Artykuł, norma językowa, nazwy osobowe i miejscowe - NOWE Słowa na start 8

1.Rodzaje muzyki

Muzykę dzielimy na trzy główne rodzaje: poważną (klasyczną), rozrywkową i etniczną. Do poważnej należy np. muzyka symfoniczna i kameralna, do rozrywkowej - pop, rock i rap, a etniczna wiąże się z kulturą ludową.

2.Muzyka poważna (klasyczna)

Wykonywana głównie w salach koncertowych, teatrach operowych i filharmoniach. Do XX w. była podstawowym rodzajem muzyki. Obejmuje wiele nurtów i gatunków, m.in. muzykę symfoniczną, kameralną, fortepianową, organową i chóralną.

3.Muzyka rozrywkowa

Rozwija się szczególnie intensywnie od połowy XX w. Jej ważne odmiany to m.in.: pop (proste, melodyjne piosenki), rock (mocno zaznaczony rytm), rap, czyli hip-hop (rytmiczna melorecytacja rymowanych tekstów), oraz country and western (tradycyjna muzyka białych mieszkańców USA, zwłaszcza z regionów wiejskich).

4.Muzyka etniczna

Muzyka związana z kulturą ludową. Często towarzyszy ważnym wydarzeniom w życiu społeczności lokalnej, zwłaszcza obrzędom i świętom. Ma cechy charakterystyczne dla danego kręgu kulturowego i regionu; bywa inspiracją dla współczesnych twórców.

5.Środki wyrazu muzyki

Kompozycja - dźwięki połączone w zorganizowaną całość; melodia - uporządkowany układ dźwięków o różnych wysokościach; rytm - organizacja dźwięków w czasie (długość brzmień i chwil ciszy); harmonia - współbrzmienie różnych dźwięków; barwa i głośność dźwięku - zależą od instrumentu lub rodzaju głosu oraz od zamierzonej intensywności brzmienia.

6.Jak oceniać dzieło muzyczne?

Najpierw ustal, do której odmiany muzyki należy utwór. Potem oceń: oryginalność i atrakcyjność linii melodycznej, harmonijność składników (rytmu, melodii, barwy), spójność kompozycji, aranżację, czyli dobór brzmień i instrumentów, umiejętności i talent wykonawców, tekst (jeśli jest) oraz wrażenie, jakie utwór wywarł na słuchaczach.

7.Artykuł

Tekst publicystyczny na temat zagadnień społecznych, politycznych, ekonomicznych, kulturalnych lub sportowych, opublikowany w prasie lub internecie. Ma dostarczyć opinii publicznej informacji o bieżących wydarzeniach, ludziach, zjawiskach i problemach.

8.Artykuł o charakterze informacyjnym

Ogranicza się do obiektywnego opisu wydarzeń, a jego celem jest przede wszystkim powiadamianie. Autor łączy doniesienia z różnych źródeł, skupia się na faktach (datach, miejscach, nazwiskach), nie faworyzuje żadnego punktu widzenia i nie ujawnia własnego stanowiska.

9.Artykuł o charakterze publicystycznym

Przybliża wybraną kwestię, pogłębia jej rozumienie i kształtuje poglądy odbiorców. Autor ujawnia swoje stanowisko, dzieli temat na zagadnienia cząstkowe, konfrontuje różne punkty widzenia, stawia pytania i wychwytuje sprzeczności. Tekst zawiera tezę (lub hipotezę) uzasadnioną argumentami i potwierdzoną przykładami.

10.Lid i śródtytuł

Lid to akapit wprowadzający, zapisany powiększoną lub pogrubioną czcionką; razem z ciekawym tytułem przyciąga uwagę czytelnika. Śródtytuły, czyli tytuły fragmentów tekstu, tę uwagę podtrzymują.

11.Research

(wym. [risercz]) Dziennikarskie poszukiwanie informacji: ustalanie faktów, zbieranie opinii, wywiady i ankiety, sprawdzanie mediów społecznościowych, czasopism, książek i stron internetowych oraz stanowisk autorytetów. Źródło każdej informacji trzeba starannie opisać.

12.Jak napisać artykuł publicystyczny?

1. Wybierz temat i przeanalizuj jego aspekty (np. w mapie myśli). 2. Zaplanuj i przeprowadź research. 3. Ustal adresata i dostosuj do niego język. 4. Uporządkuj materiały i wybierz dane, które najlepiej wspierają twoją myśl. 5. Zredaguj lid, śródtytuły i tytuł, zaplanuj puentę i napisz tekst.

13.Budowa artykułu publicystycznego

Wstęp: zasygnalizuj temat - wprowadź pojęcia kluczowe, sformułuj tezę, postaw pytania. Rozwinięcie: przedstaw zjawisko, argumenty i fakty, przytocz opinie zwykłych ludzi i ekspertów, pokaż ścierające się racje i sprzeczności - spójnie, z myślą o tezie. Zakończenie: przypomnij główną myśl, odnieś się do pytań ze wstępu, wyciągnij wnioski, zaproponuj rozwiązania.

14.Jak uwiarygodnić artykuł?

Przytaczaj wypowiedzi zwykłych ludzi i ekspertów (np. w mowie niezależnej), powołuj się na badania, ankiety, dane statystyczne i źródła książkowe. Pomagają w tym zwroty, np.: według raportu…, wyniki ankiety wskazują…, zdaniem eksperta…, jak zauważa…, innego zdania jest…

15.Norma językowa

Zbiór wyrazów, ich form, sposobów łączenia z innymi wyrazami, reguł tworzenia, pisania i wymawiania, który większość użytkowników języka uznała za poprawny. Ma dwa poziomy: normę wzorcową i normę użytkową.

16.Norma wzorcowa (staranna)

Elementy językowe akceptowane przez większość wykształconych użytkowników języka, uzasadnione jego historią, tradycją i regułami gramatycznymi. Obowiązuje w sytuacjach oficjalnych, np. „podaj tę książkę”, „Cześć, Bartku”, „matematyka” z akcentem na trzecią sylabę od końca.

17.Norma użytkowa (potoczna)

Wyrazy, formy i połączenia, których można używać tylko w kontaktach swobodnych, nieoficjalnych, np. „podaj tą książkę”, „Cześć, Bartek”, „matematyka” z akcentem na drugą sylabę od końca. W słowniku takie formy oznacza skrót „pot.”.

18.Błąd językowy

Nieświadome i nieuzasadnione odstępstwo od obowiązującej normy językowej - narusza zarówno normę wzorcową, jak i użytkową. Błędy dzielimy na wewnętrznojęzykowe (gramatyczne, leksykalne, fonetyczne, stylistyczne) i zewnętrznojęzykowe, dotyczące zapisu (ortograficzne, interpunkcyjne).

19.Błąd fleksyjny

Rodzaj błędu gramatycznego: niepoprawna odmiana wyrazu (np. kotowi zamiast kotu) albo odmienianie wyrazu nieodmiennego (np. w kakale zamiast w kakao).

20.Błąd składniowy

Rodzaj błędu gramatycznego: niewłaściwe łączenie wyrazów w związki (używać lampę zamiast używać lampy; pięciu uczniów przyszli zamiast pięciu uczniów przyszło), błędny szyk (świetlna sygnalizacja zamiast sygnalizacja świetlna) albo złe użycie przyimków (na sklepie zamiast w sklepie; przed i po świętach zamiast przed świętami i po świętach).

21.Błędy leksykalne

Słownikowe (wyrazowe) - użycie niewłaściwego wyrazu, zbędnego lub o innym znaczeniu (bynajmniej zamiast przynajmniej); frazeologiczne - zmiana formy frazeologizmu albo użycie go w złym kontekście (po najmniejszej linii oporu zamiast po linii najmniejszego oporu); słowotwórcze - najczęściej niewłaściwy formant (zaginienie zamiast zaginięcie).

22.Błąd fonetyczny

Niepoprawna wymowa słowa lub połączenia słów albo niewłaściwe akcentowanie, np. [paczeć] zamiast [patszeć] lub [paczszeć], [czekajo] zamiast [czekają].

23.Błąd stylistyczny

Niedostosowanie środków językowych do sytuacji komunikacyjnej, np. klient piekarni mówi „chciałbym dokonać zakupu dwóch bułek” zamiast „chciałbym kupić dwie bułki”.

24.Najczęstsze błędy interpunkcyjne

Dotyczą przecinka. 1. W połączeniach mimo że, dlatego że, chyba że, zwłaszcza że, tyle że, tylko że, tym bardziej że nie stawiamy przecinka przed że. 2. Przecinkiem oddzielamy dopowiedzenia i uściślenia, które często zaczynają się od słów: chyba, na przykład, nawet, zwłaszcza. 3. Przed jak stawiamy przecinek przed zdaniem podrzędnym i dopowiedzeniem, ale nie w prostym porównaniu. 4. Przydawki równorzędne oddzielamy przecinkiem, a nierównorzędnych - nie.

25.Nazwy osobowe

Nazwy własne konkretnych osób, m.in.: imiona - osobiste, nierodowe nazwy ludzi; nazwiska - nazwy rodowe, obejmujące całą rodzinę; pseudonimy; przydomki; przezwiska - złośliwe lub żartobliwe określenia nadane komuś.

26.Pseudonim

Nazwa nadana sobie samemu, która ma ukryć prawdziwą tożsamość, np. Bolesław Prus (naprawdę: Aleksander Głowacki).

27.Przydomek

Dodatkowa nazwa osoby, odnosząca się do jej charakterystycznej cechy, np. Krzywousty, Człowiek ze Stali. Nie mylić z przezwiskiem, które jest złośliwe lub żartobliwe.

28.Odmiana nazwisk męskich

Zwykle jak podobnie zakończone rzeczowniki pospolite (Sienkiewicz jak królewicz) albo jak przymiotniki (Słowacki jak literacki). Niektóre zakończone na -o odmieniają się jak rzeczowniki żeńskie (Kościuszko - Kościuszki, jak mąka - mąki). Nazwisko brzmiące jak rzeczownik pospolity zachowuje jego oboczność (Kwiecień - Kwietnia), ale w nazwiskach jednosylabowych e zostaje (Pień - Pienia).

29.Nazwiska męskie zakończone na -u

Gdy u oznacza samogłoskę, nazwisko jest nieodmienne (Petru). Gdy u oznacza spółgłoskę ł, nazwisko odmieniamy (Turnau - Turnaua, wym. [turnała]), ale w miejscowniku zostaje bez zmian (o panu Turnau).

30.Odmiana nazwisk żeńskich

Odmieniają się tylko nazwiska żeńskie zakończone na -a (Zielińska - Zielińskiej; Rompca - Rompcy). Nazwiska mające postać przymiotnika (np. Konieczny) mogą być używane w odniesieniu do kobiet w formie męskiej albo żeńskiej: Ewa Konieczny lub Ewa Konieczna.

31.Nazwiska małżeństw

W odniesieniu do małżeństwa używamy nazwiska w liczbie mnogiej, np. państwo Nowaccy, państwo Woźniakowie, Maria i Michał Leśniewscy.

32.Apostrof w odmianie nazwisk obcych

Stawiamy go, gdy obce imię lub nazwisko kończy się na niewymawianą literę, np. -e (Locke - Locke'a), oraz na -y oznaczające samogłoskę (Perry - Perry'ego, Perry'emu), ale nie w narzędniku i miejscowniku (Perrym). Nie stawiamy apostrofu, gdy końcowe y oznacza spółgłoskę j (Disney - Disneya).

33.Czym są nazwy miejscowe?

To nazwy własne miejsc: miast, wsi, dzielnic, osiedli, a także oceanów, mórz, jezior, rzek, lasów, gór, jaskiń, wyżyn i nizin (np. Biała Podlaska, Morze Bałtyckie, Śnieżka, Puszcza Białowieska).

34.Nazwy topograficzne, kulturowe i pamiątkowe

Topograficzne wskazują na naturalną właściwość miejsca (Dąbrowa - osada, w której rosły dęby; Zagórze - miejsce za górami). Kulturowe nawiązują do wytworów kultury materialnej i niematerialnej (Mosty; Środa - tu w środy odbywał się targ). Pamiątkowe nadano dla uczczenia jakiejś osoby (Święty Wojciech).

35.Nazwy miejscowe od ludzi i ich zajęć

Utworzone od imienia lub przezwiska właściciela (Janów - gród Jana; Warszawa - od imienia Warsz, a nie od legendarnych Warsa i Sawy); wskazujące, że mieszkali tam potomkowie lub podwładni jakiejś osoby, często zakończone na -ice (Biskupice - osada poddanych biskupa); służebne - od zajęcia dawnych mieszkańców (Grotniki - osada wytwórców grotów do strzał).

36.Odmiana nazw miejscowych

Często jak rzeczowniki pospolite (Kraków jak rów, Warszawa jak kawa). Nazwy na -a odmieniają się jak przymiotniki (Limanowa - Limanowej) albo jak rzeczowniki (Częstochowa - Częstochowy). W nazwach męskich dopełniacz ma końcówkę -a (Toruń - Torunia) albo -u (Sopot - Sopotu), a w nazwach w liczbie mnogiej - końcówkę zerową (Tatry - Tatr) albo -ów (Pireneje - Pirenejów). W razie wątpliwości sprawdź w słowniku.

37.Nazwy miejscowe zakończone na -e

Mogą się odmieniać jak przymiotniki nijakie (Zakopane - Zakopanego, w Zakopanem), jak przymiotniki w liczbie mnogiej (Zaleskie - Zaleskich), jak rzeczowniki nijakie (Opole - w Opolu) albo jak rzeczowniki w liczbie mnogiej (Niegosławice - Niegosławic).

38.Pisownia nazw dwuczłonowych

Z łącznikiem, gdy oba człony nazwy miejscowości lub dzielnicy są równorzędne (Bielsko-Biała, Lądek-Zdrój, Gdańsk-Oliwa); w zdaniu odmieniamy oba człony (w Gdańsku-Oliwie). Bez łącznika, gdy jeden człon określa drugi (Nowy Sącz, Żelazowa Wola, Biała Podlaska).

39.Nazwy narodowości i mieszkańców

Tworzymy je formantami -anin (Rosjanin, Łodzianin), -czyk (Duńczyk, Zakopiańczyk), -ak (Austriak, Ślązak), -ec (Niemiec), -in (Litwin) albo przez skrócenie nazwy (Belgia - Belg, Kaszuby - Kaszub); nietypowe formanty to -ik, -ysz, -ata (Anglik, Łotysz, Azjata). Nazwy żeńskie: -ka, -anka (Francuzka, Egipcjanka). Od 2026 r. nazwy mieszkańców miast, dzielnic i wsi piszemy wielką literą.

40.Odmiana nazw zakończonych na -anin

W dopełniaczu i bierniku liczby mnogiej mają zwykle końcówkę -an (Indian, Rosjan). Gdy przed -anin stoi k (-kanin), zwykle używamy końcówki -anów (Amerykanów, Meksykanów).