Wobec życiowych doświadczeń - teksty i pojęcia - NOWE Słowa na start 8

1.Street art (sztuka ulicy)

Sztuka tworzona w przestrzeni publicznej, np. graffiti na murach budynków. Przykład: graffiti Banksy'ego „Dziewczyna z przekłutym uchem” (Bristol, 2014) nawiązuje do obrazu Jana Vermeera „Dziewczyna z perłą”. W 2020 r., w czasie epidemii COVID-19, ktoś nakleił na nie maseczkę ochronną, co zmieniło odbiór dzieła.

2.„Tylko nie impreza!” Idy Pierelotkin - o co spierają się bohaterki?

Trzy przyjaciółki - Gośka, Fretka i Irmina - kłócą się o pomysł Gośki, by zorganizować andrzejki, na których Irmina mogłaby poznać Andrzeja, o którym marzy. Irmina szuka pretekstu, żeby się wycofać, a Fretka, choć najpierw uważa pomysł za głupi, w końcu popiera Gośkę.

3.Gośka w „Tylko nie impreza!”

Bohaterka o postawie aktywnej. Uważa, że wszystko jest lepsze niż bierność, a kto tylko czeka na cud, nie przeżyje niczego ciekawego. Zarzuca Irminie bierność, a jej wymówki nazywa zgrabnym usprawiedliwieniem tchórzostwa.

4.Irmina w „Tylko nie impreza!”

Bohaterka o postawie biernej, zachowawczej. Boi się, że pomysł skończy się katastrofą, i woli marzenia od rzeczywistości, która w porównaniu z nimi może wypaść blado. Urażona zarzutem tchórzostwa, zapewnia, że wcale się nie boi.

5.Epika

Jeden z trzech rodzajów literackich (obok liryki i dramatu). Obejmuje utwory, w których narrator opowiada fabułę rozgrywającą się w świecie przedstawionym, a bohaterowie wypowiadają się w monologach lub dialogach. Utwór epicki może być pisany prozą (np. „W pustyni i w puszczy”) albo wierszem (np. „Pan Tadeusz”).

6.Fabuła

Historia opowiadana w utworze epickim: zdarzenia z udziałem bohaterów, powiązane ze sobą czasowo i przyczynowo.

7.Świat przedstawiony

Rzeczywistość ukazana w utworze: bohaterowie, miejsce i czas akcji oraz wydarzenia. W epice bywa opisany mniej lub bardziej drobiazgowo.

8.Narrator

Ten, kto opowiada o wydarzeniach w utworze epickim. Narrator pierwszoosobowy mówi o sobie („ja”) i uczestniczy w zdarzeniach, a narrator trzecioosobowy opowiada o innych postaciach („on”, „ona”).

9.Gatunki epickie

Najbardziej znane to m.in.: mit, legenda, baśń, przypowieść, bajka, nowela, opowiadanie i powieść.

10.„Burza” Adama Mickiewicza - o czym jest wiersz?

Przedstawia burzę na morzu i zachowanie ludzi na tonącym statku. Obrazy zdartych żagli, pękniętego steru, ryku wód i krzyków załogi tworzą nastrój grozy, katastrofy i beznadziei. Motywy obecne w wierszu: podróż, samotność, przyroda, śmierć.

11.Z jakim przeżyciem Mickiewicza wiąże się „Burza”?

Mickiewicz, skazany za działalność w tajnym stowarzyszeniu patriotycznym na przymusowy pobyt w Rosji, wyruszył z Odessy na Półwysep Krymski. „Burza” nawiązuje do prawdziwej burzy morskiej, którą przeżył w tej podróży. Wiersz należy do cyklu „Sonety krymskie” (18 utworów), napisanego pod wpływem wyprawy na Krym.

12.Podróże romantyków

Pozwalały poznawać nowe miejsca, a w kontakcie z potęgą przyrody romantycy szukali prawdy o sobie - wędrówka miała więc wymiar duchowy. Dla wielu Polaków, z powodu sytuacji politycznej kraju, podróż była też tułaczką i wygnaniem.

13.Budowa „Burzy”

Wiersz ma 14 wersów w 4 strofach: dwie pierwsze są czterowersowe, dwie ostatnie - trzywersowe. Dwie pierwsze strofy to dynamiczny opis burzy, a dwie ostatnie mają charakter refleksyjny: pokazują reakcje podróżnych, a na końcu myśli samotnego podróżnego (puentę).

14.Porównanie

Środek stylistyczny, który zestawia dwie rzeczy za pomocą wyrazów: jak, jakby, niczym, niby. W „Burzy” duch śmierci (genijusz) wkracza na okręt jak żołnierz szturmujący połamane mury - porównanie podkreśla siłę i grozę żywiołu.

15.Podróżni w trzeciej strofie „Burzy”

Reagują na zagrożenie lękiem i rozpaczą: jedni leżą bez sił, ledwo żywi, inny załamuje dłonie, ktoś żegna się w objęciach przyjaciół, inni modlą się, by odegnać śmierć.

16.Samotny podróżny w „Burzy”

Postać z ostatniej strofy: siedzi w milczeniu na uboczu (na stronie) i myśli, że szczęśliwy jest ten, kto straci siły, umie się modlić albo ma się z kim pożegnać. Jest samotny i wyobcowany - ma cechy bohatera romantycznego.

17.Puenta

Wyraziste, często zaskakujące zakończenie utworu, które zawiera jego najważniejszą myśl. W „Burzy” puentą są myśli samotnego podróżnego z ostatniej strofy.

18.Bohater romantyczny

Postać typowa dla literatury romantyzmu. Bywa m.in. indywidualistą, samotnikiem, buntownikiem skłóconym ze światem, wrażliwym artystą, wędrowcem, nieszczęśliwie zakochanym albo patriotą gotowym do poświęceń dla ojczyzny.

19.Agatha Christie

Angielska pisarka (1890-1976), autorka powieści kryminalnych. Stworzyła słynnych detektywów: Herkulesa Poirot i pannę Marple. Napisała m.in. „Morderstwo w Orient Expressie”, „Dziesięciu małych żołnierzyków” i „Śmierć na Nilu”.

20.Powieść kryminalna (detektywistyczna)

Odmiana powieści, która podejmuje temat zbrodni i ukazuje dochodzenie do wykrycia sprawcy lub zebrania dowodów winy. Wydarzenia odkrywa się stopniowo i zwykle dopiero w finale układają się w całość, a uwaga czytelnika skupia się na rozwiązaniu zagadki.

21.Dlaczego w „Próbie niewinności” wznowiono śledztwo?

Rachel Argyle, bogata kobieta, która adoptowała pięcioro dzieci z utworzonego przez siebie Domu Sierot, została zamordowana. Za zbrodnię skazano jej przybranego syna Jacka (Jacko), choć nie przyznawał się do winy; zmarł on w więzieniu na zapalenie płuc. Po procesie do rodziny zgłosił się doktor Calgary z dowodami niewinności Jacka - śledztwo wznowiono, a podejrzanymi stali się wszyscy członkowie rodziny i bliskie im osoby.

22.Hester Argyle

Przybrana córka Rachel. Prosi doktora Calgary'ego o pomoc, bo po wznowieniu śledztwa bliscy podejrzewają się nawzajem, a młody lekarz Don Craig obawia się, że to ona zabiła matkę. Przyznaje, że w gniewie czasem myślała, że chciałaby zabić chłodną i wyniosłą matkę, przy której czuła się nieudolna. Teraz żałuje, że była wobec niej niesprawiedliwa.

23.Doktor Calgary

Ujawnił prawdę o niewinności Jacka, choć nie wiedział, jak zareaguje rodzina - Hester podziwia jego odwagę. Wie, że Hester jest niewinna, i rozumie jej gniew, bo jako dziecko sam planował pozbyć się złośliwego wychowawcy, choć nigdy nic nie zrobił. Obiecuje jej pomóc.

24.Przenośnia (metafora)

Środek stylistyczny: połączenie wyrazów, w którym przynajmniej jeden ma znaczenie inne niż dosłowne. Doktor Calgary nazywa dawne życie rodziny Argyle'ów „kartonową fikcją”: rodzina żyła w fałszywym poczuciu bezpieczeństwa, a jej życie przypominało dekorację teatralną - wyglądało na prawdziwe, ale nim nie było.

25.„Nie chodzi o to, kto jest winny. Chodzi o niewinnego.” - sens słów Hester

Dopóki sprawca nie zostanie wykryty, każdy niewinny członek rodziny żyje w podejrzeniu. Dla Hester najważniejsze jest więc oczyszczenie niewinnych. Doktor Calgary uznaje te słowa za dowód, że sama Hester jest niewinna.

26.Stephen Hawking

Brytyjski fizyk teoretyk (1942-2018), autor publikacji popularnonaukowych o powstaniu i ewolucji Wszechświata oraz o czarnych dziurach. Mimo niemal całkowitego paraliżu i utraty mowy pozostał aktywny naukowo; porozumiewał się za pomocą specjalnego urządzenia.

27.„Moja krótka historia” Stephena Hawkinga

Wspomnienia (autobiografia): narrator pierwszoosobowy - sam Hawking - opowiada o życiu z chorobą, pracy naukowej i sławie. Przesłanie: akceptacja ograniczeń, optymizm i wytrwałość. Hawking radzi, by osoby niepełnosprawne skupiały się na tym, co mogą robić, i nie żałowały tego, czego robić nie mogą.

28.Jak Hawking przyjął diagnozę ALS?

Zachorował na ALS - chorobę stopniowo upośledzającą pracę mięśni - w wieku 21 lat. Uznał to za strasznie niesprawiedliwe i myślał, że jego życie się skończyło. Pięćdziesiąt lat później pisze, że może być „po cichu zadowolony z życia”.

29.Osiągnięcia Hawkinga

Naukowe: przewidywania dotyczące kwantowej emisji z czarnych dziur (Nagroda Fizyki Fundamentalnej) i wykazanie, że ogólna teoria względności załamuje się podczas Wielkiego Wybuchu i w czarnych dziurach. Osobiste: dwa małżeństwa, troje dzieci, podróże na wszystkie kontynenty oprócz Australii, lot w stanie nieważkości.

30.Dlaczego Hawking uważał niepełnosprawność za zaletę w pracy?

Nie musiał prowadzić wykładów ani zasiadać w komisjach, więc mógł w pełni poświęcić się badaniom naukowym.

31.Stereotyp

Uproszczone wyobrażenie o kimś lub o czymś, utrwalone w świadomości dużej grupy osób. Hawking uważał, że stał się tak znany m.in. dlatego, że pasował do stereotypu niepełnosprawnego geniusza.

32.Wywiad

Rozmowa ze znaną osobą - autorytetem w danej dziedzinie (np. pisarzem, politykiem, uczonym, artystą). Ma formę pytań, w większości przygotowanych wcześniej i tworzących spójną całość, oraz odpowiedzi. Zwykle dotyczy jednego tematu.

33.Zbigniew Religa

Polski kardiochirurg, który przeszczepiał serca. W wywiadzie Jana Osieckiego „Religa. Człowiek z sercem w dłoni” opowiada o swojej pracy i o tym, jak został chirurgiem.

34.Co Religa czuł, trzymając w ręku serce do przeszczepu?

Chłód - serce do przeszczepu jest schłodzone do 4-8 stopni Celsjusza i jest wtedy „po prostu kawałkiem mięsa”. Najpiękniejsza jest chwila, gdy serce w klatce piersiowej pacjenta zaczyna bić i utrzymywać krążenie - dla Religi to cud natury.

35.Jak Religa został chirurgiem?

Na początku studiów był pewien, że nie zostanie chirurgiem, bo ta praca kojarzyła mu się z nudnym rzemiosłem. Kolega z roku, Wiesiek Kilian, zabrał go na ostry dyżur do kliniki w Warszawie. Religa przez całą noc patrzył, jak chirurdzy ratują ofiary wypadków, i wtedy zakochał się w chirurgii. Przy pierwszej operacji czuł strach, że skrzywdzi pacjenta.

36.Cechy dobrego chirurga według Religi

Pewna ręka i żyłka eksperymentatora, a przede wszystkim przekonanie, że poradzi sobie ze wszystkimi problemami, także niespodziewanymi. Tylko taki lekarz walczy o życie chorego do końca i łatwo się nie poddaje.

37.Gra słów w tytule „Człowiek z sercem w dłoni”

Tytuł przekształca frazeologizm „mieć serce na dłoni”, czyli być szczerym, otwartym i życzliwym wobec ludzi. Jednocześnie mówi dosłownie o kardiochirurgu, który podczas przeszczepu trzyma w dłoni ludzkie serce.