Kamienie na szaniec - lektura - NOWE Słowa na start 8

1.Aleksander Kamiński

Pisarz, pedagog i instruktor harcerski (1903-1978). Dzieciństwo spędził na dzisiejszej Ukrainie, a do Polski wrócił w 1921 r. Był nauczycielem historii i wychowawcą, działał w ZHP. W czasie wojny należał do Głównej Kwatery Szarych Szeregów, był komendantem Organizacji Małego Sabotażu „Wawer” i redagował „Biuletyn Informacyjny” - najważniejsze pismo podziemne. Za pomoc Żydom otrzymał tytuł Sprawiedliwego wśród Narodów Świata.

2.Geneza „Kamieni na szaniec”

Kamiński opisał losy swoich podkomendnych z Szarych Szeregów - chłopców, których znał i cenił - żeby podtrzymać rodaków na duchu w czasie okupacji. Podstawą książki stały się wspomnienia Tadeusza Zawadzkiego (Zośki) i relacje uczestników akcji. Pierwsze wydanie ukazało się konspiracyjnie w lipcu 1943 r. i szybko stało się najsłynniejszą książką czasów okupacji.

3.Czas i miejsce akcji

Akcja toczy się w latach 1939-1943: od czerwca 1939 r. (matura bohaterów i ostatnie wakacje przed wojną) do sierpnia 1943 r. (śmierć Zośki pod Sieczychami). Głównym miejscem akcji jest okupowana Warszawa, a także jej okolice, m.in. Celestynów i Sieczychy pod Wyszkowem.

4.Literatura faktu

Utwory oparte na prawdziwych wydarzeniach, relacjonowanych przez naocznego świadka, obserwatora lub uczestnika albo odtworzonych na podstawie dokumentów i wspomnień. „Kamienie na szaniec” należą do literatury faktu: bohaterowie to prawdziwi ludzie z prawdziwymi nazwiskami i pseudonimami, a wydarzenia, daty i miejsca są autentyczne.

5.Gawęda harcerska

Opowieść snuta przez drużynowego, np. przy ognisku, zwrócona wprost do słuchaczy i przekazująca wzory postaw. „Kamienie na szaniec” ją przypominają: zaczynają się od wezwania „Posłuchajcie opowiadania...”, narrator zwraca się do odbiorców, mówi językiem bliskim mowie potocznej i chce wychowywać.

6.Narrator w „Kamieniach na szaniec”

Narrator trzecioosobowy, ale wyraźnie zaangażowany: podziwia bohaterów, komentuje i ocenia wydarzenia, nie ukrywa uczuć wobec okupantów, a czasem zwraca się wprost do czytelnika. W scenach pełnych napięcia opowiada w czasie teraźniejszym i stawia pytania retoryczne, dzięki czemu czytelnik przeżywa wydarzenia razem z bohaterami.

7.Braterstwo i służba

Dwa ideały, które według narratora bohaterowie potrafili wcielić w życie. Braterstwo to przyjaźń i lojalność - gotowość, by zaryzykować życie dla przyjaciela, jak przy odbiciu Rudego. Służba to działanie dla ojczyzny i innych ludzi, w którym własne sprawy schodzą na dalszy plan.

8.Tytuł „Kamienie na szaniec”

Nawiązuje do wiersza Juliusza Słowackiego „Testament mój”, który recytowano przy umierającym Rudym. Szaniec to ziemne umocnienie obronne, a kamienie - materiał do jego budowy. Metaforycznie: młodzi ludzie oddają życie za ojczyznę jak kamienie rzucane na szaniec, by go umocnić. Podobnego tytułu użył już Zośka w swoich wspomnieniach („Kamienie rzucane na szaniec”).

9.Szare Szeregi

Konspiracyjna nazwa Związku Harcerstwa Polskiego, który już we wrześniu 1939 r. rozpoczął działalność podziemną. Harcerze prowadzili mały sabotaż, a członkami oddziałów zbrojnych mogli być tylko pełnoletni. Najbardziej znane były bataliony „Zośka” i „Parasol” - „Parasol” przeprowadził zamach na Franza Kutscherę, dowódcę policji i SS w Warszawie, a oba walczyły w powstaniu warszawskim.

10.Podział Szarych Szeregów

Szare Szeregi dzieliły się na trzy warstwy według wieku: Zawisza - najmłodsi, których zbiórki przypominały przedwojenne harcerstwo; Bojowe Szkoły (BS) - warstwa średnia, pełniąca służbę wojskową, głównie w łączności; Grupy Szturmowe (GS) - najstarsi, przeznaczeni do dywersji i partyzantki. GS i BS należały do Armii Krajowej.

11.Buki

Nazwa nadana przez autora grupie harcerzy z 23 Warszawskiej Drużyny Harcerzy (Pomarańczarni) przy Gimnazjum i Liceum im. Stefana Batorego, którzy wiosną 1939 r. zdali maturę. Należeli do niej Alek, Rudy i Zośka, a prowadził ją Zeus - Leszek Domański, nauczyciel geografii.

12.Wawer

Organizacja Małego Sabotażu, której komendantem był Aleksander Kamiński. Jej nazwa upamiętnia zbrodnię w podwarszawskim Wawrze, gdzie w grudniu 1939 r. Niemcy rozstrzelali 107 Polaków. Bohaterowie działali w niej od marca 1941 r.: Zośka był komendantem jednego z rejonów, a Alek i Rudy prowadzili własne grupy.

13.Mały sabotaż

Walka z okupantem bez użycia broni: napisy i rysunki na murach, nalepki, ulotki, zrywanie flag hitlerowskich, wybijanie szyb, gazowanie kin. Miał podtrzymywać ducha Polaków, piętnować tych, którzy szli Niemcom na rękę, a okupantowi pokazywać, że naród się nie poddał.

14.Kotwica

Znak Polski Walczącej - połączone litery P i W - wprowadzony przez Wawer i rysowany na murach w całej Warszawie. Akcję organizował Zośka (stąd jego zaszczytny pseudonim Kotwicki), a głównym wykonawcą był Rudy, który zrobił też ponad dziesięć dużych stempli z kotwicą.

15.Żółw

Rysunek na murach, który zachęcał Polaków do powolnej pracy w zakładach pracujących dla okupanta. Rekordzistą był Rudy - jednego wieczoru narysował ponad 80 żółwi.

16.Akcja przeciw kinom

Mały sabotaż chciał zniechęcić Polaków do kin, bo pokazywano w nich niemiecką propagandę, a dochód szedł do kas niemieckiej propagandy. Pisano hasło „Tylko świnie siedzą w kinie” (Rudy dorysował do niego świnie na murze koszar), gazowano sale. Akcja się nie udała - publiczność nadal chodziła do kin.

17.Tablica z pomnika Kopernika

Najsłynniejszy z indywidualnych wyczynów Wawra: w lutym 1942 r. Alek zdjął niemiecką tablicę, która zasłaniała polski napis na pomniku Kopernika. Niemcy w odwecie usunęli pomnik Kilińskiego, a Alek napisał na murze Muzeum Narodowego, gdzie go złożono: „Ludu Warszawy - jam tu! Jan Kiliński”. Wawer nadał mu pseudonim Kopernicki.

18.Alek w małym sabotażu

Był z natury odważny i wybierał zadania najtrudniejsze: wybijał szyby fotografom, którzy wystawiali zdjęcia niemieckich żołnierzy, zerwał olbrzymią flagę hitlerowską z gmachu PKO, zdjął niemiecką tablicę z pomnika Kopernika i malował w centrum miasta wielkie napisy „Polska zwycięży!”.

19.Rudy w małym sabotażu

Był pomysłowym wynalazcą i dobrym rysownikiem: narysował świnie przy haśle „Tylko świnie siedzą w kinie”, bił rekordy w rysowaniu żółwi, zdjął trzy wielkie flagi hitlerowskie z gmachu Zachęty i namalował kotwicę na pomniku lotnika na placu Unii Lubelskiej. Wymyślił m.in. stemple z kotwicą i „wieczne pióro” do wielkich napisów.

20.Dywersja

Walka zbrojna z okupantem: wykolejanie pociągów, wysadzanie mostów, odbijanie więźniów, ataki na posterunki i likwidowanie gestapowców. W przeciwieństwie do małego sabotażu używa się w niej broni i materiałów wybuchowych. Bohaterowie przeszli do dywersji w listopadzie 1942 r. w Grupach Szturmowych, włączonych do oddziałów dywersji podziemnego wojska (Kedyw).

21.Etapy walki bohaterów

Od małego sabotażu w Wawrze (1941-1942) przeszli do dywersji w Grupach Szturmowych (od listopada 1942 r.). Najważniejsze akcje to odbicie więźniów pod Arsenałem (marzec 1943 r.), odbicie więźniów w Celestynowie (maj 1943 r.) i zdobycie posterunku żandarmerii w Sieczychach (sierpień 1943 r.).

22.Odbicie więźniów pod Arsenałem

W marcu 1943 r. gestapo aresztowało Rudego i torturowało go w śledztwie. Kilka dni później oddział Zośki, pod dowództwem Orszy (Stanisława Broniewskiego), zaatakował przy Arsenale więźniarkę wiozącą więźniów z alei Szucha na Pawiak i uwolnił Rudego oraz innych więźniów. Alek został w akcji ciężko ranny i zmarł kilka dni później - tego samego dnia co Rudy.

23.Celestynów

Stacja na linii Lublin-Warszawa, gdzie w maju 1943 r. oddział Zośki zatrzymał pociąg z wagonem-więźniarką, którym Niemcy wieźli więźniów z obozu na Majdanku do Oświęcimia, i uwolnił więźniów. Była to pierwsza akcja, którą Zośka samodzielnie zaplanował i dowodził.

24.Sieczychy

Wieś pod Wyszkowem, gdzie w sierpniu 1943 r. oddział Szarych Szeregów zdobył posterunek żandarmerii niemieckiej - w ramach akcji, w której jednej nocy atakowano ponad dziesięć takich posterunków. Akcja się udała, ale zginął w niej Zośka, który poprowadził natarcie - jedyny Polak, który przelał w tej walce krew.

25.Alek (Aleksy Dawidowski)

Wysoki, ciągle uśmiechnięty i roztrzepany „Glizda”, z natury bardzo odważny, ambitny, spragniony niezwykłych czynów i naturalny przywódca kolegów. Pracował nad sobą, by zyskać opanowanie. Jego ojca Niemcy aresztowali w 1939 r. i rozstrzelali w Palmirach. Alek zmarł w marcu 1943 r. od rany odniesionej w akcji pod Arsenałem.

26.Rudy (Jan Bytnar)

Piegowaty intelektualista o rudawych włosach i wszechstronnych talentach (kucharz Buków, rysownik, majsterkowicz), prymus i najlepszy uczeń Szkoły Wawelberga. Z natury nie był odważny - przy każdej akcji musiał przezwyciężać lęk. Dowodził plutonem „Sad”. Aresztowany i torturowany przez gestapo, nikogo nie wydał; zmarł po odbiciu pod Arsenałem.

27.Zośka (Tadeusz Zawadzki)

Przezwisko zawdzięczał dziewczęcej urodzie. Był skryty, uparty i ambitny, mocno związany z domem i matką. Spokojny i opanowany, urodzony organizator i przywódca: w małym sabotażu planował akcje i dobierał ludzi, pod Arsenałem prowadził swój oddział, a w Celestynowie dowodził całą akcją. Zginął w sierpniu 1943 r. w Sieczychach.

28.Pokolenie wojenne

Pokolenie Alka, Rudego i Zośki: urodzeni około 1920 r., w 1939 r. zdali maturę i mieli 18-19 lat, gdy wybuchła wojna. Zamiast studiować i pracować, poszli do konspiracji i bardzo szybko dojrzewali. Musieli rozstrzygać trudne dylematy, a ich marzenia - o nauce, zawodzie i budowaniu lepszej Polski - przerwała śmierć.

29.Dylematy moralne bohaterów

Alek długo się zastanawiał, czy wolno zabić człowieka, nawet wroga, zwłaszcza zaskoczonego. Zośka musiał wybierać między posłuszeństwem rozkazowi a ratowaniem przyjaciela - wykonał rozkaz odwołania pierwszej próby odbicia Rudego. Dywersanci żyli w rozdarciu między walką a zwykłym życiem i czuli odpowiedzialność za podkomendnych.

30.Śmierć Alka i Rudego

Obaj zmarli tego samego dnia, w marcu 1943 r. Śmierć Alka, rannego w walce, przyjaciele uznali za żołnierski los. Rudy zmarł z powodu tortur zadanych mu przez gestapo w śledztwie - tej śmierci nie potrafili zapomnieć ani wybaczyć. W odwecie podziemie zlikwidowało gestapowców odpowiedzialnych za jego śledztwo.

31.Polskie Państwo Podziemne

Tajne struktury państwa polskiego w czasie okupacji, z własnym wojskiem - Armią Krajową, do której należały m.in. Grupy Szturmowe Szarych Szeregów. Było największą organizacją ruchu oporu w okupowanej Europie.

32.Czas pogardy

Określenie czasu II wojny światowej, gdy okupanci deptali godność i życie człowieka. W „Kamieniach na szaniec” widać to w łapankach, egzekucjach (Wawer, Palmiry), obozach koncentracyjnych (Oświęcim, Majdanek), torturach w siedzibie gestapo przy alei Szucha i w zagładzie getta warszawskiego.

33.Szczęście umierającego Rudego

Mimo strasznego bólu Rudy mówił, że jest szczęśliwy: był wolny i bezpieczny wśród przyjaciół, którzy zaryzykowali życie, by go odbić - czuł ich braterstwo. Można też odczytać, że dawało mu spokój to, że wytrwał w śledztwie i nikogo nie wydał, a życie oddał za wolną Polskę i wierność przyjaciołom.

34.Huśtawka rozdwojenia

Słowa jednego z dywersantów w drodze do Sieczych: młodzi żołnierze podziemia żyli w ciągłym rozdarciu między walką a zwykłym życiem - byli naraz żołnierzami i cywilami, dowódcami i dziećmi swoich mam, mieli pistolet, ale chodzili też do szkoły.

35.Linia Powstańców

Tak miejscowa tradycja nazywa wielki las pod Wyszkowem, w którym oddział biwakował przed akcją w Sieczychach - na pamiątkę powstania styczniowego (1863). Przy ognisku młodzi żołnierze wspominali przodków-powstańców, a Andrzej Morro i Maciek mówili o Alku. Można w tym widzieć ciągłość walki o wolność.

36.„Z nami to jak z lasem”

Słowa Zośki do siostry Hani po śmierci Alka i Rudego: gdy jedno drzewo pada pod siekierą, cały las dalej rośnie. Na miejsce poległych przychodzą młodsi, np. Andrzej Morro, Maciek i Długi, więc walka trwa. Przed akcją w Sieczychach Zośka dostrzega w nich podobieństwo do Alka i Rudego.

37.Pamięć o Alku, Rudym i Zośce

Ich imionami nazwano oddziały Szarych Szeregów walczące w powstaniu warszawskim: batalion „Zośka”, kompanię „Rudy” i pluton „Alek”. Książka Kamińskiego ocaliła ich od zapomnienia, a następne pokolenia traktują ich jako wzór.