Syzyfowe prace - lektura - NOWE Słowa na start 8

1.Geneza powieści Żeromskiego

To pierwsza powieść Stefana Żeromskiego, w której pisarz wrócił wspomnieniami do lat nauki w gimnazjum: wiernie oddał atmosferę tamtych czasów i sportretował kolegów oraz nauczycieli. W postaci profesora Sztettera uwiecznił swojego nauczyciela Antoniego Gustawa Bema, który wywarł na niego duży wpływ.

2.Wydania powieści Żeromskiego

W 1897 r. powieść drukowano w odcinkach w czasopiśmie „Nowa Reforma”, a w 1898 r. ukazała się jako książka we Lwowie, w zaborze austriackim. W zaborze rosyjskim wydano ją dopiero w 1909 r., w wersji ocenzurowanej, pod tytułem „Andrzej Radek”.

3.Stefan Żeromski

Pisarz (1864-1925) z niezamożnej rodziny szlacheckiej. Jako nastolatek stracił oboje rodziców, żył w biedzie i chorował na gruźlicę; w gimnazjum utrzymywał się z korepetycji, ale nie zdobył świadectwa dojrzałości. Był nauczycielem i bibliotekarzem, a od 1904 r., po sukcesie powieści „Popioły”, żył z pisania. Zakładał ochronki, szkoły i kursy, wspierał Legiony Piłsudskiego; w 1924 r. państwo przyznało mu mieszkanie w Zamku Królewskim.

4.Żeromski - twórca ze styku epok

Tworzył w epoce zwanej Młodą Polską, ale w jego dziełach są też cechy romantyzmu (ideał walki o niepodległość, samotny bohater) i pozytywizmu (praca u podstaw, tematyka społeczna, realizm). Z Młodej Polski pochodzą: ukazanie psychiki bohaterów przeżywających silne emocje i opisy przyrody współgrającej z ich uczuciami.

5.Czas akcji powieści Żeromskiego

Lata 70. i 80. XIX w., po upadku powstania styczniowego (1863-1864), w czasach nasilonej rusyfikacji w zaborze rosyjskim. Akcja obejmuje lata nauki Marcina Borowicza: od szkoły w Owczarach, do której trafia jako ośmiolatek, aż do matury. Wspomnienia sięgają powstania, w którym jego ojciec stracił majątek i trafił do więzienia.

6.Miejsce akcji powieści Żeromskiego

Zabór rosyjski: wieś Owczary z wiejską szkołą, w której Marcin przygotowuje się do gimnazjum; Gawronki - rodzinny folwark Borowiczów; przede wszystkim Kleryków, prowincjonalne miasto z rosyjskim gimnazjum; a także Pajęczyn Dolny, rodzinna wieś Andrzeja Radka.

7.Kleryków

Fikcyjne prowincjonalne miasto w zaborze rosyjskim (jego pierwowzorem były Kielce, gdzie uczył się Żeromski). Mieści się tu rosyjskie gimnazjum w dawnym budynku klasztornym, a uczniowie mieszkają na stancjach, np. u pani Przepiórkowskiej na przedmieściu Wygwizdów. Napływają tu rosyjscy urzędnicy, a miejscowi Polacy są wobec rusyfikacji bierni.

8.Gimnazjum w Klerykowie

Rosyjska szkoła dla polskiej młodzieży: wszystkich przedmiotów uczy się po rosyjsku, w murach szkoły nie wolno mówić po polsku, a język polski jest nieobowiązkowym „językiem miejscowym”, który też wykłada się po rosyjsku. Uczniowie kują na pamięć łacinę, grekę i dzieje Rosji.

9.Narrator powieści Żeromskiego

Narrator jest trzecioosobowy i wszechwiedzący - zna myśli i uczucia bohaterów. Często pokazuje świat z perspektywy Marcina, na początku z perspektywy dziecka, a o rusyfikatorach i ich pomocnikach opowiada z ironią.

10.Żeromski a Marcin Borowicz

Obaj pochodzą z niezamożnej szlachty, uczą się w rosyjskim gimnazjum na prowincji, przeżywają rusyfikację szkoły, wcześnie tracą matkę i utrzymują się z korepetycji. Różnica: Marcin zdaje maturę, a Żeromski nie zdobył świadectwa dojrzałości.

11.Rusyfikacja

Polityka zaborcy rosyjskiego wobec Polaków: odcinanie ich od rodzimych tradycji i siłowe narzucanie rosyjskiej kultury, obyczajów, religii i języka. W szkołach obowiązywał rosyjski, a podręczniki fałszowały obraz polskich dziejów. W 1879 r. kurator Aleksandr Apuchtin wprowadził w szkołach system policyjny oparty na donosicielstwie; zakazano mówić po polsku nawet na przerwach.

12.Szkoła w Owczarach

Wiejska szkoła, w której nauczyciel Wiechowski uczy chłopskie dzieci czytać i liczyć po rosyjsku, każe im śpiewać rosyjską pieśń cerkiewną i zmienia im imiona na rosyjskie (Bartek staje się Warfołomiejem). Dzieci powtarzają wszystko mechanicznie i niewiele rozumieją, a nauczyciel bije je dyscypliną.

13.Inwigilacja uczniów

Nowy dyrektor Kriestoobriadnikow i inspektor Zabielski wprowadzili stały nadzór: rewizje na stancjach (nawet w siennikach), zapisywanie każdego wyjścia z mieszkania, „starszych” pilnujących młodszych i nocne wizyty nauczycieli. Polskiej książki nie wolno było mieć na stancji, a szkoła przypominała więzienie.

14.Fałszowanie historii

Nauczyciel historii Kostriulew, zajadły rusyfikator, każe uczyć się na pamięć dziejów Rosji, a o Polsce czyta uczniom oszczercze, ośmieszające ją teksty spoza programu. Gdy Walecki protestuje w imieniu klasy, zostaje surowo ukarany.

15.Pozorna życzliwość rusyfikatorów

Inspektor Zabielski rzadko karze, za to zjednuje uczniów życzliwością: po wizycie Marcina w rosyjskim teatrze zaprasza go do siebie, częstuje i okazuje mu przyjaźń, a potem zachęca do kółka czytającego literaturę rosyjską. Celem jest to, by młodzież sama wyrzekła się polskości.

16.Skutki rusyfikacji szkoły

Skutek zamierzony: wychować uległych poddanych cara, którzy wyrzekną się polskości. Skutek realny: część uczniów na pewien czas ulega (jak Marcin), ale zakazy budzą ciekawość i opór - młodzież potajemnie czyta polskie książki, tworzy tajne kółka i odzyskuje poczucie polskości.

17.Nauczyciele Polacy - pomocnicy rusyfikatorów

Wiechowski w Owczarach uczy dzieci po rosyjsku i bije je, by zadowolić władze; Majewski w gimnazjum szpieguje uczniów (Marcin nazywa go renegatem); Nogacki, surowy i sumienny urzędnik, karci uczniów za mówienie po polsku. Działają głównie ze strachu o posadę i utrzymanie oraz dla kariery.

18.Postawy Polaków wobec rusyfikacji

Ugodowa - uległość wobec władzy, np. radca Somonowicz („rząd zawsze wie, co robi”) i polscy nauczyciele-urzędnicy. Bierna - większość mieszkańców Klerykowa, którzy narzekają tylko po cichu. Opór - np. ksiądz Wargulski, Walecki, Zygier, Radek, Biruta i uczniowie z tajnego kółka.

19.Syzyfowa praca

Syzyf to postać z mitologii greckiej skazana przez bogów na wieczne wtaczanie pod górę głazu, który zawsze stacza się w dół. Syzyfowa praca to trud daremny, bez końca i bez efektu. Tytuł można odczytać tak: wysiłki rusyfikatorów są daremne, bo nie zdołają odebrać młodzieży polskości.

20.Formy walki z rusyfikacją

Ksiądz prefekt Wargulski broni prawa uczniów do śpiewania w kościele po polsku; Walecki protestuje przeciw oszczerstwom Kostriulewa; Zygier recytuje na lekcji „Redutę Ordona”; uczniowie spotykają się w tajnym kółku i czytają zakazane polskie książki; Biruta buntuje się przeciw przymusowi chodzenia do cerkwi.

21.Bernard Zygier

Uczeń wyrzucony z gimnazjum w Warszawie z powodów politycznych i przyjęty do klasy siódmej w Klerykowie; mieszka pod nadzorem nauczyciela Kostriulewa. Spokojny, oczytany, z uprzejmą drwiną w spojrzeniu, świadomy patriota. Recytuje na lekcji „Redutę Ordona”, a potem przewodzi tajnemu kółku.

22.Zygier - nazwisko znaczące

Niemieckie słowo Sieger znaczy „zwycięzca”. Zygier, choć jego dziad i ojciec pisali się Sieger, chce być zapisany po polsku. Nazwisko można odczytać jako znaczące: jego recytacja zwycięża obojętność kolegów i budzi w nich polskość - to moralne zwycięstwo nad rusyfikacją.

23.Lekcja polskiego z Zygierem

Na pierwszej lekcji profesora Sztettera Zygier prosi o zapisanie nazwiska po polsku, mówi, że polski to „nasz język ojczysty”, i robi rozbiór wiersza po polsku. Opowiada o młodości Mickiewicza i wybuchu powstania listopadowego, a potem recytuje „Redutę Ordona”, choć nauczyciel próbuje mu przerwać.

24.Reakcje na recytację „Reduty Ordona”

Sztetter najpierw zrywa się i macha rękami, potem siada i płacze; Walecki pilnuje drzwi, by nikt nie nadszedł; w klasie zapada cisza, niektórzy wstają i podchodzą do Zygiera. Marcin, wstrząśnięty, przypomina sobie opowieść strzelca Nogi o powstańcu pochowanym w lesie. Świadczy to o odrodzeniu się w uczniach uczuć patriotycznych.

25.Tajne kółko u Gontali

W ósmej klasie uczniowie spotykają się potajemnie na „górce” (strychu) w Starym Browarze, u kolegi Gontali. Przewodzi im Zygier. Czytają zakazane polskie książki - m.in. Mickiewicza i Słowackiego, historię powstania listopadowego - piszą rozprawki po polsku i razem odrabiają lekcje.

26.Książki ważne dla Marcina, Radka i Zygiera

Dla Radka - atlas zwierząt Paluszkiewicza, od którego zaczęła się jego nauka, i zakazane polskie książki ze starej szafki u Płoniewiczów. Dla Marcina - „Historia cywilizacji w Anglii” Buckle'a, która rozbudziła w nim głód wiedzy, i „Dziady” Mickiewicza. Dla Zygiera - utwory Mickiewicza, m.in. „Pan Tadeusz”.

27.Marcin Borowicz - pochodzenie i charakter

Syn zubożałego szlachcica z Gawronek, jedynak. Jego ojciec w powstaniu stracił majątek i trafił do więzienia, a matka umiera, gdy Marcin kończy klasę wstępną. Zdolny i wrażliwy, ale ulegający wpływom; z dziecka przestraszonego szkołą wyrasta na świadomego patriotę.

28.Dojrzewanie Marcina Borowicza

Najpierw lęk w szkole w Owczarach; po śmierci matki zaniedbanie nauki i wagary; potem uległość wobec rusyfikatorów (rosyjski teatr, przyjaźń z inspektorem, kółko literatury rosyjskiej) i fascynacja książką Buckle'a. Przełomem jest recytacja „Reduty Ordona”; dalej tajne kółko, „Dziady”, miłość do Biruty i matura.

29.Andrzej Radek - pochodzenie, charakter i nauka

Syn biednego fornala (robotnika dworskiego) z Pajęczyna Dolnego; w dzieciństwie pasł gęsi i świnie na dworskim okólniku. Uczy się dzięki guwernerowi Paluszkiewiczowi, a potem utrzymuje się sam z korepetycji. Pracowity, wytrwały, ambitny i dumny, ale porywczy; wierny przyjaciel Marcina i Zygiera.

30.Guwerner Paluszkiewicz

Guwerner we dworze w Pajęczynie, zwany Kawką, dawny student, chory na suchoty. Choć mały Jędrek Radek z niego drwił, zaciekawił go atlasem zwierząt, nauczył czytać, umieścił w progimnazjum w Pyrzogłowach i opłacił mu stancję. Przed śmiercią przekonał go, że nauka jest jak niezmierne morze.

31.Przyjaźń Marcina i Radka

Gdy dyrektor chce wyrzucić Radka z gimnazjum za pobicie kolegi, który przedrzeźniał jego chłopską mowę, Marcin wstawia się za nim u inspektora i Radek zostaje w szkole. Odtąd Radek jest mu ogromnie wdzięczny; w zakończeniu to on pociesza zrozpaczonego Marcina po wyjeździe Biruty.

32.Biruta

Przezwisko Anny Stogowskiej, uczennicy gimnazjum żeńskiego, córki polskiego lekarza wojskowego i Rosjanki, która z wyboru stała się Polką. Zapisana jako prawosławna, musi chodzić do cerkwi, ale się buntuje; po śmierci matki wychowuje rodzeństwo na Polaków. Przysięgła, że nigdy nie wyjdzie za mąż i poświęci życie sprawie narodowej.

33.Miłość Marcina i Biruty

Przed maturą Marcin spotyka Birutę o świcie w parku przy źródle; wyznają sobie miłość bez słów, tylko spojrzeniami. Myśląc o jej losie, Marcin czuje współczucie dla krzywd narodu. Po maturze dowiaduje się, że ojca Biruty przeniesiono w głąb Rosji i dziewczyna wyjechała.

34.Podróż saniami do Owczar

Zimą rodzice odwożą ośmioletniego jedynaka saniami do szkoły w Owczarach. Matka płacze i pociesza syna, że trzeba się uczyć; ojciec udaje dobry humor. Marcinek siedzi tyłem do koni; zimowy las budzi w nim lęk, a widok wsi ze szkołą - łzy. Towarzyszą mu strach i smutek.

35.Mowa nauczycielowej o chlubie

Nauczyciel Ferdynand Wiechowski wita Borowiczów z uniżonym uśmiechem, a jego żona, nauczycielowa Marcjanna, sepleniąc, przemawia pompatycznym, pouczającym tonem. Mówi Marcinkowi, że ma być pociechą i podporą rodziców, a przede wszystkim chlubą rodziny - bez względu na to, kim zostanie. To przykład perswazji: nauczycielowa jawnie przekonuje i zachęca chłopca.

36.Chluba według Marcinka

Znużony powtarzanym słowem „chluba” Marcinek przestaje słuchać nauczycielki. Gdy słyszy, że może zostać oficerem, marzy o błyszczących szlifach (patkach z odznakami stopni na ramionach munduru) i dzwoniących ostrogach - i jest pewien, że to one są ową chlubą. Narrator pokazuje tę scenę z perspektywy dziecka, z ironią wobec nauczycielki.

37.Perswazja

Dowodzenie, wyjaśnianie czegoś komuś, najczęściej połączone z przekonywaniem i zachęcaniem do czegoś. Odbywa się jawnie - odbiorca wie, że ktoś chce go do czegoś nakłonić.

38.Manipulacja

Wpływanie na poglądy i zachowania innych osób poza ich świadomością, po to, by osiągnąć własne cele.

39.Pan dobrodziej, państwo dobrodziejstwo

Dawne, bardzo uprzejme zwroty grzecznościowe, którymi nauczycielowa zwraca się do państwa Borowiczów. Okazują szacunek, a nawet uniżoność wobec szlacheckiej rodziny; w jej ustach brzmią przesadnie i trochę komicznie.