma na myśli coś innego, zwykle przeciwnego, niż mówi dosłownie, np. „Pięknie! Znowu spóźniony autobus.” Służy kpinie, żartowi albo krytyce. Rozpoznasz ją, gdy dosłowne znaczenie nie pasuje do sytuacji.

13.Pozytywizm

Okres w kulturze polskiej od upadku powstania styczniowego (1863-1864) do początku lat 90. XIX w., gdy debiutowali twórcy Młodej Polski. Nazwa pochodzi od dzieła Auguste'a Comte'a „Kurs filozofii pozytywnej” (1842): pozytywne było to, co pożyteczne, prawdziwe i naukowe. Pozytywiści cenili rozum, obserwację, obiektywność i pracę.

14.Praca organiczna

Program pozytywistów zamiast powstań: społeczeństwo jest jak żywy organizm, więc aby zdrowe i silne przetrwało pod zaborami, trzeba dbać o wszystkie jego części - gospodarkę, oświatę i najbiedniejszych.

15.Praca u podstaw

Edukowanie najbiedniejszych mieszkańców wsi i miast, np. uczenie chłopów czytania i pisania. Była jednym ze sposobów realizowania pracy organicznej.

16.Literatura pozytywizmu

Miała być pożyteczna: uczyć i kształtować postawy czytelników. Pisarze wybierali prozę (powieść, nowelę, opowiadanie), wiernie i obiektywnie pokazywali życie, ukazywali niedolę i krzywdę biednych (np. Bolesław Prus w „Katarynce”) i chętnie sięgali po tematy historyczne. Dzięki rozwojowi prasy popularne były reportaże i powieści w odcinkach.

17.Realizm

Kierunek w XIX-wiecznej sztuce europejskiej: wierne pokazywanie rzeczywistości i zwykłego życia. Zamiast tematów mitologicznych i ludzi z wyższych sfer realiści ukazywali trud i biedę robotników i chłopów. W 1855 r. Gustave Courbet pokazał swoje obrazy na wystawie „Realizm”.

18.Fotoreportaż

Zdjęcia, które bez upiększeń dokumentują prawdziwe życie i wydarzenia. Zapoczątkowały go zdjęcia Lewisa Hine'a pokazujące pracę dzieci w fabrykach - poruszyły opinię publiczną i skłoniły rządy do ochrony dzieci przed wyzyskiem.

19.Hiperrealizm

Kierunek we współczesnej sztuce: artyści przedstawiają rzeczywistość z niemal fotograficzną wiernością, np. rzeźba człowieka z plastiku, ze sztucznymi włosami i w prawdziwym ubraniu.

20.Architektura przemysłowa

Budowle XIX-wiecznych miast przemysłowych: fabryki, hale, biurowce, dworce kolejowe. Liczyły się użyteczność i łatwość budowy, dlatego obok cegły stosowano stal, żelazo i szkło. Przykład: manufaktura Izraela Poznańskiego w Łodzi.

21.Henryk Sienkiewicz

Pisarz pozytywizmu (1846-1916), autor nowel (np. „Latarnik”) i powieści historycznych: „Trylogii” („Ogniem i mieczem”, „Potop”, „Pan Wołodyjowski”) i „Quo vadis”. Pisał ku pokrzepieniu serc - by dodać Polakom otuchy, gdy Polski nie było na mapie. Jego powieści drukowano w gazetach w odcinkach. W 1905 r. otrzymał Literacką Nagrodę Nobla.