Ojczyzna - teksty, pozytywizm, Sienkiewicz - NOWE Słowa na start 8

1.Jacek Dukaj

Współczesny prozaik, eseista i krytyk (ur. 1974 r.), autor m.in. powieści „Lód”, „Czarne oceany” i „Wroniec” oraz opowiadania „Katedra”, zekranizowanego przez Tomka Bagińskiego. Laureat m.in. Nagrody im. Janusza A. Zajdla i Europejskiej Nagrody Literackiej.

2.Stan wojenny

Wprowadziły go w Polsce władze PRL-u 13 grudnia 1981 r., by zdusić opór Polaków domagających się wolności. Na ulicach pojawiły się czołgi i wozy opancerzone, ograniczono prawa obywateli, aresztowano działaczy opozycji. Pełnię władzy miała WRON (Wojskowa Rada Ocalenia Narodowego) - z nią kojarzy się tytułowy Wroniec, ptaszysko porywające ludzi.

3.Adaś

Kilkuletni bohater „Wrońca”. W grudniową noc ptaszysko Wroniec porywa mu tatę i rani mamę, a wujek Kazek oddaje chłopca pod opiekę sąsiada, pana Jana. Adaś jest przestraszony i nie rozumie, co dzieje się wokół niego.

4.Pan Jan Beton

Sąsiad i opiekun Adasia we „Wrońcu”: dawny robotnik-przodownik, łysy, z sumiastymi (długimi i bujnymi) wąsami i ogromnymi dłońmi. Z dumą mówi, że tymi rękami budował domy, fabryki i miasta. Postać wzorowana na robotniku z propagandowych plakatów PRL-u, który pracuje dla kraju ponad normę.

5.Milipanci, Bubeki, Szpicel, Suka

Fantastyczne nazwy z „Wrońca” nawiązujące do realiów PRL-u: Milipanci - milicjanci, czyli ówczesna policja; Bubeki - ubecy, funkcjonariusze Urzędu Bezpieczeństwa; Szpicel - szpieg donoszący na opozycjonistów; Suka - duży radiowóz milicyjny.

6.MOMO, Złomot, Ptasznik, Godzina

Inne nazwy z „Wrońca” i ich pierwowzory: MOMO - aluzja do ZOMO, czyli Zmotoryzowanych Odwodów Milicji Obywatelskiej, które brutalnie tłumiły manifestacje; Złomot - nawiązanie do wozów ZOMO; Ptasznik - postać wzorowana na Włodzimierzu Leninie, przywódcy komunistów w Rosji; Godzina - godzina milicyjna, czyli zakaz wychodzenia z domu w określonych godzinach.

7.Perspektywa dziecka we „Wrońcu”

Narrator trzecioosobowy pokazuje wydarzenia oczami kilkuletniego Adasia, który nie rozumie, co się dzieje. Dlatego stan wojenny wygląda jak baśń, w której ścierają się potężne siły, a powtarzane przez chłopca zdanie „Nikt nie pokona pana Betona” działa jak zaklęcie. Taka perspektywa uwypukla okrucieństwo świata dorosłych.

8.Fantastyka a historia

„Wroniec” łączy prawdziwe wydarzenia z fantastyką: realia PRL-u i stanu wojennego zmieniają się w baśniowe stwory i postacie (np. Wroniec, Milipanci, MOMO), których nazwy pisane są nietypowo wielką literą. Taki obraz historii działa na wyobraźnię i emocje - inaczej niż rzeczowy wykład na lekcji historii.

9.Jak kończy się walka pana Betona?

Gdy Adaś chowa się na dachu, pan Beton sam walczy z Milipantami: potrząsa betonowym chodnikiem jak kocem i zmiata wrogów wyrwaną latarnią, a kamienny pomnik Ptasznika przewraca się na oddziały MOMO. Wtedy na pana Betona spada ogromna chmura kruków - zostaje po nim tylko kupa betonowego gruzu i strzępy ubrania. Zakończenie jest tragiczne.

10.Romantyczny wzór patriotyzmu

Najważniejszym przeżyciem pokolenia romantyków było powstanie listopadowe. Po jego klęsce poeci tworzyli legendę powstańców: miłość do ojczyzny miała się wyrażać w heroicznych czynach i gotowości oddania za nią życia i szczęścia osobistego. W ich utworach prawie nie ma patriotyzmu rozumianego jako codzienna praca dla dobra wspólnego.

11.Patriotyzm

(z gr. patría - ojczyzna) Postawa osoby, która kocha swoją ojczyznę, czuje się jej częścią, działa dla jej dobra i jest gotowa wiele dla niej poświęcić.

12.Geneza „Reduty Ordona”

Wiersz Adama Mickiewicza opowiada o obronie reduty (stanowiska obronnego) nr 54 na warszawskiej Woli podczas rosyjskiego szturmu Warszawy 6 września 1831 r., w czasie powstania listopadowego. O walce opowiedział poecie Stefan Garczyński, adiutant generała Jana Nepomucena Umińskiego, dowódcy obrony Woli.

13.Kto opowiada w „Reducie Ordona”?

Adiutant generała - naoczny świadek, który relacjonuje obronę reduty w 1. osobie (podtytuł utworu: „Opowiadanie adiutanta”). Jego opowieść jest żywa, dramatyczna i pełna emocji, chwilami podniosła; często pojawiają się w niej apostrofy i wykrzyknienia.

14.Kontrast w „Reducie Ordona”

Zestawienie przeciwieństw, na którym opiera się opis bitwy: ogromna armia rosyjska (dwieście harmat, czyli armat, długie czarne kolumny piechoty, czarne chorągwie) i mała, biała reduta z sześcioma działami. Rosjanie idą do walki ze strachu przed carem, a obrońcy bronią ojczyzny.

15.Car w „Reducie Ordona”

Adiutant zwraca się do niego w apostrofie. Car to daleki samowładca połowy świata: jednym gestem zsyła ludzi kibitkami (krytymi wozami dla więźniów) i każe karać knutem (rzemiennym biczem), a jego żołnierze uważają go za boga. Uosabia despotyzm, czyli władzę opartą na terrorze. Tylko Warszawa ośmiela się mu przeciwstawić.

16.Porównania w „Reducie Ordona”

Liczne porównania ożywiają opis bitwy: kulę porównano do byka ryczącego przed bitwą i do węża boa, a redutę otoczoną przez wrogów - do motyla wrzuconego w mrowisko. Razem z wykrzyknieniami i wyrazami dźwiękonaśladowczymi oddają dynamikę i grozę walki.

17.Jak kończy się obrona reduty?

Rosjanie wdzierają się na wały, a generał, patrząc przez lunetę, uznaje redutę za straconą. Ordon wysadza prochownię: po błysku i huku z reduty zostaje czarna bryła ziemi - „rozjemcza mogiła”, wspólny grób obrońców i napastników, w którym obie strony zawarły wieczny pokój.

18.Przesłanie „Reduty Ordona”

Ordon zostanie patronem szańców, bo zniszczenie w dobrej sprawie jest tak samo święte jak tworzenie. Utwór kończy wizja Boga, który wysadzi ziemię zatrutą zbrodniami despotyzmu, tak jak Ordon wysadził swoją redutę. Wiersz sławi poświęcenie życia dla ojczyzny.

19.Motywy w „Reducie Ordona”

Poświęcenie, obrona ojczyzny, śmierć, patriotyzm, walka i bohaterstwo. Utwór powstał w epoce romantyzmu i jest lekturą obowiązkową.

20.Julian Konstanty Ordon

Prawdziwy dowódca reduty nr 54 na Woli w powstaniu listopadowym (żył w latach 1810-1887). W wierszu ginie: gdy Rosjanie wdzierają się do szańca, skacze z ogniem do prochowni i wysadza redutę, by nie oddać wrogom prochu. W rzeczywistości przeżył - Mickiewicz stworzył romantyczną legendę bohatera.

21.Kapitan Polska

Tytułowa postać piosenki zespołu Lao Che (tekst: Hubert Dobaczewski, wokalista grupy): wymarzony bohater-wybawca, superbohater na wzór komiksowego Kapitana Ameryki. Ma się pojawić w czasach zwątpienia i chaosu, stanąć ponad podziałami i być dla wszystkich bez wyjątku.

22.Podmiot liryczny w piosence „Kapitan Polska”

Przedstawiciel współczesnych Polaków, który mówi w imieniu nas wszystkich. Widzi świat pełen chaosu, podziałów i zagrożeń, w którym zwykła codzienność sąsiaduje z groźbą zagłady (grzyb atomowy). Dlatego modli się o przybycie Kapitana i wciąż powtarza wezwanie „Przybądź i bądź”.

23.Aluzje w piosence „Kapitan Polska”

Piosenka łączy odwołania historyczne, literackie i popkulturowe: Tutsi i Hutu (ludobójstwo w Rwandzie w 1994 r.), Sowieci (tu: Rosjanie), okrzyk „Larum grają!” - wezwanie do walki, którym w „Panu Wołodyjowskim” Jan Sobieski wzywał do obrony ojczyzny, Mordor - kraina zła z „Władcy Pierścieni” J.R.R. Tolkiena, oraz superbohater Kapitan Ameryka.

24.Nastrój piosenki „Kapitan Polska”

Ironiczny i żartobliwy, ale z nutą tęsknoty za autorytetem i jednością. Budują go gra słów (Kapitan Polska - Kapitalny Pan - sprawa polska), powtórzenia, refren-wezwanie, krótkie wersy i rymy.

25.Ordon, pan Beton, Kapitan Polska

Trzy obrazy bohatera: Ordon w „Reducie Ordona” to romantyczny bohater, który oddaje życie za ojczyznę; pan Beton we „Wrońcu” to robotnik-siłacz, który ginie w walce z siłami władzy; Kapitan Polska to wymarzony superbohater, którego współcześni dopiero wzywają, bo brakuje im wybawcy.

26.Pozytywizm

Okres (epoka) w kulturze polskiej po upadku powstania styczniowego. Nazwa pochodzi od dzieła francuskiego myśliciela Auguste'a Comte'a „Kurs filozofii pozytywnej”. Pozytywne było to, co pożyteczne, prawdziwe i naukowe. Pozytywiści cenili rozum, obserwację, obiektywność i pracę, a nieufnie traktowali emocje, intuicję i wyobraźnię.

27.Ramy czasowe pozytywizmu

Pozytywizm w Polsce zaczął się po upadku powstania styczniowego (1863-1864) i trwał do początku lat 90. XIX w., gdy debiutowali twórcy Młodej Polski. Ważne daty: 1842 r. - wydanie ostatniego tomu „Kursu filozofii pozytywnej” Comte'a; 1876 r. - wynalezienie telefonu przez Alexandra Bella; 1885 r. - nasilenie rusyfikacji i zakaz używania języka polskiego w szkołach Królestwa Polskiego.

28.Praca organiczna

Program pozytywistów: zamiast wywoływać powstania, wzmacniać społeczeństwo, które traktowano jak żywy organizm. Aby przetrwało zdrowe i silne pod zaborami, trzeba zadbać o wszystkie jego części.

29.Praca u podstaw

Edukowanie najbiedniejszych mieszkańców miast i wsi. Był to jeden ze sposobów, którymi pozytywiści realizowali pracę organiczną.

30.Literatura pozytywizmu

Miała być pożyteczna: uczyć, kształtować postawy i poglądy czytelników oraz pokazywać życie takim, jakie jest. Pisarze najczęściej wybierali prozę: powieści, nowele i opowiadania. We wstrząsających nowelach ukazywali niedolę i krzywdę dorosłych i dzieci, np. Bolesław Prus w „Katarynce”. Dzięki rozwojowi prasy reportaże i powieści w odcinkach docierały do wielu czytelników.

31.Realizm

W sztuce europejskiej XIX w. zwrot ku wiernemu pokazywaniu rzeczywistości i zwykłego życia (w Polsce ten okres nazywamy pozytywizmem). Realiści zamiast tematów mitologicznych, historycznych i ludzi z wyższych sfer ukazywali trud i biedę robotników oraz chłopów, np. rzeźbiarz Constantin Meunier w „Hutniku”. Wywołali dyskusję, która pomogła poprawić warunki życia tych grup.

32.Gustave Courbet

Francuski malarz, realista. W 1855 r. w Paryżu pokazał swoje obrazy (m.in. „Przesiewające zboże”) na pierwszej w historii prywatnej wystawie „Realizm”. Oburzyły one publiczność, bo przedstawiały tematy uważane za niegodne sztuki, np. przesiewanie zboża. Bohaterką tego obrazu jest anonimowa chłopka, a nie postać na wzór dawnych płócien. Podobny spór wywołała w 2001 r. Julita Wójcik, obierając ziemniaki w galerii Zachęta.

33.Fotoreportaż

Fotografia, która ukazuje nieupiększone życie we wszystkich jego przejawach. Zapoczątkowały go zdjęcia amerykańskiego fotografa Lewisa Hine'a przedstawiające pracę dzieci w fabrykach. Poruszona opinia publiczna zmusiła rządy do ochrony dzieci przed wyzyskiem i do zapewnienia im prawa do nauki.

34.Hiperrealizm

Sztuka hiperrealistów - artystów, którzy przedstawiają rzeczywistość z fotograficzną wręcz wiernością. Przykład: „Osoba bezdomna” (1991) Duane'a Hansona - posąg z plastiku ze sztucznymi włosami i w prawdziwych ubraniach, który sugestywnie wyraża rozpacz i rezygnację.

35.Architektura przemysłowa

Budownictwo, które rozkwitło w XIX w. wraz z rozwojem przemysłu i miast: hale, biurowce, dworce kolejowe i fabryki. Liczyły się użyteczność budowli i łatwość jej wznoszenia, dlatego obok cegły stosowano stal, żelazo i szkło. Symbolem XIX-wiecznych miast stały się fabryki, np. manufaktura Izraela Poznańskiego w Łodzi.

36.Henryk Sienkiewicz

Pisarz (1846-1916), wciąż jeden z najpopularniejszych polskich autorów. Urodził się w Woli Okrzejskiej na Podlasiu, w zubożałej rodzinie szlacheckiej. Na studiach w Warszawie zaczął pracować jako dziennikarz, a w latach 1876-1878 z podróży do Ameryki wysyłał listy drukowane w prasie. Sławę przyniosły mu powieści historyczne, m.in. „Trylogia” (1884-1888) i „Quo vadis” (1896). W 1905 r. otrzymał Literacką Nagrodę Nobla za całokształt twórczości. Zmarł w Vevey w Szwajcarii.

37.Dlaczego Sienkiewicz miał wyrzuty sumienia?

Jako 17-latek chciał - tak jak jego starszy brat - walczyć w powstaniu styczniowym, ale był za młody, wątły i słabego zdrowia. Przez lata miał z tego powodu poczucie winy, choć swoimi książkami zasłużył się ojczyźnie o wiele bardziej.

38.„Trylogia”

Cykl trzech powieści historycznych Henryka Sienkiewicza: „Ogniem i mieczem”, „Potop” i „Pan Wołodyjowski”, wydanych w latach 1884-1888. Pisarz tworzył je ku pokrzepieniu serc, w czasach, gdy Polski nie było na mapie.

39.Ku pokrzepieniu serc

Cel, który przyświecał Sienkiewiczowi i wielu twórcom pozytywizmu: dodawać Polakom otuchy w czasach zaborów. Służyły temu tematy historyczne w literaturze (powieści Sienkiewicza) i w malarstwie (Jan Matejko - „Bitwa pod Grunwaldem”, 1878; Henryk Siemiradzki, Artur Grottger). Odbiorcy szukali w nich obrazów dawnej świetności Polski i wyjaśnienia przyczyn kryzysu Rzeczypospolitej.

40.Powieść w odcinkach

Powieść drukowana w gazecie we fragmentach, numer po numerze. Tak ukazywały się m.in. „Trylogia”, „Quo vadis” i „Krzyżacy” Sienkiewicza - czytelnicy czekali na ciąg dalszy jak dziś na odcinek ulubionego serialu.