Wywiad, rozprawka, style języka, ortografia - NOWE Słowa na start 8

1.Wywiad

Rozmowa na wybrany temat, prowadzona najczęściej przez dziennikarza z osobą powszechnie znaną lub wyróżniającą się w jakiejś społeczności. Składa się z pytań i odpowiedzi. Jego treść publikuje się w mediach jako tekst albo nagranie.

2.Budowa wywiadu

Przed rozmową ustal temat, wypisz kwestie do poruszenia i opracuj pytania. Wstęp: przedstawienie rozmówcy (kim jest, czym się zajmuje), okoliczności i tematu, np. „Moim gościem jest dzisiaj…”. Rozwinięcie: pytania i odpowiedzi bez odbiegania od tematu. Zakończenie: podsumowanie rozmowy i podziękowanie za poświęcony czas.

3.Jak zadawać pytania w wywiadzie?

Zadawaj pytania otwarte, wymagające wyczerpującej odpowiedzi - unikaj pytań zaczynających się od „czy”, bo sugerują krótkie „tak” albo „nie”. Wplataj informacje świadczące o przygotowaniu do rozmowy. Dbaj o spójność - pytania mają do siebie nawiązywać, choć można też zadać pytanie nieplanowane. Nie zadawaj pytań, które mogą urazić rozmówcę.

4.Zapis i publikacja wywiadu

Części wywiadu wyodrębnia się graficznie: każdą wypowiedź zapisuje się od nowej linii i oznacza pełnym imieniem i nazwiskiem, a dalej inicjałami; pytania można pogrubić lub zapisać kursywą. Przed publikacją tekst przekazuje się rozmówcy do autoryzacji i prosi o zgodę. Tytuł ma zachęcić do przeczytania całości.

5.Fotografia artystyczna

Tworzy ją artysta według oryginalnego pomysłu, często z użyciem różnych efektów (np. celowe prześwietlenie, filtr). Oceniając ją, bierzemy pod uwagę - jak w malarstwie - kompozycję, grę światła i cienia, oryginalność, siłę wyrazu i bogactwo skojarzeń.

6.Fotografia reportażowa

Wykonują ją zawodowi fotografowie, którzy dokumentują wydarzenia i sytuacje tak, by poruszyć odbiorcę i skłonić go do refleksji. Nie może być inscenizowana. Liczy się siła oddziaływania na emocje i trafne ukazanie istoty wydarzeń.

7.Fotografia reklamowa

Ma funkcję użytkową - zachęca do kupienia produktu lub usługi - ale często ma też ambicje artystyczne. Oceniamy jej walory estetyczne, przekaz i możliwy wpływ na decyzje zakupowe odbiorcy.

8.Fotografia użytkowa

Zdjęcia wykonywane w praktycznym celu, m.in. makrofotografia (obiekty w dużym powiększeniu, np. by pokazać ich budowę), fotografia usługowa (zdjęcia do dokumentów) i fotografia kryminalistyczna.

9.Fotografia amatorska

Zwykle nie ma ambicji artystycznych - to proste dokumentowanie rzeczywistości i rejestrowanie życia prywatnego, np. selfie, czyli zdjęcie zrobione aparatem lub smartfonem trzymanym w ręku.

10.Kadrowanie

Wybranie z fotografowanej scenerii lub obiektu fragmentu, który fotograf chce uwiecznić na zdjęciu.

11.Głębia ostrości

Zakres odległości, w którym fotografowane obiekty są ostre. Wpływa na odbiór zdjęcia: to, co ostre, widz uznaje za ważniejsze niż rozmyte tło.

12.Środki wyrazu fotografii

Główne to: kadrowanie, głębia ostrości, kolorystyka, filtry, ziarno i rozmycie. Kolorystyka silnie działa na odbiorcę: barwy harmonijne uspokajają, a kontrastowe dodają dynamiki. Filtry przekształcają obraz, np. zmiękczają go, ocieplają lub ochładzają barwy. Ziarno to widoczne zagęszczenia jasnych i ciemnych punktów. Rozmycie daje złudzenie ruchu.

13.Rozprawka

Wypowiedź, w której piszący stawia tezę, uzasadnia ją argumentami popartymi przykładami i formułuje wnioski. Pracę zaczyna się od odszukania w temacie słów kluczy (wyrazów wnoszących najważniejsze znaczenie) i przygotowania planu, np. w formie mapy myśli.

14.Budowa rozprawki

Wstęp: wprowadzenie do tematu, teza i zapowiedź dalszych rozważań. Rozwinięcie: akapity z argumentami i przykładami, połączone zwrotami nawiązującymi do wcześniejszych rozważań. Zakończenie: podsumowanie rozważań i wnioski.

15.Teza

Stwierdzenie, którego słuszności piszący dowodzi w rozprawce, np. „Moim zdaniem warto uprawiać sport”. Stawia się ją we wstępie.

16.Argument a przykład

Argument uzasadnia tezę, a przykład ilustruje argument i dowodzi, że jest on prawdziwy. Tych pojęć nie można stosować zamiennie. Argumenty układa się od najważniejszego do najmniej ważnego albo odwrotnie.

17.Budowa akapitu: od argumentu do przykładu

Akapit zaczyna się wypowiedzeniem nawiązującym do tezy lub wcześniejszych rozważań, które łączy go z poprzednim akapitem. Potem pada argument, jego rozwinięcie i ilustrujący go przykład.

18.Budowa akapitu: od przykładu do wniosku

Akapit zaczyna się wypowiedzeniem nawiązującym do tezy lub wcześniejszych rozważań. Potem omawia się przykład i podsumowuje go wnioskiem o charakterze argumentu.

19.Krótki akapit łączący

Krótki akapit wpleciony między dłuższe. Przypomina wnioski z dotychczasowych rozważań i zapowiada dalszą część pracy - łączy jej fragmenty, rozbija monotonię i utrzymuje uwagę czytelnika.

20.Czego unikać w rozprawce?

Mylenia argumentu z przykładem; streszczania lektury (omawiamy tylko wątki ilustrujące argument); bezpośrednich zwrotów do adresata i słownictwa nacechowanego emocjonalnie (to cechy przemówienia); powtórzeń (zastępujemy je synonimami) i braku spójności.

21.Neologizm

Wyraz lub wyrażenie, którego dotąd nie było w języku - nowo utworzone albo zapożyczone, zwykle po to, by nazwać nowe zjawisko, wynalazek lub osobę zajmującą się czymś nowym (np. selfie, cyfryzacja). Neologizmy wzbogacają język, nazywają nowe elementy rzeczywistości i ułatwiają precyzyjne formułowanie myśli.

22.Zasięg neologizmów

Neologizmy mają często ograniczony zasięg: występują w wypowiedziach potocznych (zwykle nacechowane emocjonalnie, np. przegryw), specjalistycznych (np. termojądrowy) i literackich (jako środek artystycznego wyrazu, np. zanieistnieć). Z czasem mogą przejść do polszczyzny ogólnej i trafić do słowników.

23.Rodzaje neologizmów

Słowotwórcze - utworzone od istniejących wyrazów polskich za pomocą formantów (np. domówka). Znaczeniowe - dawne wyrazy z nowym znaczeniem (np. korek - zator w ruchu drogowym). Frazeologiczne - nowe stałe połączenia wyrazów (np. kciuk w górę). Zapożyczenia - wyrazy z innych języków (np. bloger).

24.Zapożyczenia (wyrazy obce)

Wyrazy i wyrażenia pochodzące z innych języków, np. z angielskiego lub niemieckiego. Mogą zachować oryginalną pisownię i wymowę (np. challenge) albo zostać spolszczone (np. keczup z ang. ketchup). Większość z czasem zaczyna się odmieniać (np. brak ksera).

25.Wyrazy rodzime

Wyrazy odziedziczone z języka prasłowiańskiego, z którego wywodzi się polszczyzna, oraz utworzone od istniejących wyrazów polskich (np. pogodynka od pogoda). Są przeciwieństwem zapożyczeń.

26.Kiedy używać zapożyczeń?

Gdy w polszczyźnie brakuje dobrego odpowiednika, a zapożyczenia nie da się łatwo zastąpić - wtedy wzbogacają język i usprawniają komunikację. Używane tylko z mody, choć istnieje dobre polskie słowo, są niewskazane i błędne.

27.Synonimy i antonimy

Synonimy to wyrazy o takim samym lub bardzo podobnym znaczeniu (np. ładny i piękny). Antonimy to wyrazy o przeciwnym znaczeniu (np. polubić i odlubić).

28.Homonimy a wyrazy wieloznaczne

Homonimy to wyrazy, które tak samo brzmią i tak samo się piszą, ale mają zupełnie różne, niezwiązane ze sobą znaczenia (np. klon - drzewo i klon - rezultat klonowania). Wyraz wieloznaczny to jeden wyraz o kilku powiązanych znaczeniach (np. język - narząd mowy i system komunikacji).

29.Styl

Charakterystyczny sposób ukształtowania wypowiedzi (np. dobór słownictwa, budowa zdań), dopasowany do sytuacji komunikacyjnej i do celu nadawcy. Wypowiedzi, które nie należą do żadnego stylu, są neutralne (nienacechowane) stylistycznie.

30.Styl naukowy

Występuje w tekstach przekazujących wiedzę, np. w artykułach naukowych, referatach, wykładach. Cechy: spójność, logika, precyzja, obiektywizm, dużo specjalistycznych terminów, długie zdania złożone, przypisy i cytaty.

31.Styl urzędowy

Używany w kontaktach z instytucjami i urzędami, np. w podaniach, pismach urzędowych, instrukcjach. Jest zwięzły i pozbawiony emocji; zawiera odesłania do aktów prawnych, bezosobowe formy czasowników (np. należy) i schematyczne zwroty (np. niniejszym).

32.Styl publicystyczny

Typowy dla wypowiedzi prasowych, radiowych i telewizyjnych. Jest obrazowy dzięki frazeologizmom, metaforom, porównaniom i wyrazom nacechowanym emocjonalnie i oceniającym. Zdania są proste i łatwe w odbiorze; występują w nim fachowe terminy z dziedziny, której dotyczy tekst, skrótowce i modne wyrazy.

33.Styl artystyczny (język literatury)

Występuje w dziełach literackich. Zawiera liczne środki stylistyczne, np. epitety i przenośnie; cechuje się oryginalnością i bogatym słownictwem.

34.Styl potoczny

Służy do porozumiewania się w codziennych, nieoficjalnych sytuacjach, np. z rodziną i rówieśnikami. Jest bardzo ekspresywny: zawiera wyrazy nacechowane emocjonalnie i potoczne (np. matma), krótkie zdania i równoważniki zdań. Cechuje go mniejsza dbałość o poprawność.

35.Błąd stylistyczny

Użycie środków językowych niepasujących do sytuacji komunikacyjnej - najczęściej wyrazów potocznych w sytuacji oficjalnej albo elementów stylu naukowego lub urzędowego w wypowiedzi potocznej.

36.Wymiana głosek a pisownia

Pisownię wielu wyrazów uzasadniamy wymianą głosek w wyrazie pokrewnym lub innej formie: rz wymienia się na r (ukarzą - ukarać), ż m.in. na z lub g (ukażą - ukazać, drożej - drogi), ó na o (wóz - wozy). Zawieść piszemy przez ś, bo zawiodę, a zawieźć przez ź, bo zawiozę.

37.Wielka i mała litera

W polszczyźnie podstawowa jest mała litera, a wielkiej używamy tylko wtedy, gdy wymagają tego reguły. Wielką piszemy m.in. nazwy świąt (Święto Konstytucji 3 Maja) i ulic (ul. 3 Maja), ale w dacie nazwa miesiąca jest mała (3 maja 2021 r.). W tytułach utworów wielką literą zaczynamy tylko pierwszy wyraz i nazwy własne, np. „Opowieść wigilijna”.

38.Pisownia nie z przymiotnikami, czasownikami i zaimkami

Nie z przymiotnikami piszemy łącznie, np. niema dziewczyna (taka, która nie mówi), czuć się nieswój (źle, nieswojo). Nie z czasownikami i zaimkami piszemy rozdzielnie, np. nie ma problemu, nie swój bagaż (cudzy). Dlatego przed zapisem trzeba ustalić część mowy.

39.Partykuła by i przyimki złożone

By piszemy łącznie z osobowymi formami czasownika (odebrałaby, zrobiłbym), a rozdzielnie m.in. z wyrazami takimi jak można, trzeba, gdzie (można by, trzeba by, gdzie by). Przyimki złożone piszemy łącznie: spod, sprzed, zza, znad, spomiędzy.

40.Końcówki -ą i -om

Końcówkę -om ma celownik liczby mnogiej rzeczowników (komu? czemu? - książkom, obietnicom). Końcówkę -ą ma m.in. narzędnik liczby pojedynczej rzeczowników rodzaju żeńskiego (z kim? z czym? - z książką, z ostrożnością).