Życiowe wybory - dwudziestolecie, poezja, reportaż - NOWE Słowa na start 8

1.Suzanne Collins

Amerykańska pisarka i scenarzystka telewizyjna (ur. 1962 r.), autorka trylogii powieściowej „Igrzyska śmierci”. Inspiracją do napisania cyklu były programy telewizyjne typu reality show i walki gladiatorów w starożytnym Rzymie.

2.Państwo Panem

Państwo przyszłości, które powstało na terenie zrujnowanej przez kataklizmy Ameryki Północnej; rządzą nim dyktatorskie władze stolicy. Dwunasty Dystrykt to jedna z jego najuboższych części, a Złożysko - część dystryktu zamieszkana przez biedniejszych mieszkańców, głównie górników i ich rodziny.

3.Głodowe Igrzyska

Turniej na śmierć i życie transmitowany na żywo w telewizji. Co roku władze stolicy żądają od każdego dystryktu daniny - chłopca i dziewczyny, zwanych trybutami, którzy muszą w nim walczyć. Zwycięzca dostaje gwarancję życia w luksusie, a jego dystrykt - dostawy żywności.

4.Losowanie trybutów w Dwunastym Dystrykcie

Prowadzi je przesadnie entuzjastyczna Effie Trinket, która eskortuje trybutów do stolicy. Najpierw losuje dziewczynę - pada imię Primrose Everdeen, więc Katniss zgłasza się za siostrę na ochotnika. Potem wylosowany zostaje Peeta Mellark, a Katniss wspomina ich jedyne spotkanie sprzed lat.

5.Katniss Everdeen

Narratorka powieści, nastolatka z Dwunastego Dystryktu. Jest odpowiedzialna i gotowa do poświęceń: po śmierci ojca w katastrofie górniczej szukała jedzenia dla głodującej rodziny, a gdy wylosowano jej siostrę, zgłosiła się w jej miejsce na trybuta.

6.Primrose Everdeen

Młodsza, 12-letnia siostra Katniss. Jej nazwisko wylosowano do Igrzysk, choć jej kartka była jedna na wiele tysięcy - wtedy Katniss zgłosiła się za nią na ochotnika.

7.Peeta Mellark

Syn piekarza z Dwunastego Dystryktu, wylosowany trybut spośród chłopców. Katniss nie przyjaźni się z nim, ale pamięta, że przed laty, gdy głodowała, ukradkiem rzucił jej dwa przypalone bochny chleba, choć matka kazała mu rzucić je świni.

8.Uczucia Katniss wobec Peety

Katniss czuje się dłużniczką Peety: dostała od niego chleb w najgorszym momencie życia, a nigdy mu nie podziękowała. Nie znosi, gdy ciążą na niej zobowiązania, a teraz oboje będą walczyć na arenie na śmierć i życie - dlatego jest wewnętrznie rozdarta.

9.Narracja w „Igrzyskach śmierci”

Pierwszoosobowa - narratorką jest Katniss, która mówi o sobie „ja”. O losowaniu opowiada w czasie teraźniejszym, a wspomnienie o chlebie od Peety - w czasie przeszłym.

10.Problematyka fragmentu „Igrzysk śmierci”

Brak wyboru w totalitarnym świecie, poświęcenie dla bliskich, głód i bieda oraz okrucieństwo władzy, która organizuje Igrzyska i karze kradzież śmiercią.

11.Dwudziestolecie międzywojenne

Epoka w latach 1918-1939: od zakończenia I wojny światowej i odzyskania przez Polskę niepodległości po 123 latach niewoli do wybuchu II wojny światowej. Czas nadrabiania zaległości, rozwoju, zachwytu nad nowoczesnością i korzystania z wolności; twórczość nie musiała już służyć sprawie narodowej.

12.Oś czasu dwudziestolecia

1918 - koniec I wojny światowej, odzyskanie niepodległości; 1919 - powstaje grupa poetycka Skamander; 1920 - Bitwa Warszawska (zwycięstwo w wojnie polsko-bolszewickiej); 1922 - faszyści przejmują władzę we Włoszech; 1922-1927 - działalność Awangardy Krakowskiej; 1924 - Nagroda Nobla dla Władysława Stanisława Reymonta; 1939 - wybuch II wojny światowej.

13.Przyspieszenie cywilizacyjne międzywojnia

Szybki rozwój w latach 1918-1939: w Warszawie powstały pierwsze wieżowce, rozwijały się przemysł, transport (ruszyła budowa portu w Gdyni) i komunikacja, radio stało się masowym medium, a coraz więcej ludzi miało dostęp do nauki, kultury i rozrywki. Jednocześnie narastały niepokoje polityczne i społeczne.

14.Codzienność międzywojnia

W najbogatszych domach pojawiły się odkurzacze i piecyki gazowe, po ulicach jeździło coraz więcej samochodów, kobiety nosiły krótkie fryzury i coraz głośniej mówiło się o ich niezależności. Ekscytowano się gwiazdami kina, słuchano jazzu i swingu, chodzono na dancingi, a wieczory spędzano w teatrach, kawiarniach i kabaretach - na piosenkach, skeczach i monologach pisanych m.in. przez Juliana Tuwima, Jana Brzechwę i Mariana Hemara.

15.Grupy poetyckie dwudziestolecia

Tworzyli je pisarze, którzy się znali i lubili albo mieli podobne założenia artystyczne. Odrzucali tematy narodowe i towarzyszący im patos; w centrum ich uwagi znalazły się teraźniejszość, nowoczesność i żywiołowość. Najbardziej znane to warszawski Skamander i Awangarda Krakowska.

16.Skamandryci

Warszawska grupa poetycka Skamander (od 1919 r.), m.in. Julian Tuwim, Jan Lechoń, Kazimierz Wierzyński, Jarosław Iwaszkiewicz i Antoni Słonimski. Za duchowego ojca uważali Leopolda Staffa, prekursora tzw. poezji codzienności. W wierszach wyrażali afirmację życia i zachwyt tym, co tu i teraz; chcieli pisać poezję zrozumiałą dla zwykłego człowieka.

17.Awangarda Krakowska

Grupa awangardowa działająca w latach 1922-1927; awangarda to grupy, które szukały nowych środków wyrazu i tematów. Awangardę Krakowską fascynowała współczesna cywilizacja, co oddaje hasło „miasto, masa, maszyna”: rozwijające się miasta, rozrastające się społeczeństwa i maszyna - symbol technicyzacji życia. Do jednej z grup awangardowych należał Konstanty Ildefons Gałczyński.

18.Wielka Awangarda w sztuce

Rewolucja w sztuce europejskiej początku XX w. Awangarda to działania twórców, którzy buntują się przeciw tradycji i żądają wolności: łamią kanony, przekraczają granice sztuki, szukają nowych tematów, form i tworzyw, a czasem bawią się sztuką i oburzają odbiorców.

19.Ekspresjonizm

Nurt w malarstwie, który wyraża emocje i osobiste odczucia artysty za pomocą wyrazistych, kontrastowych barw oraz zdeformowanych, uproszczonych kształtów; tworzy niepokojący, dziwny, czasem brzydki świat. Nazwa pochodzi od ekspresji, czyli uzewnętrzniania. Przykład: Ernst Ludwig Kirchner, „Autoportret jako chory człowiek” (1917).

20.Kubizm

Nurt, którego twórcy ukazywali kształty za pomocą uproszczonych figur geometrycznych i przedstawiali postacie oraz przedmioty równocześnie z różnych punktów widzenia. Przykład: Pablo Picasso, „Panny z Awinionu” (1907).

21.Abstrakcja

Sztuka, która nie ukazuje realnych postaci i przedmiotów, lecz tworzy własny świat i przemawia do widza językiem kształtów i kolorów. Do Polski sprowadzili ją Katarzyna Kobro i Władysław Strzemiński (np. Kobro, „Kompozycja przestrzenna nr 6”, 1931). Jest popularna do dziś.

22.Dadaizm i surrealizm

Nurty, których twórcy jako pierwsi organizowali publiczne wydarzenia: kabarety, spektakle i manifestacje. Bawili się sztuką, żartowali z widzów i pytali, czy sam artysta i jego życie mogą być dziełem sztuki. Surrealista Salvador Dalí jako pierwszy użył fotografii i filmu, by stać się gwiazdą mediów.

23.Ready mades

Dzieła sztuki z gotowych, zwykłych przedmiotów, którym artysta nadał nowe funkcje i znaczenie. Wymyślili je dadaiści: Marcel Duchamp wystawił w galerii pisuar jako dzieło „Fontanna” (1917) i wywołał skandal.

24.Modernizm w architekturze

Kierunek, którego założeniem było dostosowanie formy do funkcji budynku. Moderniści projektowali przestronne, dobrze oświetlone wnętrza, w których każdy mógł wygodnie mieszkać i robić zakupy, np. dom handlowy Ericha Mendelsohna we Wrocławiu (1927).

25.Obraz poetycki w „Szewczyku”

Wiersz ukazuje nocny pejzaż miasta: sierp księżyca zaczepiony o komin i latarnię, która jak człowiek wspina się w mroku na palce na końcu ulicy. Dzięki uosobieniom świat Leśmiana staje się baśniowy i niesamowity. W takiej scenerii obłędny szewczyk-kuternoga szyje nocą buty na miarę stopy Boga.

26.Bóg w „Szewczyku”

Szewczyk nazywa Boga Nieobjętym i zwraca się do Niego bezpośrednio jako do Boga obłoków i rosy (apostrofa). Ofiarowuje Mu buty, by nie chodził boso po niebie i nie ranił stóp o błękity, oraz dziękuje Mu za „kęs istnienia”. Bóg jest tu bliski człowiekowi i potrzebuje jego daru, a zarazem pozostaje nieogarniony.

27.Liryka

Jeden z trzech rodzajów literackich (obok epiki i dramatu). Obejmuje utwory, które ukazują uczucia, myśli, przeżycia wewnętrzne i wrażenia podmiotu lirycznego, wyrażone m.in. za pomocą środków stylistycznych. Podmiot liryczny może wypowiadać się bezpośrednio lub pośrednio. Utwory liryczne zwykle dzielą się na strofy zbudowane z wersów.

28.Bolesław Leśmian

Poeta i prozaik (1877-1937), autor tomów wierszy m.in. „Sad rozstajny”, „Łąka”, „Napój cienisty” oraz baśni „Przygody Sindbada Żeglarza” i „Klechdy polskie”. Stworzył oryginalny świat poetycki pełen fantastycznych stworzeń. Współcześni nie dostrzegali nowatorstwa jego poezji - dopiero z czasem uznano go za jednego z najważniejszych polskich poetów XX w.

29.Szewczyk z wiersza Leśmiana

Obłędny szewczyk-kuternoga: ubogi, kulejący i wyśmiewany, ale pokorny, wdzięczny i pełen miłości do Boga. Nocą szyje buty na miarę stopy Boga, którego nazywa Nieobjętym, by Bóg nie chodził boso po niebie. Kuternoga to potoczne, prześmiewcze określenie człowieka kulejącego.

30.Środki stylistyczne w „Szewczyku”

Uosobienia (np. latarnia wspina się w mroku na palce), metafory, apostrofa do Boga, neologizmy (np. daleczeje) i refren - powtarzana pochwała „błogosławionego trudu”. Tworzą baśniowy, nocny nastrój i kontrast między nędzą szewczyka a pięknem nocy. Budowa: strofy ośmiowersowe przeplatane czterowersowym refrenem.

31.Postawa życiowa szewczyka

Szewczyk dziękuje Bogu za „kęs istnienia” i, choć żyje w nędzy, z oddaniem wykonuje swoją pracę. Puenta głosi, że w szyciu nie ma nic prócz szycia, a w życiu nic prócz życia - trzeba więc szyć, póki starczy sił, i żyć aż do końca. To afirmacja życia i pracy; motywy: sens życia, pasja, Bóg, praca.

32.Przenośny sens „Szewczyka”

Wiersz można odczytać przenośnie: szewczyk to artysta, poeta albo każdy człowiek, jego praca - twórczość, a but - dzieło ofiarowane Bogu. Praca szewczyka jest twórcza - refren chwali „błogosławiony trud”, dzięki któremu powstaje but.

33.Neologizm artystyczny

Wyraz utworzony przez pisarza, aby nazwać przedmiot, osobę lub zjawisko w sposób niebanalny, niestereotypowy i wyrazisty, np. wypuklejszość, odwyzdychanie. Wiele neologizmów stworzył Bolesław Leśmian, np. daleczeje, zniszczota, bezśmiech, wszechleśny.

34.Funkcje neologizmów artystycznych

Budują nastrój utworu, wprowadzają do tekstu dodatkowe znaczenia, nadają wypowiedzi żartobliwy lub baśniowy charakter oraz uniezwyklają tekst - mają zadziwić i przykuć uwagę.

35.Alegoria

Element świata przedstawionego (np. zwierzę, przedmiot, zdarzenie), który oprócz znaczenia dosłownego ma znaczenie ukryte, domyślne, umowne (alegoryczne). Alegoria jest jednoznaczna; w bajkach najczęściej alegoriami są zwierzęta.

36.Neologizmy w „Topielcu”

We fragmencie wiersza Bolesława Leśmiana „Topielec” demon zieleni ogarnia człowieka, który przystanął pod drzewem w drodze: wabi go, nęci i czaruje, kusząc coraz głębiej w zieleń. Poeta użył tu wielu neologizmów artystycznych, np. wszechleśny, bezśmiech, zniszczota. Takie wyrazy budują nastrój i uniezwyklają tekst.

37.Reportaż - gatunek pograniczny

Reportaż to gatunek z pogranicza literatury i publicystyki. Zwykle łączy informację z próbą interpretacji przedstawionych zjawisk. Może mieć charakter literacko-publicystyczny.

38.Źródła informacji w reportażu

Autor reportażu może być bezpośrednim obserwatorem wydarzeń albo opisać je na podstawie relacji świadków i zbadanych dokumentów źródłowych. Opis wydarzeń jest wiarygodny i oparty na faktach, a postacie i miejsca są prawdziwe.

39.Reportaż

Dziennikarska relacja z rzeczywistych wydarzeń. Autor może być ich bezpośrednim obserwatorem albo opisać je na podstawie relacji świadków i dokumentów źródłowych. Reportaż jest bezstronny lub pokazuje stanowisko autora; jego celem jest pokazanie czytelnikowi w sposób żywy i obrazowy wycinka rzeczywistości. Może mieć charakter literacko-publicystyczny.

40.Elementy reportażu

Aktualny temat; prawdziwe postacie i miejsca; wiarygodny opis wydarzeń i relacji świadków, oparty na faktach; różne formy wypowiedzi, np. opis, opowiadanie, dialog; styl publicystyczny.