Mchy, paprotniki i rośliny nagonasienne - Puls życia 5

1.Mchy

Niewielkie rośliny - zwykle nie wyższe niż kilkanaście centymetrów. Żyją głównie na lądzie, w miejscach cienistych i wilgotnych: w runie leśnym, na pniach i gałęziach drzew, w szczelinach skalnych i na skałach, a w miastach np. między kostkami bruku. Tylko nieliczne żyją w wodzie.

2.Z jakich części składa się mech?

Roślina mchu składa się z chwytników, łodyżki i drobnych listków. Przypominają one korzenie, łodygę i liście, ale mają inną budowę, dlatego noszą inne nazwy. Latem na ulistnionej łodyżce wyrasta trzonek zakończony zarodnią.

3.Chwytniki

Części mchu, które utrzymują roślinę w podłożu. Przypominają korzenie, ale mają inną budowę. Podobnie jak łodyżka i listki wchłaniają wodę.

4.Ulistniona łodyżka

Łodyżka mchu z wyrastającymi z niej drobnymi listkami. Przeprowadza fotosyntezę, czyli wytwarza substancje pokarmowe. Wchłania też wodę.

5.Trzonek

Długa, żółtobrązowa część mchu, która latem wyrasta na ulistnionej łodyżce. Na jej szczycie jest zarodnia. Trzonek nie przeprowadza fotosyntezy - substancje pokarmowe pobiera z ulistnionej łodyżki.

6.Zarodnia

Miejsce, w którym powstają zarodniki. U mchu znajduje się na szczycie trzonka, a u paproci - na spodniej stronie liści. Dojrzałe zarodniki wysypują się z zarodni i kiełkują w nowe rośliny.

7.Jak mchy pobierają wodę?

Praktycznie całą powierzchnią ciała, bo wodę wchłaniają chwytniki, łodyżka i listki - inne rośliny lądowe tego nie potrafią. Mchy rosną w gęstych kępach, więc woda gromadzi się między listkami i między sąsiednimi roślinami.

8.Torfowiec błotny

Mech o wysokości ok. 20 cm. Ma rozgałęzione łodyżki z płaskimi listkami i kuliste zarodnie.

9.Widłoząb miotlasty

Niski mech (ok. 6 cm). Ma nierozgałęzione łodyżki, listki widlasto zakończone i zakrzywione zarodnie z długim dzióbkiem.

10.Płonnik pospolity

Mech o wysokości do 50 cm. Ma nierozgałęzione łodyżki, odstające, podłużne listki i proste zarodnie.

11.Paprotniki

Grupa roślin, do której należą m.in. paprocie, skrzypy i widłaki. Wykształcają właściwe organy roślinne: korzenie, łodygi i liście, dlatego są większe od mchów i lepiej przystosowane do życia na lądzie. Rosną głównie w miejscach wilgotnych i zacienionych, np. w lasach oraz nad brzegami jezior i rzek.

12.Dwa rodzaje liści paprotników

U wielu paprotników jedne liście przeprowadzają fotosyntezę, a na drugich powstają zarodnie. Tak jest np. u pióropusznika strusiego: liście zielone przeprowadzają fotosyntezę, a sztywne liście brązowe wytwarzają zarodnie. U niektórych gatunków, np. orlicy pospolitej, te same liście pełnią obie funkcje.

13.Jak wyglądają paprocie, takie jak nerecznica samcza?

Większość paproci ma kłącze, z którego wyrastają liczne, cienkie korzenie oraz duże, najczęściej pierzaste liście o długich ogonkach. Młode liście są ślimakowato zwinięte. Na spodniej stronie dojrzałych liści rozwijają się brązowe zarodnie zebrane w kupki.

14.Kłącze

Wieloletnia, podziemna łodyga paproci i skrzypów. Wyrastają z niej korzenie oraz liście (u paproci) albo nadziemne łodygi (u skrzypów). Magazynuje substancje odżywcze, dzięki czemu roślina może przetrwać zimę.

15.Jak wyglądają skrzypy, takie jak skrzyp polny?

Skrzypy mają kłącze, z którego wyrastają korzenie i nadziemne łodygi - proste lub rozgałęzione. Na łodygach są drobne albo silnie zredukowane liście. Liście z zarodniami tworzą na szczycie niektórych łodyg kłos zarodnionośny.

16.Kłos zarodnionośny

Skupienie liści z zarodniami na szczycie niektórych łodyg skrzypów i widłaków.

17.Pędy skrzypu polnego

Pęd wiosenny jest nierozgałęziony i żółtobrunatny, bo nie ma chlorofilu. Ma kłos zarodnionośny, wytwarza zarodniki i korzysta z substancji zgromadzonych w kłączu. Pęd letni jest zielony, silnie rozgałęziony, prawie dwa razy wyższy i nie ma kłosa. Przeprowadza fotosyntezę, a część substancji pokarmowych odkłada w kłączu.

18.Jak wyglądają widłaki, takie jak widłak goździsty?

Widłaki nie mają kłącza. Ich łodygi płożą się po powierzchni ziemi, a wyrastają z nich delikatne korzenie i pionowe odgałęzienia. Na łodygach są drobne, zielone liście, a na szczycie niektórych - kłos zarodnionośny.

19.Jak odróżnić paproć, skrzyp i widłak?

Paproć ma kłącze i duże, pierzaste liście z zarodniami na spodniej stronie. Skrzyp ma kłącze i nadziemne łodygi z drobnymi liśćmi oraz kłos zarodnionośny. Widłak nie ma kłącza: ma łodygę płożącą się z pionowymi odgałęzieniami, drobne liście i kłos zarodnionośny.

20.Jakie znaczenie w przyrodzie miały dawniej i mają dziś paprotniki?

Ponad 300 mln lat temu paprocie, skrzypy i widłaki były drzewami do 40 m wysokości. Tworzyły lasy i były głównymi producentami tlenu i pokarmu. Większość z nich wymarła na skutek gwałtownych zmian klimatu. Dziś są ważne tylko w niektórych środowiskach, np. w lesie: są składnikiem runa oraz miejscem życia, schronieniem i pokarmem drobnych zwierząt.

21.Rośliny nasienne

Rośliny, które oprócz korzeni, łodyg i liści wytwarzają kwiaty i nasiona. Rozprzestrzeniają się za pomocą nasion, a nie zarodników. Dzielimy je na nagonasienne i okrytonasienne.

22.Kwiat

Organ, który służy roślinom nasiennym do rozmnażania płciowego.

23.Nasienie

Organ, który umożliwia roślinom nasiennym przetrwanie i rozprzestrzenianie się. Zawiera zawiązek nowej rośliny chroniony przez łupinę nasienną. W odróżnieniu od zarodników nasienie nie kiełkuje od razu, tylko przechodzi w stan spoczynku i jest przenoszone przez wiatr, zwierzęta lub wodę.

24.Rośliny nagonasienne

Rośliny nasienne, których nasiona są nagie, czyli nie mają dodatkowych osłon. Najczęściej są to drzewa, rzadziej krzewy. Większość z nich to rośliny iglaste, np. sosna zwyczajna. Ich nasiona roznosi najczęściej wiatr.

25.Rośliny iglaste

Rośliny, których liście mają zwykle postać długich, sztywnych igieł. Należy do nich większość roślin nagonasiennych. W Polsce są ważnym składnikiem lasów mieszanych, a najwięcej ich rośnie na północy Europy, Azji i Ameryki Północnej.

26.Rośliny zimozielone

Rośliny, które nie zrzucają liści na zimę, tylko wymieniają je stopniowo, co kilka lat (np. igły świerka opadają po 5-7 latach). Dzięki temu przeprowadzają fotosyntezę przez cały rok. Takie są przeważnie rośliny iglaste - wyjątkiem jest modrzew, który zrzuca igły na zimę.

27.Dlaczego rośliny iglaste znoszą mróz i suszę?

Ich liście są wąskie i pokryte warstwą wosku, a pnie mają grubą korę. Dzięki temu są odporne na silne mrozy i wielomiesięczną suszę. Taka susza zdarza się podczas długich, mroźnych zim, gdy woda zamarza w glebie i rośliny nie mogą jej pobrać.

28.Jak wygląda sosna zwyczajna?

To drzewo o wysokości ok. 30 m. Pień, czyli zdrewniała, masywna łodyga pokryta grubą korą, rozgałęzia się i tworzy koronę. Liście to długie, sztywne igły wyrastające po dwie obok siebie. Część podziemną tworzy dobrze rozwinięty palowy system korzeniowy.

29.Kwiatostany i szyszki sosny

Sosna ma kwiaty męskie i kwiaty żeńskie zebrane w skupienia zwane kwiatostanami. Kwiatostany żeńskie z czasem zmieniają się w duże, brązowe szyszki. W szyszkach są nasiona ze skrzydełkami, dzięki którym roznosi je wiatr.

30.Jaką rolę w przyrodzie pełnią rośliny iglaste?

Podczas fotosyntezy rośliny iglaste przez cały rok pochłaniają ogromne ilości dwutlenku węgla i wytwarzają tlen. Są pokarmem zwierząt (ptaki jedzą nasiona, a jelenie, sarny i łosie - młode pędy i korę) i ich schronieniem (gniazda ptaków, dziuple wiewiórek i kun). Pobierają dużo wody z roztopów i ulew, więc pomagają zapobiegać powodziom.

31.Do czego człowiek wykorzystuje drzewa iglaste?

Drewno - w budownictwie oraz do produkcji papieru i mebli. Korę, szyszki, nasiona i igły - do produkcji kosmetyków i leków (igły sosny mają dużo witaminy C). Niektóre gatunki sadzi się, by zalesiać wydmy i zbocza nasypów, a wiele - jako rośliny ozdobne w parkach i ogrodach.

32.Świerk pospolity

Drzewo iglaste do 50 m wysokości. Igły krótkie, twarde, ostro zakończone. Szyszki długie, zwisające; dojrzałe opadają w całości.

33.Jodła pospolita

Drzewo iglaste do 50 m wysokości. Igły krótkie, spłaszczone, zaokrąglone na końcu. Szyszki długie, wzniesione pionowo w górę; dojrzałe rozpadają się na drzewie.

34.Modrzew europejski

Drzewo iglaste do 35 m wysokości. Igły delikatne, miękkie; jesienią żółkną i opadają na zimę - to wyjątek wśród roślin iglastych. Szyszki małe, jajowate; dojrzałe rozchylają łuski i uwalniają nasiona.

35.Cis pospolity

Krzew lub drzewo do 20 m wysokości. Igły krótkie, miękkie, zaokrąglone na końcu. Pojedyncze nasiona są otoczone czerwoną, mięsistą osnówką. Roślina trująca i objęta ochroną.

36.Jałowiec pospolity

Krzew do 6 m wysokości. Igły krótkie, twarde, ostro zakończone. Ma granatowe szyszkojagody, powstałe ze zrośniętych, mięsistych łusek nasiennych.

37.Kosodrzewina

Krzew do 3 m wysokości. Igły sztywne, grube, ostro zakończone. Szyszki małe, jajowate; dojrzałe rozchylają łuski i uwalniają nasiona.