Quo vadis - lektura - NOWE Słowa na start 8

1.Geneza „Quo vadis”

W 1893 r. Henryk Sienkiewicz, polski pisarz i późniejszy laureat Literackiej Nagrody Nobla (1905), zwiedzał Rzym z malarzem Henrykiem Siemiradzkim, autorem obrazów o tematyce antycznej. W małym kościele Domine Quo Vadis, gdzie była kopia odcisków stóp Jezusa, postanowił napisać powieść o starożytnym Rzymie. Przedtem poznał wiele tekstów źródłowych.

2.Zainteresowanie historią w XIX w.

W XIX w. fascynowano się przeszłością: w architekturze panował historyzm (naśladowanie dawnych stylów, np. gotyckiego), rozwijały się malarstwo historyczne i powieść historyczna, zakładano muzea, a archeolodzy odczytali egipskie hieroglify i odnaleźli ślady Troi.

3.Ekranizacje „Quo vadis”

Najbardziej znane filmy na podstawie powieści nakręcili Mervyn LeRoy (1951) i Jerzy Kawalerowicz (2001); pierwsza, niema ekranizacja powstała już w 1901 r. Powieść, drukowana od 1895 r. w odcinkach w prasie, stała się światowym bestsellerem: przełożono ją na 59 języków, powstały też jej adaptacje teatralne i operowe.

4.Powieść historyczna

Dłuższy utwór pisany prozą, w którym narrator opowiada o losach bohaterów na tle obyczajów i wydarzeń wybranej epoki historycznej. Łączy prawdę historyczną z fikcją literacką; wprowadza się w nim archaizację języka.

5.Cechy powieści historycznej w „Quo vadis”

Akcja toczy się w epoce odległej od czasów autora (starożytny Rzym); prawda historyczna przeplata się z fikcją; obok wymyślonych bohaterów występują postacie historyczne (np. Neron) i realia epoki (pożar Rzymu, uczty, igrzyska); język jest archaizowany, np. lubo (chociaż), tedy (więc).

6.Czas i miejsce akcji „Quo vadis”

Druga połowa I w. n.e., czasy panowania cesarza Nerona: w tle pożar Rzymu (64 r. n.e.) i prześladowania chrześcijan, a epilog sięga śmierci Nerona (68 r. n.e.). Akcja toczy się głównie w Rzymie, a także m.in. w Ancjum, nadmorskiej siedzibie dworu; na końcu Winicjusz i Ligia wyjeżdżają na Sycylię.

7.Bohaterowie fikcyjni i historyczni

Fikcyjni, czyli wymyśleni przez autora, to m.in. Marek Winicjusz, Ligia Kallina, Eunice, Chilon i Ursus. Historyczni, czyli postacie, które żyły naprawdę, to m.in. Neron, Petroniusz, apostoł Piotr, Akte i Poppea Sabina.

8.Kryzys kultury pogańskiej

Rzym Nerona jest potężny i bogaty, ale upada moralnie: dwór żyje ucztami i rozpustą, tłum bawią krwawe igrzyska, cezar zabija nawet najbliższych, a ludzie żyją w strachu i pochlebiają władcy. Wielu nie wierzy już w bogów, lecz składa im ofiary tylko z obyczaju.

9.Neron

Cesarz rzymski, okrutny tyran: próżny i tchórzliwy, uważa się za wielkiego artystę (śpiewa, gra, pisze poemat o Troi). Zabija nawet najbliższych, z jego woli płonie Rzym, a potem prześladuje chrześcijan. W epilogu ginie opuszczony przez straże i dwór, powtarzając: „Jakiż artysta ginie!”.

10.Życie pierwszych chrześcijan w Rzymie

Spotykają się w ukryciu, nocą, np. na starym cmentarzu Ostrianum za miastem albo w ubogich domach na Zatybrzu. Nazywają się braćmi i siostrami; należą do nich niewolnicy i patrycjusze (np. Pomponia Grecyna). Żyją skromnie, pomagają sobie i przebaczają wrogom; przewodzi im apostoł Piotr.

11.Znak ryby

Znak rozpoznawczy chrześcijan: pierwsze litery greckich słów „Jezus Chrystus, Boga Syn, Zbawiciel” tworzą wyraz „ryba”. Winicjusz widział kiedyś, jak Ligia nakreśliła rybę na piasku. Gdy opowiedział o tym Chilonowi, ten odkrył, że to znak chrześcijan, i tak trafił na ślad Ligii.

12.Apostoł Piotr

Prosty rybak z Galilei, uczeń Chrystusa, przywódca chrześcijan w Rzymie. Łagodny starzec, który głosi miłość i przebaczenie; chrzci Winicjusza i błogosławi jego miłość do Ligii. Ginie ukrzyżowany za wiarę.

13.Piotr i Neron - porównanie

Neron: władza absolutna służy mu do zaspokajania próżności i zachcianek; ludźmi gardzi i okrutnie ich krzywdzi; pragnie sławy artysty. Piotr: jego władza jest duchowa i oznacza służbę; ludzi kocha i przebacza im; chce prowadzić ich do Chrystusa. Neron budzi strach i potępienie, Piotr - szacunek i podziw.

14.Hierarchia wartości pogan i chrześcijan

Poganie (np. Petroniusz, Neron) najwyżej stawiają przyjemność, piękno, sławę, władzę i bogactwo - liczy się dla nich życie doczesne. Chrześcijanie na pierwszym miejscu stawiają Boga, miłość bliźniego, przebaczenie i pokorę, a nagrody oczekują w życiu wiecznym.

15.Pożar Rzymu i prześladowania chrześcijan

W powieści miasto płonie z woli Nerona, który chciał zobaczyć prawdziwy pożar, by dokończyć poemat o płonącej Troi. Gdy lud zaczyna oskarżać cezara, Tygellin podsuwa mu pomysł, by winę zrzucić na chrześcijan. Zaczynają się prześladowania: chrześcijan więzi się i skazuje na śmierć podczas igrzysk.

16.Symbol

Znak (postać, zdarzenie, przedmiot), który poza znaczeniem dosłownym wyraża treści głęboko ukryte. Jest wieloznaczny - można go interpretować na wiele sposobów. Dzięki symbolom utwór zyskuje wiele znaczeń i tajemniczy nastrój.

17.Symbole w „Quo vadis”

Jako symbole można odczytać m.in.: rybę - znak wiary chrześcijan; krzyż - mękę Chrystusa i męczenników, ale też zwycięstwo wiary; pożar Rzymu - zapowiedź upadku pogańskiego świata i karę za jego zbrodnie; cierpienie pierwszych chrześcijan - wierność wierze i siłę ducha mocniejszą niż przemoc.

18.Spotkanie Piotra z Chrystusem

Uciekając z Rzymu drogą Appijską, Piotr widzi Chrystusa i pyta: „Quo vadis, Domine?”, czyli „Dokąd idziesz, Panie?”. Słyszy, że Chrystus idzie do Rzymu, by dać się ukrzyżować po raz drugi, więc zawraca do miasta, gdzie później ginie. Od tych słów pochodzi tytuł powieści; można go odczytać jako pytanie o drogę życia każdego człowieka.

19.Marek Winicjusz

Młody patrycjusz i trybun wojskowy, siostrzeniec Petroniusza; wraca do Rzymu z wojny z Partami. Na początku jest dumny, porywczy i okrutny wobec niewolników (w gniewie zabija starego niewolnika Gula), a Ligię chce zdobyć siłą. Pod wpływem miłości i nauki chrześcijan zmienia się: przyjmuje chrzest i zostaje mężem Ligii.

20.Bohater dynamiczny

Postać, która pod wpływem wydarzeń przechodzi przemianę. W „Quo vadis” to Marek Winicjusz: z pysznego, okrutnego Rzymianina staje się łagodnym chrześcijaninem. Zmieniają go miłość do Ligii, dobroć chrześcijan, którzy przebaczyli mu napaść, i nauka apostołów Piotra i Pawła.

21.Petroniusz

Wuj Winicjusza, bogaty patrycjusz i dawny rządca Bitynii, nazywany arbiter elegantiarum, czyli znawca i sędzia elegancji i dobrego smaku. Inteligentny, dowcipny i ironiczny; ceni piękno, sztukę, przyjemności i spokój ducha. Gardzi tłumem, a w duchu także Neronem.

22.Petroniusz na dworze Nerona

Na dworze Petroniusz jest wyrocznią w sprawach sztuki: ocenia wiersze i śpiew cezara, zręcznie mu schlebia i rywalizuje z Tygellinem o jego łaski. Gdy traci przychylność Nerona, uprzedza wyrok: urządza ucztę, odczytuje list wyśmiewający cezara i odbiera sobie życie razem z ukochaną Eunice.

23.Ligia Kallina

Córka króla Ligów, oddana Rzymowi jako zakładniczka; wychowana jak córka przez Aulusa Plaucjusza i Pomponię Grecynę. Piękna, łagodna, skromna i dobra; gorliwa chrześcijanka. Kocha Winicjusza, ale unika go, dopóki on jest poganinem; wierna wierze nawet w więzieniu i na arenie.

24.Akte

Greczynka, wyzwolenica i dawna ukochana Nerona, którą cezar porzucił. Cicha, smutna i dobra: opiekuje się Ligią na dworze. Zna listy apostoła Pawła, ale boi się cezara. Wciąż kocha Nerona - po jego śmierci to ona urządza mu pogrzeb.

25.Poppea Sabina

Żona Nerona (Augusta), piękna, ale pyszna, zazdrosna, okrutna i mściwa. Nienawidzi Ligii, bo zazdrości jej urody i Winicjusza, który ją odtrącił. Gdy umiera jej mała córeczka, żąda zemsty na Ligii, o której mówiono, że rzuciła na dziecko urok.

26.Chilon Chilonides

Grek, chytry i chciwy oszust udający filozofa; za pieniądze szuka Ligii dla Winicjusza. Kiedyś zdradził lekarza Glauka i zgubił jego rodzinę, a po pożarze wydaje chrześcijan prześladowcom. Wstrząśnięty ich męką, publicznie oskarża Nerona o podpalenie Rzymu, przyjmuje chrzest i ginie jako męczennik.

27.Historia miłości Winicjusza i Ligii

Winicjusz zakochuje się w Ligii w domu Aulusów i chce ją mieć za wszelką cenę; ona ucieka przed nim z pomocą Ursusa. Ranny po nieudanym porwaniu poznaje dobroć chrześcijan, rezygnuje z przemocy i przyjmuje wiarę, a Piotr błogosławi ich miłości. Po pożarze Ligia trafia do więzienia; ocalona na arenie, zostaje żoną Winicjusza i oboje żyją na Sycylii.

28.Miłość w rozumieniu Rzymian i chrześcijan

Rzymianie (np. Winicjusz na początku) rozumieją miłość głównie jako pożądanie i posiadanie - kobietę można komuś podarować jak rzecz, jak cezar Ligię albo Petroniusz Eunice. Chrześcijanie widzą w miłości uczucie duchowe, oparte na szacunku, wierności i ofiarności, prowadzące do małżeństwa.

29.Relacje Ligii z bliskimi

Ligię wychowują jak córkę małżonkowie Aulus Plaucjusz i Pomponia Grecyna. Ursus służy jej i broni jej z oddaniem, Akte opiekuje się nią na dworze Nerona, a z Markiem Winicjuszem łączy ją wzajemna miłość.

30.Relacje Petroniusza z bliskimi

Petroniusz jest wujem i doradcą Winicjusza, a z niewolnicą Eunice (później wyzwoloną) łączy go wzajemna miłość - Eunice umiera razem z nim. Na dworze Petroniusz jest arbitrem elegancji Nerona. Neron jest mężem Poppei, a jego dawna ukochana Akte wciąż go kocha bez wzajemności.

31.Ursus

Lig o ogromnej sile, wierny sługa i obrońca Ligii (służył już jej matce), chrześcijanin o łagodnym sercu. Wynosi Ligię z uczty u Nerona, zabija Krotona, gdy Winicjusz próbuje porwać Ligię, a na arenie gołymi rękami pokonuje tura, do którego rogów przywiązano Ligię.

32.Glaukos

Lekarz, chrześcijanin, którego Chilon niegdyś zdradził: wydał rozbójnikom i pozbawił żony i dzieci. Opatruje rannego Winicjusza, choć ten napadł na chrześcijan. Dwa razy przebacza Chilonowi - drugi raz w chwili własnej męczeńskiej śmierci. Jest przykładem chrześcijańskiej miłości nieprzyjaciół.

33.Rozmowa Winicjusza z wujem po powrocie od chrześcijan

Po pobycie wśród chrześcijan, którzy leczyli go z ran, Winicjusz wraca do domu i zwierza się wujowi, że stracił spokój, nie wie, jak żyć, i nie może zapomnieć o Ligii; Petroniusz dostrzega na jego skroni siwe włosy. Na koniec Winicjusz mówi, że nie porwie Ligii, bo przysiągł nie płacić jej złem za dobro.

34.Paradoks

Twierdzenie zaskakująco sprzeczne z powszechnym mniemaniem albo sytuacja pozornie niemożliwa, w której współistnieją dwa całkowicie różne lub wykluczające się fakty.

35.Paradoks sytuacji Winicjusza

Winicjusz gotów jest czcić Chrystusa i zarazem Go prześladować; rozumie wzniosłość Jego nauki, a czuje do niej wstręt. Chce ją przyjąć, ale - jak mówi - jego natura jej nie znosi. Wie też, że nawet zdobywszy Ligię, musiałby się nią dzielić z Chrystusem.

36.Dobroczynność, sprawiedliwość i piękno - Petroniusz a chrześcijanie

Petroniusz: dobroczynne jest to, co daje szczęście - piękność, miłość i moc; dobrem trzeba płacić za dobro, a nie za zło; piękno to piękno ciała i sztuki. Chrześcijanie: dobroczynność to miłosierdzie; sprawiedliwą zapłatę da Bóg w życiu przyszłym; ważniejsze od urody jest dobro duszy. Petroniusz przeklina chrześcijan, bo odebrali Winicjuszowi radość życia.

37.Temat utworu

Zderzenie świata starożytnego Rzymu z rozwijającym się chrześcijaństwem w czasach panowania Nerona.

38.Problematyka utworu

Wiara, tolerancja, przemiana wewnętrzna bohatera, władza, człowieczeństwo i miłość.

39.Przesłanie utworu

Dobro i miłość zawsze zwyciężają; ważne jest przebaczenie; każdy człowiek może się zmienić pod wpływem miłości; liczą się wartości, którymi kierujemy się w życiu.

40.Epilog

Zakończenie „Quo vadis” opowiadające o końcu Nerona: opuszczony przez straże i dwór, cezar ginie w willi swojego wyzwoleńca. Narrator stwierdza, że Neron przeminął jak wicher, burza czy pożar, a bazylika Piotra wciąż panuje nad Rzymem i światem. Wymowa: tyrania przemija, a chrześcijaństwo trwa.