Latarnik - lektura - NOWE Słowa na start 8

1.Henryk Sienkiewicz

Pisarz (1846-1916) z szanowanej, choć zubożałej rodziny szlacheckiej, urodzony w Woli Okrzejskiej na Podlasiu. Już na studiach w Warszawie pracował jako dziennikarz, a w latach 1876-1878 podróżował po Ameryce. Zasłynął z nowel i powieści historycznych, w 1905 r. otrzymał Literacką Nagrodę Nobla za całokształt twórczości. Zmarł w Vevey w Szwajcarii.

2.Twórczość Henryka Sienkiewicza

Listy z podróży drukowane w prasie, nowele (m.in. „Latarnik”) i przede wszystkim powieści historyczne: „Trylogia” („Ogniem i mieczem”, „Potop”, „Pan Wołodyjowski”), „Quo vadis” i „Krzyżacy”. Powieści ukazywały się w gazetach w odcinkach i były bestsellerami w Europie i w Stanach Zjednoczonych.

3.Ku pokrzepieniu serc

Cel, który Sienkiewicz stawiał swojemu pisarstwu: dodawać Polakom otuchy i wiary w czasach zaborów, gdy Polski nie było na mapie.

4.Sienkiewicz a powstanie styczniowe

Jako 17-latek chciał, jak jego starszy brat, walczyć w powstaniu styczniowym, ale był za młody, wątły i słabego zdrowia. Przez lata miał z tego powodu poczucie winy, choć swoim pisarstwem zasłużył się ojczyźnie bardziej, niż gdyby zginął w walce.

5.Geneza „Latarnika”

Nowela opiera się na prawdziwej historii, którą Sienkiewiczowi przekazał w Ameryce emigrant Julian Horain: polski latarnik Siellawa, zaczytany w powieści „Murdelio” Zygmunta Kaczkowskiego, zapomniał o obowiązkach, omal nie spowodował katastrofy na morzu i stracił pracę. Pisarz zmienił nazwisko bohatera i tytuł książki, by historia nabrała wymiaru uniwersalnego.

6.Emigracja z ziem polskich w XIX w.

W czasie zaborów wielu Polaków opuściło kraj. Emigracja polityczna (kilkadziesiąt tysięcy osób) to ucieczka przed prześladowaniami za udział w powstaniach, spiskach i działalność patriotyczną, a emigracja zarobkowa (ok. 4,7 mln osób) - wyjazdy w poszukiwaniu pracy. Emigranci służyli w wojsku, budowali koleje i mosty, bywali aptekarzami i latarnikami.

7.Czas i miejsce akcji noweli

Akcja „Latarnika” toczy się w drugiej połowie XIX w. w Aspinwall (dziś Colón w Panamie, w Ameryce Środkowej), na skalistej wysepce z latarnią morską. Wspomnienia Skawińskiego sięgają dzieciństwa i powstania listopadowego (1830-1831); ojczyzny nie widział od blisko 40 lat.

8.Skawiński

Główny bohater: Polak, siedemdziesięcioletni lub starszy były żołnierz - wyprostowany, o białych włosach, spalonej słońcem cerze i niebieskich oczach, z twarzą smutną, ale uczciwą. Zmęczony tułaczką, zostaje latarnikiem w Aspinwall, bo pragnie już tylko spokoju.

9.Izaak Falconbridge

Konsul Stanów Zjednoczonych w Panamie, który musiał w ciągu 12 godzin znaleźć nowego, bardzo sumiennego latarnika. Człowiek o dobrym sercu: wzruszony prośbą Skawińskiego, przyjmuje go, ale zapowiada, że za każde uchybienie w służbie dostanie on dymisję.

10.Narrator

W „Latarniku” narrator jest trzecioosobowy i wszechwiedzący: zna przeszłość, myśli i uczucia Skawińskiego. Nie bierze udziału w wydarzeniach, ale je komentuje i okazuje bohaterowi współczucie (np. „Biedne stare serce!”).

11.Fabuła i akcja

Akcja to główny ciąg zdarzeń, które dzieją się w utworze na bieżąco. Fabuła obejmuje wszystkie zdarzenia ułożone chronologicznie, także te z przeszłości bohatera, o których się opowiada. Dawne walki i zajęcia Skawińskiego należą do fabuły, ale nie do akcji: wyjaśniają, kim jest i dlaczego tak pragnie spokoju.

12.Przebieg akcji

Zaginięcie latarnika w Aspinwall, przyjęcie Skawińskiego na jego miejsce, spokojne życie na wieży, paczka z polskimi książkami i lektura „Pana Tadeusza”, niezapalona latarnia i utrata posady, a na końcu odjazd bohatera w dalszą tułaczkę.

13.Punkt kulminacyjny

Moment największego napięcia w utworze, po którym następuje rozwiązanie akcji. W „Latarniku” to noc, gdy Skawiński, pogrążony w lekturze „Pana Tadeusza” i we wspomnieniach, nie zapala latarni.

14.Nowela

Krótki utwór epicki pisany prozą, z jednym głównym wątkiem, niewielką liczbą bohaterów i zwartą akcją, która prowadzi do wyraźnego punktu kulminacyjnego i zaskakującego zakończenia. Takim utworem jest „Latarnik”.

15.Motywy w noweli

W „Latarniku” ważne są m.in.: tułaczka (życie jako wędrówka), samotność, tęsknota za ojczyzną, patriotyzm, siła literatury, morze i latarnia oraz nieszczęśliwy los.

16.Krzyże i wojny Skawińskiego

Skawiński walczył w powstaniu listopadowym, w wojnie karlistowskiej w Hiszpanii, w Algierze, w powstaniu węgierskim i w wojnie secesyjnej w Stanach Zjednoczonych po stronie Północy. Na dowód pokazuje krzyże, m.in. francuską Legię Honorową, a z Ameryki - dokument.

17.Za wolność naszą i waszą

Hasło polskich żołnierzy-tułaczy XIX w., którzy walczyli o wolność innych narodów, wierząc, że przybliża to także odzyskanie niepodległości przez Polskę. Tak można wyjaśnić, dlaczego Skawiński bił się w tylu wojnach.

18.Tułacz

Człowiek bez stałego miejsca zamieszkania, własnego domu i schronienia, ciągle wędrujący; dawniej także emigrant, wygnaniec. Skawiński to wieczny tułacz: bił się w czterech częściach świata, a po utracie posady znów rusza w drogę.

19.Niepowodzenia w życiu tułacza

Skawiński był m.in. kopaczem złota w Australii, poszukiwaczem diamentów w Afryce i strzelcem w Indiach Wschodnich. Jego farmę w Kalifornii zniszczyła susza, warsztat kowalski w Arkansas - pożar, oba statki, na których służył, rozbiły się, a w Hawanie okradł go wspólnik. Wydawało się, że prześladują go wszystkie cztery żywioły, a znajomi mówili, że nie ma szczęścia.

20.Charakter starego żołnierza

Skawiński jest uczciwy, pracowity i wytrwały, odważny (na Węgrzech wolał rany od proszenia o łaskę) i ofiarny: w czasie epidemii na Kubie oddał chorym całą swoją chininę - miał „serce dziecka”. Z wiekiem jego cierpliwość przeszła w rezygnację, a on sam łatwo wzruszał się do łez.

21.Syzyf

Postać z mitologii greckiej skazana na wtaczanie pod górę głazu, który zawsze spada w dół. Przypomina go Skawiński, który po każdym niepowodzeniu cierpliwie zaczynał wszystko od nowa - jak mrówka zepchnięta sto razy.

22.Nostalgia

Tęsknota za ojczyzną i za tym, co minęło. U Skawińskiego budził ją lada drobiazg: widok jaskółek i szarych ptaków podobnych do wróbli, śnieg na górach albo melodia podobna do usłyszanej kiedyś.

23.Wielkie wypadki

Co zimę Skawiński ożywiał się i przepowiadał wielkie wydarzenia - można je odczytać jako przełom polityczny, który pozwoliłby mu wrócić do wolnej ojczyzny. Zimy mijały jednak bez zmian, więc jego cierpliwość zmieniała się w rezygnację.

24.Skawiński jak okręt w porcie

Narrator porównuje Skawińskiego do okrętu, któremu burza łamała maszty i rwała liny, a który mimo to zawinął do portu. Burza to lata tułaczki i nieszczęść, a port - posada latarnika, która daje mu wreszcie spokój i poczucie bezpieczeństwa.

25.Obowiązki na latarni morskiej

Latarnia prowadzi statki przez Zatokę Moskitów pełną mielizn. Latarnik jest niemal więźniem: poza niedzielą nie opuszcza wysepki, łódź przywozi mu raz dziennie żywność i wodę, w dzień wywiesza flagi według wskazań barometru, a wieczorem zapala światło na szczycie wieży, do którego prowadzi ponad 400 schodów. To życie pustelnicze.

26.Samotność na wysepce

Na wieży Skawiński był szczęśliwy jak nigdy: czyścił soczewki, patrzył na morze, karmił mewy, a w niedzielę chodził do kościoła z krzyżami na piersi. Z czasem zobojętniał na świat: przestał bywać w mieście i czytać gazety, czuł jedność z przyrodą i spokój podobny do półśmierci.

27.Paczka z polskimi książkami

Skawiński posłał połowę miesięcznej pensji polskiemu Towarzystwu w Nowym Jorku, a ono w podzięce przysłało mu polskie książki. Przesyłka jest dla niego jak cud i głos z dawnych lat - zaczyna się jego przebudzenie.

28.Lektura „Pana Tadeusza”

Skawiński czyta głośno inwokację: przy pierwszych wersach wzruszenie odbiera mu głos, potem z płaczem rzuca się na ziemię - od blisko 40 lat nie widział kraju i od dawna nie słyszał polskiej mowy. W tym płaczu jest wielka miłość do ojczyzny. Czyta aż do zmroku, a potem zasypia.

29.Sen o rodzinnej wsi

We śnie Skawiński przenosi się do rodzinnej wsi: widzi chałupy, groblę, młyn i stawy (domu i rodziców już nie ma) i znów jest młodym ułanem na warcie przed bitwą, w spokojnej polskiej nocy i o świcie.

30.Rola przyrody

Przyroda współgra z przeżyciami bohatera: w czasie lektury panują uroczysta cisza i spokój oceanu, mewy budzą płaczącego Skawińskiego, a zmierzch kończy czytanie i przenosi go w sen. Na wyspie przyroda staje mu się bliska jak towarzysz - Skawiński czuje z nią jedność.

31.Utrata posady

Zaczytany i rozmarzony Skawiński nie zapala latarni. Budzi go strażnik Johns: na mieliźnie rozbiła się łódź, na szczęście nikt nie zginął. Bohater traci pracę i kilka dni później płynie do Nowego Jorku - jak liść porwany przez wiatr w nową tułaczkę, z książką przy piersi.

32.Potęga literatury

Polska książka budzi w Skawińskim uśpioną miłość do ojczyzny i pozwala mu duchowo wrócić do kraju, ale przez nią traci spokój, posadę i schronienie. Mimo to zabiera ją w dalszą drogę jak skarb.

33.Latarnia jako symbol

Prawdziwa latarnia wskazuje statkom drogę i chroni je przed mieliznami. W noweli symbolizuje bezpieczną przystań, port po latach tułaczki, ale też samotność i odcięcie od świata.