Klasyfikacja, wirusy, bakterie i grzyby - Puls życia 5

1.Systematyka

Dziedzina biologii, która zajmuje się opisywaniem organizmów, nadawaniem im nazw i klasyfikowaniem, czyli dzieleniem organizmów na mniejsze grupy według określonych zasad. Grupy te nazywamy jednostkami klasyfikacji biologicznej.

2.Pokrewieństwo organizmów

Podstawa obecnego systemu klasyfikacji organizmów. Jedną z najnowocześniejszych metod określania pokrewieństwa jest badanie DNA. Jeden z pierwszych systemów klasyfikacji opracował w XVIII wieku szwedzki przyrodnik Karol Linneusz - brał pod uwagę wyłącznie podobieństwo budowy, np. kwiatów u roślin i zębów u zwierząt.

3.Królestwa organizmów

Królestwo to najwyższa jednostka klasyfikacji. Wyróżniamy pięć królestw: bakterii, protistów, grzybów, roślin i zwierząt. Bakterie są jednokomórkowe, nie mają jądra komórkowego, są cudzożywne lub samożywne. Grzyby są jedno- lub wielokomórkowe, mają jedno lub wiele jąder, są cudzożywne. Rośliny są zwykle wielokomórkowe, mają jądro komórkowe, są samożywne. Zwierzęta są wielokomórkowe, mają jądro komórkowe, są cudzożywne.

4.Gatunek

Podstawowa jednostka klasyfikacji. Grupa organizmów o podobnej budowie i zbliżonych wymaganiach życiowych, które mogą się rozmnażać płciowo i mają płodne potomstwo, czyli zdolne do rozmnażania płciowego.

5.Nazwa gatunku

Składa się z dwóch wyrazów: pierwszy określa rodzaj, do którego należy organizm, a drugi - jedną z jego cech charakterystycznych (dąb szypułkowy ma żołędzie na długich szypułkach, a dąb bezszypułkowy - bezpośrednio na pędzie). Naukowcy nadają nazwy po łacinie, aby uniknąć pomyłek, bo w różnych językach ten sam organizm ma inne nazwy. Dąb szypułkowy to po łacinie Quercus robur.

6.Jednostki klasyfikacji biologicznej

Grupy, na które systematycy dzielą organizmy. Najwyższą jednostką jest królestwo, a podstawową - gatunek. Główne jednostki w systematyce zwierząt, od najwyższej: królestwo, typ, gromada, rząd, rodzina, rodzaj, gatunek (np. zwierzęta, strunowce, ssaki, gryzonie, wiewiórkowate, wiewiórka, wiewiórka pospolita).

7.Jednostki klasyfikacji roślin

Niektóre są inne niż u zwierząt: u roślin występuje klasa i nie ma typów. Od najwyższej: królestwo (rośliny), gromada (okrytonasienne), klasa (dwuliścienne), rząd (astrowce), rodzina (astrowate), rodzaj (stokrotka), gatunek (stokrotka pospolita).

8.Wirusy

Niezwykle małe cząstki zakaźne, które wnikają do komórek organizmów i wywołują ich choroby. Atakują rośliny, zwierzęta, a nawet bakterie. Wirus składa się z kwasu nukleinowego zamkniętego w otoczce zbudowanej z białek.

9.Dlaczego wirusy nie są organizmami?

Bo nie mają budowy komórkowej i nie wykazują czynności życiowych charakterystycznych dla organizmów - m.in. nie odżywiają się, nie oddychają i nie rozmnażają się.

10.Namnażanie się wirusów

Zwiększanie liczby wirusów. Zachodzi tylko we wnętrzu żywych komórek, bo wirusy nie potrafią same wytwarzać swoich składników - wytwarza je komórka gospodarza. W jednej komórce mogą powstać tysiące wirusów, które następnie atakują kolejne komórki.

11.Budowa komórki bakterii

Bakteria to jedna komórka bez jądra komórkowego - jej nić DNA jest zanurzona w cytozolu. Od zewnątrz komórkę okrywają: otoczka, ściana komórkowa i błona komórkowa, a wnętrze wypełnia cytozol z rybosomami i nicią DNA. Bakteria może mieć rzęskę.

12.Występowanie bakterii

Bakterie żyją niemal wszędzie - na lądzie, w powietrzu i w wodzie. Część z nich żyje na powierzchni innych organizmów lub w ich wnętrzu. Niektóre przeżywają w skrajnie trudnych warunkach, np. w gorących źródłach, gdzie temperatura wody przekracza 100°C.

13.Odżywianie się bakterii

Większość bakterii jest cudzożywna: pasożyty pobierają pokarm z ciał innych organizmów i wywołują ich choroby (np. anginę, tężec, boreliozę), inne żyją w ścisłych związkach korzystnych dla obu stron (np. bakterie w korzeniach łubinu), a jeszcze inne rozkładają szczątki organizmów. Nieliczne bakterie są samożywne - niektóre z nich przeprowadzają fotosyntezę.

14.Oddychanie bakterii

Niektóre bakterie oddychają tylko tlenowo, inne tylko bez udziału tlenu (przeprowadzają fermentację), a jeszcze inne mogą oddychać na oba sposoby - zależnie od tego, czy w środowisku jest tlen.

15.Rozmnażanie się bakterii

Bakterie rozmnażają się bezpłciowo, przez podział komórki: komórka bakterii dzieli się na dwie komórki potomne. W sprzyjających warunkach bakterie mogą się dzielić nawet co 20 minut.

16.Znaczenie bakterii w przyrodzie

Bakterie rozkładają szczątki organizmów, dzięki czemu zapobiegają ich gromadzeniu i uczestniczą w tworzeniu gleby. Bakterie żyjące w ścisłych związkach z roślinami i zwierzętami umożliwiają im przetrwanie, np. bakterie z brodawek na korzeniach łubinu wchłaniają azot z powietrza i część jego związków przekazują roślinie. Bakterie pasożytnicze powodują choroby roślin i zwierząt.

17.Znaczenie bakterii dla człowieka

Pożyteczne bakterie wykorzystuje się do produkcji serów, kefirów, jogurtów i kiszonych warzyw (np. kapusty, ogórków), do rozkładu zanieczyszczeń w oczyszczalniach ścieków i do wytwarzania leków, np. antybiotyków. Pałeczki okrężnicy w jelicie grubym wytwarzają witaminy z grupy B i K. Szkodliwe bakterie wywołują procesy gnilne, które psują żywność, i powodują groźne choroby.

18.Drogi rozprzestrzeniania się drobnoustrojów

Wirusy i bakterie dostają się do organizmu różnymi drogami. Droga kropelkowa - podczas kaszlu i kichania, np. w kropelkach śliny. Droga pokarmowa - w wodzie i w pokarmach. Droga płciowa - podczas kontaktów płciowych. Przez krew - do krwi przez uszkodzoną skórę.

19.Choroby wirusowe i bakteryjne człowieka

Choroby wirusowe to m.in. grypa, ospa wietrzna, odra, różyczka, świnka i AIDS. Choroby bakteryjne to m.in. gruźlica, borelioza, tężec i salmonelloza.

20.Grypa

Choroba wirusowa przenoszona drogą kropelkową: wirusy w kropelkach śliny chorego (np. podczas kaszlu) dostają się do organizmu z wdychanym powietrzem. Objawy: gorączka, bóle głowy, mięśni i stawów, dreszcze, suchy kaszel i katar. Zapobieganie: szczepienia ochronne, unikanie kontaktu z chorymi, przestrzeganie zasad higieny (np. częste mycie rąk).

21.Ospa wietrzna, odra, różyczka i świnka

Choroby wirusowe przenoszone drogą kropelkową; zapobiega się im szczepieniami ochronnymi, unikaniem kontaktu z chorymi i higieną. Ospa wietrzna: gorączka, wysypka z czerwonych grudek, które po kilku dniach zasychają. Odra: gorączka, wysypka, ból gardła, duszności i kaszel. Różyczka: gorączka i czerwone plamki na ciele, czasem przebiega bezobjawowo. Świnka: gorączka i bolesne powiększenie ślinianek przyusznych.

22.AIDS

Choroba wirusowa, którą wywołuje wirus ludzkiego niedoboru odporności (HIV). Do zakażenia dochodzi przez kontakt z zakażoną krwią lub podczas kontaktów płciowych z osobami zakażonymi; matka może zakazić dziecko w czasie ciąży, porodu lub karmienia piersią. Objawy: spadek odporności organizmu - wtedy każdy kontakt z drobnoustrojami chorobotwórczymi może doprowadzić do śmierci; pierwsze objawy mogą wystąpić po latach. Zapobieganie: unikanie kontaktu z zakażoną krwią (np. jednorazowe igły i rękawiczki) i unikanie kontaktów płciowych z osobami zakażonymi.

23.Gruźlica

Choroba bakteryjna przenoszona drogą kropelkową - bakterie dostają się do organizmu z wdychanym powietrzem. Objawy: kaszel, gorączka, ból w klatce piersiowej, spadek masy ciała. Zapobieganie: okresowe prześwietlenia płuc i szczepienia ochronne.

24.Borelioza

Choroba bakteryjna przenoszona przez krew - bakterie dostają się do organizmu, gdy ugryzie nas zakażony nimi kleszcz. Objawy: rumień na skórze, gorączka, ból głowy, osłabienie, objawy ze strony układu nerwowego. Zapobieganie: unikanie kontaktu z kleszczami - odpowiednia odzież i preparaty odstraszające.

25.Tężec

Choroba bakteryjna przenoszona przez krew - bakterie dostają się do organizmu przez ranę zabrudzoną glebą. Objawy: zaburzenia czucia, bóle głowy, wzmożone napięcie mięśni i drgawki. Zapobieganie: szczepienia ochronne; osobom nieszczepionym podaje się surowicę.

26.Salmonelloza

Choroba bakteryjna przenoszona drogą pokarmową - bakterie dostają się do organizmu z pokarmem, np. zawierającym surowe jaja. Objawy: gorączka, silne bóle brzucha, biegunka, nudności i wymioty. Zapobieganie: przestrzeganie zasad higieny, właściwe przygotowywanie i przechowywanie żywności.

27.Cechy grzybów

Grzyby tworzą osobne królestwo. Są jednokomórkowe lub wielokomórkowe. W komórce mają jedno jądro lub kilka jąder (większość - więcej niż jedno). Komórki otacza ściana komórkowa zbudowana z cukru - chityny. Nie mają chloroplastów, dlatego wszystkie są cudzożywne.

28.Środowisko życia grzybów

Grzyby żyją głównie na lądzie, najczęściej w miejscach wilgotnych, ciepłych i zacienionych. Najwięcej gatunków rośnie w lasach (np. podgrzybek w lasach iglastych i mieszanych, opieńka na pniach i gałęziach drzew liściastych). Niektóre pojawiają się w domach (pleśnie na ścianach wilgotnych pomieszczeń), a inne żyją na powierzchni lub we wnętrzu innych organizmów.

29.Grzybnia i strzępki

Grzybnia to ciało grzyba. U większości gatunków jest zbudowana ze strzępek - długich, cienkich, nitkowatych elementów.

30.Grzyby jednokomórkowe

Grzyby, których ciało tworzy jedna komórka; zwykle mają mikroskopijne rozmiary, np. drożdże. Wyjątkiem jest pleśniak, widoczny gołym okiem - jego jedyna komórka to długa, rozgałęziająca się strzępka.

31.Owocnik

Część ciała grzyba wielokomórkowego, w której powstają zarodniki - komórki umożliwiające rozmnażanie się. Powstaje z ciasno splecionych strzępek i zwykle składa się z kapelusza i trzonu; zarodniki tworzą się na spodzie kapelusza. Część podziemną grzyba tworzą luźno ułożone strzępki grzybni.

32.Odżywianie się grzybów

Wszystkie grzyby są cudzożywne. Wiele z nich, w tym grzyby kapeluszowe, żywi się szczątkami organizmów (np. zrywka rośnie na odchodach roślinożerców). Pasożyty żyją wewnątrz lub na powierzchni innych organizmów i wywołują ich choroby (np. rdza źdźbłowa atakuje zboża). Niektóre żyją w ścisłym związku z drzewami: strzępki oplatają korzenie i ułatwiają pobieranie wody, a grzyb dostaje w zamian substancje pokarmowe z fotosyntezy (np. borowiki i dęby).

33.Oddychanie grzybów

Większość grzybów uzyskuje energię dzięki oddychaniu tlenowemu. Drożdże, zależnie od środowiska, w którym żyją, mogą oddychać tlenowo albo przeprowadzać fermentację.

34.Znaczenie grzybów w przyrodzie

Grzyby rozkładają szczątki organizmów na proste substancje i w ten sposób użyźniają glebę. Owocniki wielu grzybów, także trujących dla człowieka, są pożywieniem dla zwierząt, m.in. ślimaków, lisów, saren i dzików. Grzyby pasożytnicze powodują choroby zwierząt i roślin.

35.Znaczenie grzybów dla człowieka

Pozytywne: grzyby są dodatkiem do potraw (źródłem witamin i soli mineralnych), służą do wypieku pieczywa i ciast, do produkcji alkoholu, serów (np. pleśniowych) i leków, np. antybiotyków (pędzlak wytwarza penicylinę). Negatywne: pleśnie niszczą źle przechowywaną żywność i wytwarzają w niej substancje trujące, grzyby wywołują choroby skóry i narządów wewnętrznych (np. płuc), a niektóre gatunki są trujące.

36.Gatunki grzybów trujących

Grzyby trujące stanowią zagrożenie dla zdrowia człowieka. Przykłady: muchomor sromotnikowy; muchomor czerwony - owocnik kapeluszowy, kapelusz czerwony z białymi łatkami, rośnie w lasach mieszanych; piestrzenica kasztanowata - owocnik kapeluszowy o barwie żółtawobrązowej, rośnie w lasach sosnowych.

37.Porosty

Organizmy zaliczane do królestwa grzybów, zbudowane ze strzępek grzyba i komórek glonów (glony to grupa organizmów samożywnych). Grzyb chroni glon i dostarcza mu wodę z solami mineralnymi, a glon daje grzybowi pokarm wytworzony w fotosyntezie. Dzięki tej współpracy porosty znoszą suszę oraz skrajnie niskie i skrajnie wysokie temperatury. Ze względu na wygląd wyróżnia się porosty skorupiaste, listkowate i krzaczkowate.

38.Organizmy pionierskie

Organizmy, które jako pierwsze zasiedlają nowe środowiska, bo mają niewielkie wymagania życiowe. Należą do nich porosty: rosną np. na nagich skałach i uczestniczą tam w tworzeniu gleby. Dopiero na przygotowanym przez nie podłożu mogą rozwijać się rośliny.

39.Porosty a czystość powietrza

Wiele gatunków porostów jest wrażliwych na zanieczyszczenia powietrza. Obfite występowanie porostów świadczy o tym, że powietrze jest czyste, a brak porostów - o silnym zanieczyszczeniu powietrza.