Wojna - teksty, okupacja, poezja wojenna - NOWE Słowa na start 8

1.Markus Zusak

Australijski pisarz (ur. 1975 r.), który zaczął pisać w wieku 16 lat. Jego powieść „Złodziejka książek” (2005) stała się światowym bestsellerem. Akcja toczy się w nazistowskich Niemczech tuż przed wybuchem i w czasie II wojny światowej. Inspiracją były opowieści o III Rzeszy i prześladowaniu Żydów, które pisarz słyszał w młodości.

2.Narrator „Złodziejki książek”

Opowieść prowadzi Śmierć - narrator trzecioosobowy, któremu nie brakuje poczucia humoru. Komentuje wydarzenia i zapowiada, co stanie się później, np. że Rudy zrozumie słowa ojca dopiero po latach, gdy będzie za późno.

3.Liesel

Nastoletnia główna bohaterka powieści. Gdy jej mama musi z powodów politycznych opuścić Niemcy, dziewczynka trafia do rodziny zastępczej. Nie umie czytać ani pisać - liter uczy ją ojczym. Przez całe życie towarzyszą jej książki: podkradane, pożyczane w tajemnicy, także zakazane i palone przez nazistów na stosach.

4.Rudy Steiner

Chłopak z sąsiedztwa, przyjaciel Liesel. W nowej szkole opiekuje się nią i pomaga jej znosić szykany rówieśników, gdy wychodzi na jaw, że Liesel nie umie czytać ani pisać. Ma blond włosy i niebieskie oczy. Jest największym fanem czarnoskórego sprintera Jessego Owensa i chce być taki jak on.

5.Jesse Owens

Czarnoskóry amerykański sprinter, który na igrzyskach olimpijskich w Berlinie w 1936 r. zdobył cztery złote medale. Świat oburzyły wtedy wypowiedzi, że jako czarnoskóry „zalicza się do podludzi”. Dla Rudy'ego Steinera był idolem.

6.Nocny bieg Rudy'ego

Pewnej letniej nocy Rudy wymyka się z domu, smaruje twarz i włosy sadzą, by wyglądać jak Owens, i na rowerze starszego brata jedzie na Stadion Huberta. Tam samotnie odgrywa zwycięski bieg Owensa na 100 m, wyobrażając sobie kibiców, start i metę. Przy mecie czeka na niego ojciec.

7.Co ojciec tłumaczy Rudy'emu po nocnym biegu?

Że nie wolno mu malować się na czarno, bo go aresztują, i nie powinien chcieć wyglądać ani jak czarnoskóry, ani jak Żyd. Gdy Rudy mówi, że chce być jak Owens, ojciec odpowiada, że powinien się cieszyć z tego, co ma - z blond włosów i niebieskich oczu. Chłopiec nic nie rozumie; narrator zapowiada, że zrozumie po latach, gdy będzie za późno.

8.Sprzeczności polityczne Aleksa Steinera

Ojciec Rudy'ego należał do partii nazistowskiej, choć nie czuł nienawiści do Żydów. Wstąpił do niej, bo musiał utrzymać rodzinę. W skrytości czuł ulgę, gdy usunięto żydowską konkurencję, ale wątpił, czy tych ludzi należy wypędzać. Tłumił niepokój sumienia, bo bał się tego, co mogłoby wyjść na jaw.

9.Noc kryształowa

Wydarzenie z listopada 1938 r., gdy naziści zniszczyli w Niemczech tysiące żydowskich sklepów, m.in. wybijając w nich szyby (stąd nazwa). Zapoczątkowała okres nasilonych prześladowań Żydów. Nawiązuje do niej zapowiedź narratora, że dwa i pół roku później zostanie zniszczony sklep obuwniczy pana Kaufmanna - Żyda, u którego Steinerowie kupowali Rudy'emu buty.

10.II wojna światowa w Polsce (1939-1945)

1 września 1939 r. Polskę zaatakowała III Rzesza, a 17 września - ZSRS (Sowieci). Na mocy paktu Ribbentrop-Mołotow najeźdźcy podzielili się ziemiami polskimi i po przegranej kampanii wrześniowej zajęli cały kraj. Ważne daty: 1939 - Polskie Państwo Podziemne i Szare Szeregi; 1940 - obóz w Auschwitz i getta dla Żydów (założone przez Niemców); 1943 - powstanie w getcie warszawskim; 1944 - powstanie warszawskie; 1945 - koniec wojny.

11.Polskie Państwo Podziemne

Tajne struktury państwa polskiego, powołane we wrześniu 1939 r. i podlegające polskiemu rządowi na uchodźstwie. Kierowały konspiracją prowadzoną na szeroką skalę, której celem było wyzwolenie kraju spod władzy okupantów.

12.Opór mieszkańców Polski wobec okupantów

Mieszkańcy Polski nigdy nie pogodzili się z warunkami narzuconymi przez okupantów. Dowodem były m.in. działalność konspiracyjna, akcje sabotażowe, powstanie w getcie warszawskim i powstanie warszawskie. Warszawa, nazywana „ogniskiem zamętu”, została przez Niemców doszczętnie zniszczona, a jej powojenna odbudowa stała się hołdem dla poległych i znakiem odrodzenia kraju.

13.Pokolenie Kolumbów

Literackie pokolenie młodych ludzi urodzonych około 1920 r. Wychowali się w wolnej i bezpiecznej ojczyźnie, a wojna zaskoczyła ich u progu dorosłości i przekreśliła ich plany. Nazwa pochodzi od tytułu powieści Romana Bratnego „Kolumbowie. Rocznik 20”. Należeli do nich m.in. Tadeusz Różewicz i Krzysztof Kamil Baczyński.

14.Literatura w czasie okupacji

Miała dawać świadectwo i opowiadać o piekle wojny. Popularna była poezja, bo łatwiej i taniej było ją wydać niż prozę. Powstawało wiele materiałów dziennikarskich, a dominowała literatura oparta na faktach (np. „Kamienie na szaniec” Aleksandra Kamińskiego). Część pisarzy wyjechała z kraju (np. Melchior Wańkowicz został korespondentem wojennym na Bliskim Wschodzie), a wielu z tych, którzy zostali, walczyło z okupantem.

15.Gadzinówki

Tak nazywano prasę, która w czasie okupacji ukazywała się legalnie, bo kontrolował ją okupant. Polskie gazety, ulotki, rozporządzenia i literaturę drukowano potajemnie - powstawała prasa podziemna.

16.Tajne komplety

Nielegalne lekcje prowadzone w języku polskim. Pod okupacją niemiecką dzieci musiały chodzić na zajęcia szkolne prowadzone po niemiecku, dlatego młodzież często uczyła się potajemnie. Tajnie działały też studia - np. Krzysztof Kamil Baczyński rozpoczął tajne studia polonistyczne.

17.Życie codzienne pod okupacją

Było pełne niebezpieczeństw i trudności: żywność bardzo podrożała i trudno ją było zdobyć, brakowało ubrań, środków czystości i leków. Trwały wysiedlenia, ucieczki ludności, wywózki do obozów, aresztowania, uliczne łapanki i egzekucje. Kto chciał aktywnie szkodzić okupantom, brał udział w akcjach małego sabotażu albo wstępował do oddziałów partyzanckich.

18.Wojna w sztuce współczesnej

II wojna światowa zakończyła epokę sztuki pełnej entuzjazmu oraz wiary w świat i człowieka. Wobec tragedii milionów ludzi zwątpiono w sens sztuki, ale tworzenie dzieł i kontakt z nimi pomagały poradzić sobie z wojennym koszmarem i przestrzegały przed jego powtórzeniem. Dziś sztuka uwrażliwia na krzywdę i zło oraz pyta o postawę człowieka wobec trudnych doświadczeń.

19.„Monument” Pawła Kuczyńskiego

Rysunek z XXI w. przedstawiający pomnik trzech nacierających żołnierzy z karabinami na wysokim cokole. U jego podstawy, w cieniu, siedzi skulona kobieta tuląca dziecko - także odlana z brązu i wtopiona w pomnik. Pomniki zwykle upamiętniają żołnierzy, a tu widać też cywilne ofiary wojny; można to odczytać jako przestrogę przed sławieniem wojny.

20.„Powrót” Bronisława Wojciecha Linkego

Rysunek z cyklu „Kamienie krzyczą” (1946). Ostatnia ściana kamienicy - ożywiony świadek wojny - wita dawnego mieszkańca, który wzruszony i przerażony pada na kolana. Z Warszawy nie zostało prawie nic, tylko symbole Polski Walczącej przypominają, jak długo miasto opierało się okupantowi. Tak artysta zobaczył stolicę po powrocie z zesłania na Ural.

21.„Czarny krajobraz I - Dzieciom Zamojszczyzny” Władysława Hasiora

Dzieło z 1974 r.: dziecięcy wózek wypełniony piachem, w którym tkwią świece i krzyże. To hołd artysty dla najmłodszych ofiar wojny. Oszczędna forma wywołuje wstrząsające wrażenie.

22.„Lego. Obóz koncentracyjny” Zbigniewa Libery

Dzieło z 1996 r., w którym klocki Lego - ikona popkultury - stają się zaskakującym pomnikiem Holocaustu, czyli zagłady Żydów dokonanej przez Niemców. Ten szokujący zestaw klocków skłania do pytania, czy z wojennej tragedii nie zrobiliśmy atrakcyjnego tematu gier, filmów i komiksów, zapominając o rzeczywistym wymiarze zbrodni.

23.„Kamienie pamięci” Guntera Demniga

Projekt artystyczny realizowany od 1995 r.: ponad 70 tysięcy mosiężnych tabliczek na ulicach europejskich miast. Artysta umieszcza na nich nazwiska dawnych mieszkańców, daty ich urodzenia i wysiedlenia oraz miejsca śmierci. Dzięki nim następne pokolenia nie mogą przejść obojętnie obok tragedii ofiar wojny.

24.Krzysztof Kamil Baczyński

Poeta (1921-1944), jeden z najwybitniejszych twórców czasów II wojny światowej, z pokolenia Kolumbów. Rozpoczął tajne studia polonistyczne, a w 1942 r. poślubił Barbarę Drapczyńską - adresatkę wielu swoich wierszy. W 1943 r. wstąpił do Szarych Szeregów. W powstaniu warszawskim walczył w batalionie „Zośka” i zginął w czwartym dniu walk, w wieku 23 lat.

25.Podmiot liryczny i adresat wiersza *** [Niebo złote ci otworzę]

Podmiot liryczny mówi w 1. osobie i zwraca się do bliskiej osoby („ty”). To młody człowiek doświadczony wojną, który marzy o pięknym, spokojnym świecie i tęskni za nim. Adresatowi obiecuje przemienić świat, a zarazem wierzy, że to adresat może uleczyć go z wojennych przeżyć.

26.Obrazy w pierwszych strofach wiersza *** [Niebo złote ci otworzę]

W trzech pierwszych strofach podmiot obiecuje adresatowi otworzyć złote niebo i przemienić ziemię i powietrze. Obrazy są pogodne, baśniowe, pełne światła, barw i dźwięków - to świat pokoju, natury i harmonii. Epitety, porównania i przenośnie odwołują się do zmysłów wzroku, dotyku i słuchu.

27.Ostatnia strofa wiersza *** [Niebo złote ci otworzę]

Przynosi kontrast z wcześniejszymi obrazami. Zaczyna się od słowa „Jeno” (tylko): podmiot prosi adresata, by wyjął mu z oczu bolesny obraz wojennych dni - pobojowiska, krwi i śmierci - by odmienił „czas kaleki”, zakrył groby i starł z jego włosów bitewny pył.

28.Nastrój wiersza *** [Niebo złote ci otworzę]

Zmienia się w trakcie utworu: w trzech pierwszych strofach jest marzycielski i pogodny, a w ostatniej - bolesny i tragiczny. Zestawienie marzeń z wojenną rzeczywistością pokazuje tragizm pokolenia Kolumbów: młodzi ludzie pragnęli piękna i spokoju, a musieli walczyć i ginąć.

29.Motywy w wierszu *** [Niebo złote ci otworzę]

Sprzeciw wobec wojny, afirmacja życia (pochwała życia i jego piękna), wybory moralne, dobro i zło oraz człowieczeństwo. Wiersz zderza marzenie o pięknym, spokojnym świecie z wojenną rzeczywistością.

30.Irit Amiel

Izraelska poetka i pisarka (1931-2021), właściwie Irena, urodzona w rodzinie żydowskiej w Polsce. W czasie II wojny światowej była więziona w getcie częstochowskim, a jej najbliżsi zginęli w niemieckim obozie zagłady w Treblince. W 1947 r. wyjechała do Palestyny. Jej poezja i proza nawiązują do Holocaustu, np. zbiór opowiadań „Osmaleni” o Żydach ocalonych z Zagłady.

31.Janusz Korczak (Stary Doktor)

Wychowawca i pisarz, który prowadził w Warszawie Dom Sierot dla żydowskich dzieci. Gdy Niemcy wysłali dzieci na śmierć, nie opuścił ich i zginął razem z nimi. Autor m.in. powieści dla dzieci „Król Maciuś Pierwszy”, opowieści „Mośki, Joski i Srule” i eseju „Jak kochać dziecko”.

32.Wiersz Irit Amiel *** [Pierwszy wchodzi do Komory Król Maciuś Pierwszy]

Do „Komory”, czyli komory gazowej w obozie zagłady, wchodzą bohaterowie książek Korczaka (np. Król Maciuś Pierwszy, Dziecko Salonu) i żydowskie dzieci o zdrobniałych imionach. Ostatni wchodzi Stary Doktor, gdy komora już „pęka w szwach” (potoczny zwrot), a na wołanie i pytanie, jak kochać dziecko, jest za późno. To wiersz wolny, bez znaków interpunkcyjnych na końcu wersów.

33.Ostatni Mohikanin na Wyspie Bezludnej

Tak w wierszu Irit Amiel nazwano Janusza Korczaka. Ostatni Mohikanin to człowiek, który broni wartości i jest w tym osamotniony. Wyspa Bezludna nawiązuje do wygnania króla Maciusia na bezludną wyspę za to, że rządził zgodnie z ideałami, których nie rozumieli jego poddani.

34.Uosobione wartości w wierszu Irit Amiel

Z boku komory stoją Pani Kultura, Pani Cywilizacja, Pani Etyka, Pan Prawo, Pani Racja, stary wypłowiały Pan Humanizm i młody przystojny Pan Rozwój. Patrzą obojętnie, szepczą, ocierają pot, w końcu stają tyłem i tylko wzdychają. Rytmiczne powtórzenia ostatnich sylab niektórych słów przypominają dziecięcą wyliczankę. Uosobienie pokazuje bierność cywilizacji wobec zagłady dzieci.

35.Leopold Staff

Poeta, dramaturg i tłumacz (1878-1957). Tworzył przez około 60 lat, dlatego nazywa się go poetą trzech epok: Młodej Polski, dwudziestolecia międzywojennego i współczesności (okupacji i czasów powojennych). Okupację i powstanie przeżył w Warszawie. W twórczości powojennej pokazywał, że wierzy w sens człowieczeństwa. Wydał m.in. tomy „Sny o potędze” i „Wiklina”.

36.Podmiot liryczny i adresatka „Pierwszej przechadzki”

Podmiot liryczny to mąż (wiersz ma dedykację „Żonie”), który wychodzi z żoną na pierwszy spacer po zniszczonym wojną mieście. Pociesza ją: nie każe jej patrzeć na ruiny ani płakać, przypomina, że żyją, choć śmierć była blisko, i troszczy się o nią (gdy drży z zimna, każe jej otulić się szalem). Wiersz ma osiem czterowersowych strof z rymami przeplatanymi (abab); ukazał się w 1942 r. w antologii „Słowo prawdziwe”.

37.Obrazy miasta w „Pierwszej przechadzce”

Zniszczenie i bieda: bezludne przystanki tramwajowe, puste wystawy i zamknięte sklepy, niewidomy biedak z pudłem grzebyków, młodzi kalecy przed szpitalem, zwalone parkany, dziecko bawiące się gruzem. Obok nich znaki powracającego życia: pieje kogut, kot przeciąga się pod murem, a ludzie znów rozmawiają ze sobą na rogu ulicy.

38.Refren w „Pierwszej przechadzce”

Zapewnienie, że znów zamieszkają we własnym domu i będą chodzić po swoich schodach. Rozpoczyna i kończy wiersz, a powtarza się też w środkowych strofach. Razem z formami czasu przyszłego (znów będzie pieczywo, rano zabrzęczą bańki z mlekiem, przejdą dni klęski) wyraża nadzieję i wiarę w powrót do normalnego życia.

39.Nastrój i motywy „Pierwszej przechadzki”

Nastrój: smutek i przygnębienie łagodzone nadzieją i optymizmem. Motywy: wojna, śmierć, nadzieja, miasto. Wiersz mówi o powrocie do życia po wojennej klęsce, o wierze w odrodzenie i sens człowieczeństwa oraz o trosce o bliską osobę.