Wzorce - autorytety, Schmitt, Kołakowski, Różewicz - NOWE Słowa na start 8

1.„Kwestionuj!”

Wywiad dziennikarki Natalii Waloch-Matlakiewicz z filozofem i dziennikarzem Marcinem Fabjańskim o tym, czym jest autorytet, dlaczego go potrzebujemy i czy wolno go kwestionować. Główna myśl: u autorytetu szukaj energii, siły i mądrości, ale nie rezygnuj z krytycznego myślenia.

2.Autorytet (według Marcina Fabjańskiego)

Ktoś, kto wie więcej ode mnie w danym obszarze. Nie ma autorytetów absolutnych: np. mistrz medytacji może być autorytetem w sztuce życia, ale nie w innych dziedzinach.

3.Przenoszenie autorytetu na inne dziedziny

Błąd polegający na tym, że gdy ktoś imponuje nam na jednym polu, przypisujemy mu mądrość absolutną. Fabjański pokazuje to na przykładzie koszykarza Michaela Jordana, którego słuchano nawet w sprawie gotowania rosołu i pokoju na Bliskim Wschodzie.

4.Atawistyczna potrzeba bezpieczeństwa

Pierwotna, odziedziczona po przodkach potrzeba (atawizm to ujawnienie się cech lub zachowań przodków). Według Fabjańskiego każe nam szukać autorytetów: decyzje wymagają wysiłku i walki z wątpliwościami, a autorytet zdejmuje z nas ten ciężar - on mówi, my słuchamy. Im więcej wolności, tym mniej bezpieczeństwa.

5.Kwestionowanie autorytetów

Według Fabjańskiego nie wolno z niego rezygnować, bo każdy, nawet największy człowiek, ulega złudzeniom, nastrojom i „mikrowpływom” i ma swój „ślepy punkt”. Wiara w autorytety nie jest patologią (stanem nieprawidłowości) - staje się nią dopiero wtedy, gdy odcina nas od krytycznego myślenia.

6.Marek Aureliusz

Rzymski cesarz i filozof z II w. n.e., autor „Rozmyślań”, w których radził żyć tak, jakby patrzył na nas Sokrates, czyli brać przykład z autorytetu. Mimo mądrości pomylił się: powierzył cesarstwo synowi Komodusowi, który zniszczył jego ideały.

7.Do czego potrzebny jest autorytet?

Daje poczucie bezpieczeństwa: zdejmuje z nas ciężar podejmowania decyzji - on mówi, my słuchamy. Pomaga w rozwoju, jak mistrzowie w antycznych szkołach. Dodaje odwagi: jest trochę jak matka, do której wracamy, by nabrać sił. Pokazuje nasze możliwości, ale nie próbuje zawładnąć naszym postępowaniem, więc możemy zajść dalej, niż się wydawało.

8.Autorytet a guru

Guru (tu: ktoś, kogo się bezkrytycznie naśladuje) nie dba o naszą samodzielność i mami błogostanem. Prawdziwemu autorytetowi zależy na naszej samodzielności: nie obiecuje absolutnego bezpieczeństwa ani szczęścia wiecznego, tylko pomaga nam samym załatwiać nasze sprawy.

9.Jak rozpoznać prawdziwy autorytet?

Po jego uczniach, bo są najlepszym świadectwem mistrza, i po oryginalności - prawdziwy autorytet nie powtarza po innych. Czujność powinno budzić nadużywanie kalek językowych (dosłownie przetłumaczonych wyrażeń), bo świadczy o nieprzemyślanych, cudzych poglądach. Nikt nie może sam ogłosić się autorytetem (myśl chińskiego mędrca Laozi).

10.Éric-Emmanuel Schmitt

Francuski pisarz i dramaturg (ur. 1960 r.), z wykształcenia filozof. Pierwszą książkę napisał w wieku 11 lat. Autor m.in. powieści „Oskar i pani Róża” i pełnych humoru dramatów, np. „Małe zbrodnie małżeńskie”; jeden z najchętniej czytanych francuskich pisarzy.

11.Narrator powieści „Oskar i pani Róża”

Sam Oskar - narracja jest pierwszoosobowa. Powieść ma formę listów, które dziesięcioletni chłopiec pisze do Pana Boga; pierwszy zaczyna się od zwrotu „Szanowny Panie Boże”.

12.Motywy w powieści „Oskar i pani Róża”

Choroba, śmierć, przyjaźń i wiara. Utwór porusza też temat prawdy w rozmowie o trudnych sprawach, samotności, obecności drugiego człowieka w najtrudniejszych chwilach i humoru jako sposobu radzenia sobie.

13.Oskar

Dziesięcioletni, ciężko chory chłopiec, który leży w szpitalu po nieudanym przeszczepie szpiku. Jest bystry, dowcipny i szczery; kolega nazywa go Jajogłowym.

14.Ciocia Róża

Najstarsza ze szpitalnych wolontariuszek w różowych fartuchach. Odważna i z poczuciem humoru; jako jedyna traktuje Oskara tak samo jak przed nieudaną operacją. To ona namawia go do pisania listów do Pana Boga.

15.Sekrety cioci Róży

Róża zdradza Oskarowi, że jest w szpitalu „nielegalnie”, bo przekroczyła granicę wieku dla wolontariuszek, i że dawniej była zapaśniczką - Dusicielką z Langwedocji. Gdy Oskara dopada chandra (przygnębienie), opowiada mu o swoich walkach. Można odczytać, że te barwne historie (może zmyślone) mają rozweselić chłopca i dodać mu sił.

16.Doktor Düsseldorf

Lekarz Oskara o czarnych, krzaczastych brwiach. Po nieudanym przeszczepie patrzy na chłopca zmartwiony i bez słowa, a Oskar czuje się winny, że podważył wiarę w możliwości medycyny.

17.Jak ciocia Róża rozmawia z Oskarem o śmierci?

Nie unika tematu jak inni dorośli, którzy „głuchną”, gdy mowa o umieraniu. Mówi, że skoro Oskar sam wie, że umrze, nie trzeba mu tego mówić, a jej milczenie na pytanie o operację znaczy „tak”. Zauważa, że ludzie zapominają, że życie jest kruche, i zachowują się, jakby byli nieśmiertelni.

18.Listy Oskara do Pana Boga

Róża namawia do nich Oskara, by poczuł się mniej samotny: niewypowiedziane myśli ciążą i paraliżują, więc trzeba się nimi dzielić. Boga nie prosi się o zabawki, tylko o sprawy duchowe - odwagę, cierpliwość, zrozumienie. W pierwszym liście Oskar pyta, czy wyzdrowieje.

19.Leszek Kołakowski

Nieżyjący już filozof, jeden z najwybitniejszych przedstawicieli polskiej filozofii; zajmował się m.in. filozofią kultury i religii, mitem i historią filozofii. Autor powiastek filozoficznych „13 bajek z królestwa Lailonii dla dużych i małych” i „Rozmowy z diabłem” oraz programu telewizyjnego „Mini-wykłady o maxi-sprawach”. Laureat Nagrody im. Johna Klugego, zwanej amerykańskim Noblem.

20.Mędrzec (w wywiadzie z Kołakowskim)

Dziennikarz Jacek Żakowski przychodzi do prawie 77-letniego filozofa jak do mędrca, który wie, jak żyć. Kołakowski odrzuca tę rolę: uważa, że uznanie siebie za mistrza życia nie byłoby dobre, i przyznaje, że nie zna uniwersalnej formuły.

21.„Chcieć niezbyt wiele”

Formuła udanego życia, którą Kołakowski uważa za dobrą: nie wymagać od siebie zbyt wiele, nie musieć być doskonałym i cieszyć się drobiazgami - to zmniejsza ryzyko unieszczęśliwienia. Inną możliwą formułą jest użyteczność dla innych, czyli traktowanie życia jak służby (np. w medycynie, nauce, pomocy społecznej).

22.Szczęście według Kołakowskiego

Szczęście „jako takie” nie istnieje, bo każdy rozumie je inaczej. Jeśli już, to jest nim życie dziecka do ok. piątego roku życia w kochającej rodzinie, wolnej od wielkich nieszczęść.

23.Własna miara (rada Kołakowskiego)

Mierzyć wysoko jest dobrze, ale lepiej oceniać siebie według własnych kryteriów, a nie według aplauzu (uznania) innych, bo aplauz nie jest dzielony sprawiedliwie.

24.Dlaczego Kołakowski nie daje gotowych rad?

Nie jest pewien, czy istnieją niezawodni mistrzowie, czy mają rację i czy trzeba ich słuchać. Dobre rady nie muszą pasować do każdego życia - można to odczytać tak, że każde życie jest inne. To, co złe, i tak wiemy. Zasady nieugięte i niepodlegające korekcie przeważnie nie są zbyt mądre. Dlatego filozof mówi ostrożnie: „nie wiem”, „chyba”.

25.Przyjaźń według Kołakowskiego

Najważniejsze dobro: wzajemny stosunek ludzi, którzy całkowicie sobie ufają, nie wymagając doskonałości. Przyjaciele pomagają znosić cierpienie, dodają siły i odwagi i nie tracą do nas zaufania, gdy zrobimy coś złego. W odróżnieniu od miłości przyjaźń nie idealizuje.

26.Zaufanie według Kołakowskiego

Przyjaźń to więź zaufania, którą każdy może budować, więc w dużym stopniu zależy od nas. Lepiej ufać z zasady i czasem zostać oszukanym, niż żyć w ciągłej nieufności, bo zaufanie czyni lepszymi innych i nas. Najłatwiej zaprzyjaźnić się z ludźmi, z którymi nie łączą nas interesy.

27.Tadeusz Różewicz

Polski poeta (1921-2014), jeden z najwybitniejszych; tworzył też opowiadania, dramaty i scenariusze filmowe. Pisał o doświadczeniach II wojny światowej, a o poważnych sprawach często z przekorą i żartem. W 2000 r. otrzymał Nagrodę Literacką „Nike” za książkę „Matka odchodzi”.

28.Wiersz „List do ludożerców”

Wiersz Tadeusza Różewicza (lektura obowiązkowa) - apel do ludzi egoistycznych i bezwzględnych wobec innych. Ma formę listu: podmiot liryczny zwraca się wprost do adresatów i prosi ich m.in., by nie patrzyli wrogo na kogoś, kto pyta o wolne miejsce w przedziale, nie deptali słabszych, posunęli się, nie wykupywali wszystkiego ze sklepów i nie mówili wyłącznie o sobie.

29.Ludożercy (w wierszu Różewicza)

Przenośne określenie ludzi, którzy w codziennych sytuacjach zachowują się wobec innych egoistycznie, bezwzględnie i wrogo - jakby chcieli ich „zjeść”. Są adresatami wiersza.

30.Apostrofa „Kochani ludożercy”

Bezpośredni zwrot do adresatów, powtarzany na początku kilku zwrotek. Połączenie czułego słowa „kochani” z „ludożercami” nadaje wierszowi ironiczny, przekorny ton.

31.Ostatnia zwrotka „Listu do ludożerców”

Zmienia się forma czasowników: zamiast 2. osoby liczby mnogiej trybu rozkazującego (nie patrzcie, nie depczcie) pojawia się 1. osoba liczby mnogiej (nie zjadajmy się). Podmiot liryczny włącza siebie do grona ludożerców i wzywa wszystkich, by się wzajemnie nie zjadali, bo nikt z nas nie zmartwychwstanie.

32.Wiersz różewiczowski

Odmiana wiersza wolnego, której twórcą jest Tadeusz Różewicz: zwrotki o nierównej liczbie wersów, wersy różnej długości, często krótkie, brak rymów i prawie brak interpunkcji. Podział tekstu na wersy podkreśla znaczenie słów.

33.Nastrój „Listu do ludożerców”

Ironiczny i przekorny, a zarazem poważny i moralizatorski. Za żartobliwym zwrotem do „ludożerców” kryje się apel o życzliwość i szacunek dla innych ludzi.

34.„Łódeczka”

Tekst Anny Dziewit-Meller o nieproszonych dobrych radach. Autorka pisze w 1. osobie, zwraca się do czytelników i opowiada historię żeglarki Tracy Edwards. Przesłanie: rób to, co uważasz za dobre dla siebie, w dziedzinie, którą kochasz - warto mieć „własny pokład”.

35.Wujkowie Dobra Rada

Osoby, które lubią udzielać rad i są przekonane o swojej racji. Według autorki „Łódeczki” nieproszone rady nie pomagają odbiorcy, bo udziela się ich dla poprawy własnego samopoczucia. Szczególnie trudno ma kobieta, która wchodzi na terytorium zarezerwowane dla mężczyzn, np. na pokład jachtu.

36.„Ja ci radzę, rób, jak chcesz”

Rada zmarłego dziadka Tadka, którą autorka „Łódeczki” ceni najbardziej. Streszcza przesłanie tekstu: rób to, co uważasz za dobre dla siebie, w stylu, w którym czujesz się dobrze z samym sobą.

37.Tracy Edwards

Nieznana młoda żeglarka, wcześniej okrętowa kucharka w regatach Whitbread. W 1989 r. wystartowała w nich na jachcie Maiden z całkowicie żeńską załogą, bo nikt nie chciał dziewczyny na pokładzie. Pieniądze dał jej znajomy, król Jordanii Husajn, a ona sama zastawiła dom.

38.Regaty Whitbread

Prestiżowe załogowe regaty żeglarskie dookoła świata, rozgrywane co trzy lata od lat 70. XX w.; dziś nazywają się The Ocean Race.

39.Rejs jachtu Maiden

Dziennikarze kpili z żeńskiej załogi i zakładali się, że dopłynie najwyżej do Wysp Kanaryjskich. Maiden wygrał w swojej klasie trudny drugi etap przez Ocean Południowy i trzeci etap, a do Southampton przypłynął jako drugi w klasie (17. w klasyfikacji generalnej). Tłumy witały załogę jak zwycięzców, bo nie poddała się presji.