Dostrzec piękno - nobliści i poezja współczesna - NOWE Słowa na start 8

1.Umberto Boccioni, „Ulica wchodzi do domu”

Obraz włoskiego malarza z 1911 r. Kobieta widziana od tyłu wychyla się z balkonu i patrzy na tętniącą życiem ulicę: budowę, robotników, rusztowania i konie. Ruch i gwar miasta oddają jaskrawe barwy, rozbite kształty i przenikające się płaszczyzny, a kamienice zdają się nachylać i „wchodzić” do wnętrza.

2.„13 bajek z królestwa Lailonii dla dużych i małych”

Zbiór krótkich opowiadań Leszka Kołakowskiego, w których autor w prosty sposób przedstawił ważne problemy filozoficzne. Wydarzenia rozgrywają się w fikcyjnym Królestwie Lailonii, gdzie płaci się patronałami. Z tego zbioru pochodzi „Piękna twarz”.

3.Nino

Bohater „Pięknej twarzy”, czeladnik piekarski, który słynął z najpiękniejszej twarzy w okolicy. Praca przy piecu w gorącej, wilgotnej piekarni i zmartwienia zaczęły zostawiać na niej ślad, więc Nino kupił kosztowny kuferek i schował do niego twarz.

4.Losy Nino i jego twarzy

Nino pożyczył od sąsiadów pieniądze na kuferek i schował w nim twarz, a z czasem przestał ją wyjmować nawet w święta. Nie spłacił długu, a gdy sąsiad zagroził mu sądem, oddał kuferek do lombardu w Lipoli. Po dziewięciu miesiącach sąsiad podał go do sądu i Nino trafił do więzienia za długi.

5.Kru

Lailoński uczony, który rozmawia z Nino. Nino nie chce mu pokazać twarzy, bo mogłaby się zniszczyć; twierdzi, że można doskonale żyć bez twarzy, i chce, by była wiecznie piękna, choćby „dla nikogo”. Kru odpowiada, że Nino pragnie rzeczy niemożliwej.

6.Zakończenie „Pięknej twarzy”

Właściciel lombardu daje twarz Nino dzieciom, które robią z niej piłkę do siatkówki. Nino nic o tym nie wie: w więzieniu opowiada wszystkim, że ma piękną twarz, której nic nie zepsuje.

7.Przestroga w „Pięknej twarzy”

Utwór przestrzega przed przesadną dbałością o piękno, czyli kultem piękna. Uroda schowana przed światem, piękna „dla nikogo”, traci sens, a Nino żyje „bez twarzy” i jest dumny z czegoś, czego nikt nie widzi - żyje pozorami.

8.„Piękna twarz” jako bajka filozoficzna

To krótka, zmyślona opowieść osadzona w fikcyjnym królestwie, z której wynika pouczenie (morał) o życiu. Od większości bajek, np. Ignacego Krasickiego, różni się tym, że jest pisana prozą, a jej bohaterami są ludzie, a nie zwierzęta. Przedstawia w prosty sposób problem filozoficzny, dlatego nazywa się ją bajką filozoficzną.

9.Polscy nobliści w dziedzinie literatury

Henryk Sienkiewicz (1905), Władysław Reymont (1924), Czesław Miłosz (1980), Wisława Szymborska (1996) i Olga Tokarczuk (nagroda za rok 2018, przyznana w 2019 r.). Trzy ostatnie osoby to współcześni nobliści: w literaturze współczesnej, pełnej różnych tematów, idei artystycznych i stylów, Polacy zdobyli tę najważniejszą nagrodę literacką świata trzykrotnie.

10.Mowa noblowska

Przemówienie, które laureat Nagrody Nobla wygłasza w związku z otrzymaniem nagrody. Pisarze mówią w nim m.in. o swojej twórczości, o roli poety i literatury oraz o świecie.

11.Czesław Miłosz

Poeta i prozaik, laureat Nagrody Nobla z 1980 r. W utworach poruszał m.in. temat wpływu historii na człowieka; zachwycał się też światem i naturą. Jeden z jego tomów wierszy to „Świat: poema naiwne”.

12.Mowa noblowska Czesława Miłosza

Miłosz mówi, że jego obecność na trybunie noblowskiej to argument dla tych, którzy sławią „cudownie złożoną nieobliczalność życia”. W szkole sądził, że Nobla dostają autorzy grubych dzieł prozą, a później - pisząc wiersze po polsku, choć mieszkał we Francji czy w Ameryce - przyjmował, że poeta może być sławny najwyżej w swojej wiosce czy mieście.

13.Wisława Szymborska

Poetka, laureatka Nagrody Nobla z 1996 r. Pisała o przyjaźni, o roli przypadku w życiu człowieka i o zachwycie, jaki mogą wywołać zwykłe przedmioty. Słynęła z poczucia humoru i dystansu do siebie; tworzyła też żartobliwe limeryki i tzw. lepieje. Tomy: m.in. „Wołanie do Yeti” i „Sto pociech”.

14.Mowa noblowska Wisławy Szymborskiej

Szymborska mówi, że poeta musi ciągle powtarzać sobie „nie wiem”. Każdy wiersz jest próbą odpowiedzi, ale po postawieniu kropki odpowiedź wydaje się tymczasowa i niewystarczająca, więc poeta próbuje znowu. Następne dowody jego niezadowolenia z siebie historycy literatury nazwą „dorobkiem”.

15.Olga Tokarczuk

Pisarka, laureatka Nagrody Nobla za rok 2018 (przyznanej w 2019 r.). Jej książki są przesycone tajemnicą i duchowością, świadczą o niezwykłej wyobraźni, nawiązują do mitologii i zachęcają, by spojrzeć na świat inaczej niż zwykle. Napisała m.in. „Prawiek i inne czasy”. Sprzeciwia się nienawiści i staje w obronie słabszych.

16.Mowa noblowska Olgi Tokarczuk

Tokarczuk porównuje świat do tkaniny, którą codziennie przędziemy na wielkich krosnach informacji, dyskusji, filmów, książek, plotek i anegdot; dzięki internetowi robi to prawie każdy. Gdy zmienia się opowieść, zmienia się świat - świat jest stworzony ze słów, więc ogromne znaczenie ma to, jak o nim myślimy i opowiadamy.

17.„Zgubiona dusza”

Opowieść Olgi Tokarczuk o człowieku, który żył w takim pośpiechu, że zgubił duszę; ilustracje do książki stworzyła Joanna Concejo. Zaczyna się jak baśń („Był sobie raz…”), historię opowiada narrator trzecioosobowy, a całość ma cechy przypowieści: dosłowna historia ma głębszy sens i pokazuje, czego unikać.

18.Jan

Bohater „Zgubionej duszy”. Pracował bardzo dużo i bardzo szybko, często podróżował i dawno zostawił duszę daleko za sobą. Bez duszy żyło mu się nawet dobrze, ale świat wydawał mu się płaski - jak gładka kartka z zeszytu do matematyki w równiutkie kratki.

19.Noc Jana w hotelu

Obudził się w nocy i poczuł, że nie ma czym oddychać. Nie wiedział, jak się tu znalazł ani po co przyjechał, zapomniał nawet, jak ma na imię; czuł się bardzo samotny, a w lustrze widział tylko rozmytą smugę. Swoje imię - Jan - odczytał w paszporcie.

20.Stara, mądra lekarka

Wyjaśniła Janowi, że świat jest pełen ludzi biegających w pośpiechu i ich spóźnionych, zagubionych dusz, bo dusze poruszają się wolniej niż ciała. Dusze wiedzą, że zgubiły właściciela, a ludzie często nie wiedzą, że zgubili duszę. Zaleciła Janowi znaleźć swoje miejsce, usiąść spokojnie i czekać na duszę.

21.Odzyskanie duszy przez Jana

Znalazł mały domek na skraju miasta i codziennie czekał na krześle przez wiele dni, tygodni i miesięcy - urosły mu w tym czasie długie włosy i broda do pasa. Pewnego popołudnia przyszła jego dusza - zmęczona, brudna i podrapana.

22.Życie Jana po odzyskaniu duszy

Jan i jego dusza żyli razem długo i szczęśliwie, a Jan pilnował, by nie robić niczego szybciej, niż nadąży dusza. Zakopał w ogródku zegarki i walizki: z zegarków wyrosły kwiaty podobne do dzwonków, a z walizek - potężne dynie, którymi żywił się zimą. Przedmioty kojarzące się z pośpiechem i podróżami zamieniły się w przyrodę.

23.Dusza jako symbol w „Zgubionej duszy”

Symbolizuje życie wewnętrzne człowieka: jego uczucia, przeżycia i kontakt z samym sobą. Jan zgubił duszę, bo żył w ciągłym pośpiechu i gonił za pracą.

24.Przesłanie „Zgubionej duszy”

Warto zwolnić, nie gonić bez przerwy za pracą i żyć w zgodzie z sobą i z przyrodą. Człowiek w pośpiechu traci kontakt z tym, co w nim najważniejsze, a ważniejsze jest to, kim jest, niż to, co ma.

25.Julia Hartwig

Poetka i tłumaczka (1921-2017). W czasie wojny była łączniczką AK. W jej dorobku są m.in. tomy liryków „Jasne niejasne” i „Spojrzenie”, poematy prozą, słuchowiska radiowe, bajki dla dzieci i wspomnienia. W utworach pokazuje, jak w codziennych sytuacjach odnaleźć uniwersalne prawdy o człowieku.

26.Kot Maurycy

Tytułowy bohater wiersza Julii Hartwig. Domownicy wyzywają go od rabusiów, gangsterów i zabijaków: przeszkadza w posiłkach, wskakuje na stół, rozrywa paczki z jedzeniem, przynosi upolowanego szpaka, żąda wejścia lub wyjścia i bije się z kotami sąsiadów. Nikomu nie schlebia, jest nieugięty i obojętny na nakazy i pieszczoty.

27.Sprzeczność w relacji ludzi z kotem Maurycym

Kot niczym nie zasługuje na miłość, a mimo to ludzie go pieszczą i tulą, zachwycają się jego miękkim chodem i zręcznymi skokami, dają mu najlepsze kąski i pozwalają spać na swoich łóżkach. Wiersz opiera się na kontraście: wady kota - czułość ludzi.

28.Puenta wiersza „Kot Maurycy”

Miłość nie jest nagrodą za cnoty, posłuszeństwo czy lojalność, lecz za wdzięk, niepokorność, urodę, zniewalające spojrzenie i samo życie - bo wielka jest w ludziach potrzeba kochania.

29.Podmiot liryczny w wierszu „Kot Maurycy”

Obserwator, który opowiada o kocie w trzeciej osobie, a w puencie wypowiada się w imieniu wszystkich ludzi („w nas”).

30.Budowa wiersza „Kot Maurycy”

To jedna ciągła strofa bez rymów i bez znaków interpunkcyjnych. Ważne są wyliczenia (przewinień kota i oznak czułości ludzi), kontrast i puenta na końcu. Nastrój wiersza jest humorystyczny, ciepły i refleksyjny.

31.Józef Baran

Polski poeta, eseista i dziennikarz (ur. 1947 r.), przez pewien czas nauczyciel języka polskiego, całe życie związany z Krakowem. Jego wiersze przetłumaczono na ponad dwadzieścia języków, a utwory zainspirowały wielu piosenkarzy i kompozytorów. Jest laureatem Nagrody Fundacji im. Kościelskich.

32.Budowa wiersza Józefa Barana „Światy”

To bardzo krótki wiersz z dwóch części: pierwsza ma 2 wersy, druga - 3. Nie ma w nim rymów, wielkich liter ani znaków interpunkcyjnych. Obie części opierają się na słowie „można”, a podmiot liryczny się nie ujawnia - wiersz brzmi jak refleksja, sentencja.

33.Dwie postawy w wierszu „Światy” Józefa Barana

Uważne, wnikliwe spojrzenie: przyglądając się nawet kropli wody, można być „światów odkrywcą”. Powierzchowne patrzenie: można wędrować dookoła świata i „przeoczyć wszystko”. Przesłanie: o poznaniu świata decyduje uważność, a nie liczba odwiedzonych miejsc.

34.W minimum formy zawrzeć maksimum treści

Zasada, według której utwór ma być jak najkrótszy, a powiedzieć jak najwięcej. Realizuje ją wiersz „Światy”: w pięciu wersach mieści prawdę o tym, jak poznawać świat.

35.Jan Kochanowski

Autor „Trenów” i „Pieśni”. Treny kojarzą się m.in. z żałobą, śmiercią dziecka, rozpaczą, miłością rodzicielską i pocieszeniem; pieśni - z harmonią, cnotą, Bogiem, pięknem natury, wiejskim życiem i receptą na szczęście.

36.Ignacy Krasicki

Autor „Bajek”, które kojarzą się m.in. z morałem, alegorią, uosobieniem, przywarami i słabościami ludzkimi, głupotą, pychą, fałszywymi przyjaciółmi i krzywym zwierciadłem.

37.Adam Mickiewicz

Autor „Dziadów cz. II” (skojarzenia m.in.: duchy, wierzenia ludowe, życie po śmierci, wina i kara, groza, człowieczeństwo) i „Pana Tadeusza” (m.in. epopeja, inwokacja, szlachta, ojczyzna, tradycja, przyroda, kłótnie i niezgody, przemiana bohatera).

38.Juliusz Słowacki

Autor „Balladyny”, która kojarzy się m.in. z ambicją, zbrodnią, okrucieństwem, winą i karą, sumieniem, władzą, fatalną miłością, siłami nadprzyrodzonymi i legendami ludowymi.

39.Aleksander Fredro

Autor komedii „Zemsta”, która kojarzy się m.in. ze sporem o mur, szlachtą, kłótliwością, zemstą, podstępem, zalotami, nazwiskami znaczącymi, karykaturą i wadami narodowymi.