Twój niezbędnik - pojęcia na egzamin - NOWE Słowa na start 8

1.Rodzaje literackie

Liryka wyraża uczucia, myśli i przeżycia podmiotu lirycznego, który mówi bezpośrednio lub pośrednio; utwory dzielą się zwykle na strofy zbudowane z wersów. W epice narrator opowiada fabułę, czyli powiązane ze sobą zdarzenia z udziałem bohaterów. Dramat jest przeznaczony do wystawienia na scenie: tekst główny to dialogi i monologi bohaterów, tekst poboczny to didaskalia; zwykle dzieli się na akty i sceny.

2.Fraszka

Krótki utwór poetycki pisany wierszem, zwykle żartobliwy, czasem refleksyjny, oparty na ciekawym pomyśle. Zazwyczaj kończy się puentą - celnym, często zaskakującym zamknięciem. Tytuły fraszek zaczynają się zwykle od przyimków Na… albo Do…, np. „Na zdrowie” Jana Kochanowskiego.

3.Tren

Utwór żałobny, który jest pochwałą zmarłej osoby i wyraża smutek oraz żal po jej stracie. Gatunek znany już w starożytności. Przykład: „Treny” Jana Kochanowskiego.

4.Pieśń

Utwór stroficzny o regularnej budowie i wyrazistym rytmie, opartym na jednakowej liczbie sylab w wersach i stałym układzie rymów. Często ma refren i powtórzenia. Przykład: „Pieśń świętojańska o sobótce” Jana Kochanowskiego.

5.Powieść i jej odmiany

Powieść to dłuższy utwór pisany prozą (bez podziału na wersy i strofy), w którym narrator opowiada o dziejach i przeżyciach bohaterów. Jej odmiany to m.in.: kryminalna (detektywistyczna), historyczna (np. „Quo vadis”), obyczajowa, fantasy (np. „Hobbit”), fantastycznonaukowa, czyli science fiction, i przygodowa (np. „W pustyni i w puszczy”).

6.Nowela

Krótki, zwięzły, jednowątkowy utwór pisany prozą, z wyraźnym punktem kulminacyjnym - momentem, w którym decyduje się los bohatera - i zakończony puentą. Ważną rolę odgrywa w nim np. wybrana postać lub przedmiot. Przykład: „Katarynka” Bolesława Prusa.

7.Przypowieść (parabola)

Utwór, w którym przedstawiona historia ma oprócz znaczenia dosłownego głębszy sens. Przypowieść pokazuje wzory do naśladowania i wskazuje, czego trzeba unikać. Przykład: przypowieść o synu marnotrawnym.

8.Epopeja

Rozbudowany, wielowątkowy utwór pisany wierszem, który przedstawia dzieje bohaterów na tle przełomowych wydarzeń historycznych. Ma podniosły styl i kunsztowny język pełen środków stylistycznych. Przykład: „Pan Tadeusz” Adama Mickiewicza.

9.Tragedia i komedia

Tragedia to utwór dramatyczny o poważnej tematyce: bohater jest uwikłany w tragiczny konflikt, więc jakąkolwiek decyzję podejmie, poniesie klęskę, a jego życie zwykle kończy się śmiercią (np. „Balladyna” Juliusza Słowackiego). Komedia to dramat o pogodnej, często zabawnej tematyce, z dynamiczną akcją, która zwykle prowadzi do pomyślnego zakończenia (np. „Zemsta” Aleksandra Fredry).

10.Ballada

Wierszowany utwór o niesamowitych, często fantastycznych wydarzeniach, które mogą budzić grozę. Nawiązuje do legend, wierzeń i moralności ludowej, a przyroda jest w nim świadkiem zdarzeń. To gatunek mieszany: łączy cechy liryki, epiki i dramatu. Przykład: „Świtezianka” Adama Mickiewicza.

11.Apostrofa i inwokacja

Apostrofa to bezpośredni, uroczysty zwrot do adresata: bóstwa, osoby, zjawiska, pojęcia lub przedmiotu, np. „Cicho leż, moja naturo”; podkreśla emocjonalny stosunek nadawcy do adresata. Inwokacja to rozbudowana apostrofa na początku utworu - zwrot do bóstwa lub duchowego patrona z prośbą o natchnienie i pomoc w tworzeniu, np. w „Panu Tadeuszu”.

12.Epitet

Wyraz, który w utworze literackim określa rzeczownik. Uwydatnia cechy osób, przedmiotów, zwierząt, roślin i zjawisk, dzięki czemu łatwiej wyobrazić sobie opisywaną sytuację, np. ptak z połamanym skrzydłem, zbłąkana mrówka.

13.Neologizm artystyczny

Nowy wyraz utworzony przez pisarza, aby nazwać coś w sposób niebanalny, niestereotypowy i wyrazisty, np. „płoszydła” (o oczach) w „Balladzie dziadowskiej” Bolesława Leśmiana.

14.Porównanie

Zestawienie jednego zjawiska z innym, pod pewnym względem podobnym, zwykle po to, by uwydatnić cechę opisywanego obiektu. Obie części łączą zwykle słowa: jak, jakby, niby, niczym, np. „Italia leży niby talerz modry”.

15.Przenośnia (metafora)

Takie zestawienie słów, w którym zyskują one dodatkowe znaczenia. Przenośni nie można rozumieć dosłownie - jej sens wynika z połączenia i przenikania się znaczeń wyrazów, np. „mgły niebieskiej chwieje się równina”.

16.Pytanie retoryczne

Pytanie pozorne: nadawca nie oczekuje na nie odpowiedzi albo odpowiedź jest oczywista. Zadaje się je m.in. po to, by skłonić odbiorcę do refleksji.

17.Uosobienie i ożywienie

Uosobienie nadaje przedmiotom, pojęciom i zjawiskom przyrody cechy ludzkie, np. potok śmiał się z rzeki. Ożywienie nadaje im cechy istot żywych, np. pobiegnie rzeka.

18.Alegoria i symbol

Alegoria to element świata przedstawionego (np. zwierzę, przedmiot, zdarzenie), który oprócz znaczenia dosłownego ma jedno ukryte znaczenie - jest jednoznaczna, np. w bajkach kruk to alegoria pychy, a mrówka - pracowitości. Symbol to znak, który poza znaczeniem dosłownym wyraża treści głęboko ukryte; jest wieloznaczny, np. woda może symbolizować oczyszczenie, zapomnienie, niestałość i życie.

19.Ironia

Zamierzona sprzeczność między dosłownym a właściwym znaczeniem wypowiedzi. Podważa sens dosłowny i podkreśla dystans nadawcy wobec treści, np. „Piękną pogodę mamy dzisiaj” powiedziane z cierpkim uśmiechem w deszczowy, ponury dzień.

20.Aforyzm

Zwięzłe, błyskotliwe sformułowanie zawierające prawdę życiową, moralną lub filozoficzną. Opiera się zwykle na zestawieniu dwóch elementów o przeciwstawnych znaczeniach albo na zaskakującym twierdzeniu, sprzecznym z powszechnym mniemaniem.

21.Tekst popularnonaukowy, naukowy, informacyjny i reklamowy

Tekst popularnonaukowy przedstawia tematy naukowe w przystępny sposób odbiorcy, który nie ma specjalistycznej wiedzy: ma przejrzysty język, obrazowe przykłady i porównania, a terminów naukowych używa oszczędnie. Tekst naukowy jest zrozumiały głównie dla specjalistów, a tekst informacyjny zwięźle podaje fakty bez opinii (np. hasło w encyklopedii). Tekst reklamowy ma nakłonić do kupna produktu lub skorzystania z usługi: przyciąga uwagę oryginalnym hasłem i słowami typu nowość, promocja, gratis.

22.Tekst publicystyczny

Tekst w prasie, radiu, telewizji lub internecie o aktualnych wydarzeniach. Przekazuje fakty i opinie autora, a jego zadaniem jest wpływanie na opinię publiczną. Należą do niego m.in. artykuł (teza lub hipoteza uzasadniona argumentami i przykładami) i wywiad (rozmowa z autorytetem w formie przygotowanych pytań i odpowiedzi, zwykle na jeden temat).

23.Reportaż

Gatunek z pogranicza literatury i publicystyki: dziennikarska relacja z rzeczywistych wydarzeń, które autor obserwował sam albo poznał z relacji świadków i dokumentów. Ma aktualny temat i wiarygodny opis oparty na faktach, łączy różne formy wypowiedzi (opis, opowiadanie, dialog) i styl publicystyczny.

24.Pisownia wielką literą

Wielką literą piszemy m.in.: imiona, nazwiska i nazwy własne zwierząt (Mruczek); nazwy planet, kontynentów, państw, regionów, miejscowości i ich części (Wenus, Śląsk, Oksywie); nazwy mieszkańców planet, kontynentów, państw i regionów, a od 2026 r. także miast, dzielnic i wsi (Ślązak, Gdańszczanin); nazwy geograficzne (Śnieżka, Wisła); nazwy świąt (Wielkanoc); pierwszy wyraz tytułu książki; w tytułach czasopism - wszystkie wyrazy poza spójnikami i przyimkami.

25.Pisownia małą literą

Małą literą piszemy m.in.: przymiotniki utworzone od nazw geograficznych (warszawski, mazurski), nazwy powiatów i województw (powiat nowosądecki, województwo mazowieckie), nazwy zabaw i zwyczajów (mikołajki) oraz wyraz ulica na początku nazwy ulicy (ulica Lipowa). Od 2026 r. wyrazy aleja, plac, park na początku nazwy piszemy już wielką literą (Aleja Lipowa, Plac Zbawiciela).

26.Pisownia „nie”

Łącznie: z rzeczownikami (niekupowanie), z przymiotnikami i przysłówkami odprzymiotnikowymi we wszystkich stopniach (niezły, niedobrze, nielepszy, nienajmocniej) i z imiesłowami przymiotnikowymi (niepiszący, niepisany). Rozdzielnie: z czasownikami i wyrazami w funkcji czasownika (nie lubić, nie można), z przysłówkami nieutworzonymi od przymiotników (nie bardzo), z imiesłowami przysłówkowymi (nie pisząc, nie napisawszy), z zaimkami i liczebnikami (nie ja, nie pięć).

27.Części mowy

Odmienne: czasownik (co robi? co się z kimś dzieje?), rzeczownik (kto? co?), przymiotnik (jaki?), liczebnik (ile? który z kolei?) i zaimek, który zastępuje inne części mowy. Nieodmienne: przysłówek (jak? gdzie? kiedy?), przyimek, spójnik, partykuła i wykrzyknik. Przymiotnik i przysłówek mogą się stopniować (młody - młodszy - najmłodszy, wolno - wolniej - najwolniej).

28.Formy osobowe i bezosobowe czasownika

Forma osobowa wskazuje osobę (kupujemy). Formy bezosobowe to bezokolicznik (kupować), forma zakończona na -no, -to (kupowano) i imiesłowy: przymiotnikowy czynny (kupujący), przymiotnikowy bierny (kupowany), przysłówkowy współczesny (kupując) i przysłówkowy uprzedni (kupiwszy). Czasownik może być dokonany (zrobić) lub niedokonany (robić) - to jego aspekt.

29.Podmiot i orzeczenie

Podmiot nazywa to, o czym mówi orzeczenie (kto? co?); zwykle jest rzeczownikiem lub zaimkiem w mianowniku, rzadziej w dopełniaczu (Nie było chleba). Bywa domyślny (Byłem zmęczony - ja) i szeregowy (Ola i Dominik wrócili); zdanie bez podmiotu to zdanie bezpodmiotowe (Powitano przybyłych). Orzeczenie określa czynność lub stan i występuje w każdym zdaniu; orzeczenie imienne tworzą łącznik (np. jest, został) i orzecznik (jest lekarzem, został lekarzem).

30.Przydawka, dopełnienie i okolicznik

Przydawka określa rzeczownik i odpowiada na pytania: jaki? który? czyj? ile? czego? z czego? (ósma klasa, brat Ewy). Dopełnienie określa czasownik i odpowiada na pytania przypadków innych niż mianownik i wołacz (zjadłem obiad, rozmawialiśmy z babcią). Okolicznik informuje o miejscu, czasie, sposobie, przyczynie lub celu czynności (leżała na plaży, rozmawiali długo).

31.Równoważnik zdania, zdanie pojedyncze i złożone

To typy wypowiedzeń wyróżnione ze względu na obecność i liczbę orzeczeń. Równoważnik zdania nie ma orzeczenia, ale łatwo je dodać (Za tydzień wycieczka). Zdanie pojedyncze ma jedno orzeczenie: nierozwinięte (sam podmiot i orzeczenie albo samo orzeczenie) lub rozwinięte (z określeniami). Zdanie złożone ma co najmniej dwa orzeczenia - jest złożone podrzędnie albo współrzędnie.

32.Zdanie złożone podrzędnie

Zdanie podrzędne uzupełnia treść zdania nadrzędnego; zdania składowe oddzielamy przecinkiem. Rodzaje według pytania, na które odpowiada zdanie podrzędne: przydawkowe (jaki? który? czyj?), dopełnieniowe (kogo? co? o czym? itd.), okolicznikowe (gdzie? kiedy? jak? po co?), podmiotowe (kto? co?) i orzecznikowe (kim? czym? jaki?). Zamiast zdania podrzędnego może wystąpić równoważnik zdania.

33.Zdanie złożone współrzędnie

Zdania składowe są od siebie gramatycznie niezależne, łączy je wspólna treść; łączą się bez spójnika albo za pomocą spójnika. Rodzaje (w nawiasach przykładowe spójniki): łączne - treści łączą się w czasie i przestrzeni (i, oraz); rozłączne - wykluczają się (albo, lub); przeciwstawne - przeciwstawiają się sobie (ale, lecz); wynikowe - treść drugiego zdania wynika z treści pierwszego (więc, dlatego).

34.Imiesłowowy równoważnik zdania

Wypowiedzenie składowe, w którym zamiast osobowej formy czasownika występuje imiesłów przysłówkowy. Z imiesłowem współczesnym czynności są jednoczesne (Marcin szedł, robiąc dużo hałasu). Z imiesłowem uprzednim czynność z równoważnika jest wcześniejsza niż czynność ze zdania nadrzędnego (Przekroczył próg, zrobiwszy kilka kroków).

35.Mowa niezależna i zależna

Mowa niezależna to dosłowne przytoczenie czyjejś wypowiedzi: jako cytat w cudzysłowie (Marta zapytała mnie: „Co robisz po lekcjach?”) albo jako dialog wyodrębniony myślnikami. Mowa zależna oddaje czyjąś wypowiedź własnymi słowami, w zdaniu złożonym podrzędnie (Marta zapytała mnie, co robię po lekcjach).

36.Upodobnienia fonetyczne

Głoska może się upodobnić do sąsiedniej pod względem dźwięczności. Udźwięcznienie: bezdźwięczna przed dźwięczną brzmi dźwięcznie (prośba [proźba]). Ubezdźwięcznienie: dźwięczna obok bezdźwięcznej brzmi bezdźwięcznie (ławka [łafka]). Upodobnienie wsteczne zmienia głoskę poprzedzającą (ławka), a postępowe - następującą po bezdźwięcznej (kwaśny [kfaśny]). Zachodzi w obrębie wyrazu (przygoda [pszygoda]) albo na granicy wyrazów (nad stawem [natstawem]).

37.Akcent

W większości polskich wyrazów akcent pada na drugą sylabę od końca. Na ostatnią: w literowcach (WF [wu-ef]) i wyrazach jednosylabowych z przedrostkiem typu arcy-, eks-, wice- (wicemistrz). Na trzecią od końca: w 1. i 2. os. lm. czasu przeszłego (wołaliśmy), w trybie przypuszczającym z -bym, -byś, -by (poszliby), w zapożyczeniach na -ika, -yka (fizyka) i liczebnikach na -sta, -set (czterysta, osiemset). Na czwartą od końca: w formach z -byśmy, -byście (pływalibyśmy).

38.Rodzina wyrazów i rdzeń

Rodzinę tworzą wyrazy pokrewne, czyli słowa o wspólnym rdzeniu - wspólnej cząstce znaczeniowej (uczyć, uczeń, uczelnia, nauka, nauczyciel). W rdzeniu mogą zachodzić oboczności, czyli wymiany głosek: rdzenie oboczne ucz- i uk- (cz:k). Wyraz, od którego zaczyna się rodzina (uczyć), jest niepodzielny słowotwórczo, a pozostałe - podzielne.

39.Wyraz podstawowy i pochodny

Wyraz podstawowy to ten, od którego tworzy się nowe słowo; wyraz pochodny jest od niego utworzony (nauka → naukowy). Który jest który, ustalamy parafrazą słowotwórczą, czyli objaśnieniem wyrazu pochodnego za pomocą podstawowego: naukowy - 'dotyczący nauki', nauczycielka - 'kobieta pracująca jako nauczyciel'.

40.Temat słowotwórczy i formant

Temat słowotwórczy to część wspólna wyrazu podstawowego i pochodnego (nauk- w wyrazie naukowy); mogą w nim zachodzić oboczności (nauczyć - nauka, cz:k). Formant to cząstka, za pomocą której tworzy się nowy wyraz: przedrostek stoi przed tematem (odpowiedzieć), przyrostek - po temacie (domek), wrostek - między dwoma tematami (grzybobranie), a formant zerowy występuje w wyrazach utworzonych przez odrzucenie zakończenia wyrazu podstawowego (zakup od zakupić).