Pan Tadeusz - lektura - NOWE Słowa na start 8

1.Geneza „Pana Tadeusza”

Wieść o powstaniu listopadowym zastała Mickiewicza w Rzymie. Wiosną 1831 r. wyruszył do Polski, by walczyć, ale gdy w sierpniu przekroczył granicę, powstanie już upadało. Kilka miesięcy gościł u ziemian w Wielkopolsce - ich życie przypomniało mu dwory litewskie i podsunęło pomysł poematu o szlachcie. Pisał go głównie w Paryżu, od 1832 r. do lutego 1834 r.

2.Wielka Emigracja

Środowisko powstańców i zwolenników powstania listopadowego, którzy musieli opuścić kraj. Jej centrum był Paryż, a należeli do niej m.in. Mickiewicz, Słowacki i Chopin. Panował tu pesymizm, spierano się o winę za klęskę, a tęsknota sprawiała, że emigranci idealizowali ojczyznę.

3.Epilog „Pana Tadeusza”

Zakończenie utworu, w którym poeta mówi o sobie jako o emigrancie w Paryżu. Żali się na kłótnie wygnańców i ucieka myślą do „kraju lat dziecinnych” - jedynej krainy, w której Polak znajduje trochę szczęścia. Marzy, by jego księgi trafiły „pod strzechy”, czyli do prostych ludzi.

4.Tytuł i podtytuł „Pana Tadeusza”

Pełny tytuł brzmi: „Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie. Historia szlachecka z roku 1811 i 1812 we dwunastu księgach wierszem”. Zapowiada bohatera, najważniejsze wydarzenie (zajazd - zbrojny najazd szlachty na posiadłość przeciwnika), miejsce i czas akcji, środowisko szlachty oraz budowę i formę utworu.

5.Czas akcji „Pana Tadeusza”

Akcja toczy się w latach 1811 i 1812: przez kilka dni w czasie żniw 1811 r. oraz wiosną 1812 r., gdy przez Litwę idą wojska Napoleona. Wspomnienia bohaterów sięgają końca XVIII w. - czasów Konstytucji 3 maja i Kościuszki.

6.Soplicowo

Dwór Sędziego Soplicy na Litwie, główne miejsce akcji. W okolicy leżą m.in. zamek Horeszków, zaścianek Dobrzyn, karczma Jankiela i puszcza. Narrator przedstawia Soplicowo jako wzór ładu, dostatku i gościnności.

7.Główne wątki „Pana Tadeusza”

Spór Sopliców z Horeszkami o zamek, dzieje Jacka Soplicy, czyli księdza Robaka, miłość Tadeusza i Zosi oraz wątek historyczny: przygotowania do powstania na Litwie i wyprawa Napoleona w 1812 r.

8.Spór o zamek Horeszków

Sędzia Soplica i Hrabia, daleki krewny Horeszków, procesują się o ruiny zamku. Klucznik Gerwazy podsyca wrogość opowieścią o tym, jak Jacek Soplica zabił Stolnika, a po stronie Sędziego stoi Woźny Protazy. Spór kończy się pojednaniem rodów dzięki zaręczynom Tadeusza i Zosi.

9.Rodziny Sopliców i Horeszków

Horeszkowie: Stolnik, jego córka Ewa i wnuczka Zosia; dalekim krewnym rodu jest Hrabia. Soplicowie: Jacek, jego brat Sędzia i syn Jacka - Tadeusz. Jacek kochał Ewę i zabił Stolnika, a zaręczyny Tadeusza i Zosi godzą oba rody.

10.Inwokacja

Rozbudowany, uroczysty zwrot (apostrofa) do bóstwa, muzy lub zjawiska nadprzyrodzonego z prośbą o natchnienie i pomoc w tworzeniu dzieła, umieszczony na początku utworu.

11.Inwokacja „Pana Tadeusza”

Poeta zwraca się w niej do Litwy, ojczyzny porównanej do zdrowia (jej wartość docenia dopiero ten, kto ją stracił), oraz do Matki Boskiej (Panny świętej) czczonej w Częstochowie, w Ostrej Bramie w Wilnie i w Nowogródku. Matkę Boską prosi, by przeniosła jego tęskniącą duszę do litewskich pól i łąk nad Niemnem. Wierzy, że jak cudem uzdrowiła go w dzieciństwie, tak cudem przywróci wygnańców ojczyźnie.

12.Dwór szlachecki w Soplicowie

Drewniany, podmurowany dwór o pobielanych ścianach stoi na pagórku w brzozowym gaju nad strumieniem, osłonięty topolami. Dom jest niewielki, ale schludny; wielka stodoła, stogi zboża i liczne pługi świadczą o dostatku i porządku, a brama otwarta na oścież - o gościnności.

13.Środki stylistyczne w opisie przyrody i dworu

Epitety (bursztynowy świerzop, pola malowane zbożem) uwydatniają piękno i kolory nadniemeńskiej przyrody. Porównania (gryka jak śnieg biała) i uosobienia (brama ogłasza, że dom jest gościnny) ożywiają opis, a apostrofa to bezpośredni zwrot do Litwy.

14.Powrót Tadeusza do rodzinnego domu

Po latach nauki w dalekim mieście Tadeusz przyjeżdża do pustego dworu. Z radością i wzruszeniem ogląda sprzęty znane od dziecka, choć wydają mu się mniejsze i mniej piękne niż dawniej. Na ścianach wiszą portrety Kościuszki, Rejtana, Jasińskiego i Korsaka, a zegar kurantowy gra Mazurek Dąbrowskiego - znak przywiązania domowników do historii Polski.

15.Narrator

Opowiada w trzeciej osobie, ale z perspektywy tęskniącego emigranta; czasem ujawnia się jako poeta (w inwokacji, w Epilogu i na końcu, gdy mówi, że sam był gościem na uczcie). Dlatego obraz Soplicowa jest wyidealizowany: ład, dostatek, gościnność i szacunek dla tradycji.

16.Warstwy społeczne szlachty

Najwyżej stoi magnateria, czyli możni panowie (Hrabia, dawniej Stolnik Horeszko), niżej szlachta średnia, czyli ziemiaństwo (np. Sędzia Soplica), a najniżej uboga szlachta zagrodowa (Dobrzyńscy z zaścianka Dobrzyn). Szlachcicami są też słudzy panów: klucznik Gerwazy i Woźny Protazy.

17.Obyczaje szlacheckie

M.in. pierwszeństwo przy stole dla starszych i dostojniejszych, grzeczność dostosowana do każdego, polskie stroje (kontusz, pas, karabela), uczty, polowania, sejmiki, zajazdy i procesy. Tradycja daje bohaterom poczucie ładu i więź z przeszłością narodu.

18.Sędzia

Brat Jacka Soplicy i stryj Tadeusza, gospodarz Soplicowa. Gościnny, gospodarny i przywiązany do dawnych obyczajów: pilnuje porządku i szacunku dla wieku i urzędu, a młodzież poucza, że grzeczności trzeba się długo uczyć, bo każdemu należy się inna.

19.Polowanie na niedźwiedzia

Łowy w puszczy: niedźwiedź atakuje Tadeusza i Hrabiego, a ratuje ich celny strzał księdza Robaka ze strzelby Gerwazego. Po łowach Wojski gra na rogu, a myśliwi jedzą bigos. Polowanie to jeden z najważniejszych obyczajów szlacheckich.

20.Hrabia

Bogaty magnat, daleki krewny Horeszków. Dziwak o „romansowej” głowie, zapatrzony w obce mody (angielski strój, służba przebrana za dżokejów). Procesuje się z Sędzią o zamek, a namówiony przez Gerwazego prowadzi zajazd na Soplicowo. Potem wystawia własnym kosztem pułk i idzie na wojnę.

21.Gerwazy Rębajło

Klucznik, ostatni sługa Horeszków, przezywany Półkozicem, Szczerbcem i „Mopanku” (od słowa, które ciągle powtarzał). Wierny pamięci Stolnika, przysiągł zemstę Soplicom i ze swoim rapierem Scyzorykiem podburza Hrabiego i szlachtę do zajazdu. Mściwy i zawzięty, w końcu poznaje prawdę o Jacku.

22.Wady szlacheckie

Młody Jacek Soplica uosabia pychę, porywczość, pijaństwo i skłonność do bijatyk, Hrabia - zapatrzenie w obce mody i lekkomyślność, a Gerwazy - mściwość i skłonność do przemocy. Szlachta bywa też kłótliwa, pieniacka i łatwowierna, co pokazuje zajazd.

23.Komizm i ironia w obrazie szlachty

Narrator z humorem pokazuje m.in. Hrabiego-dziwaka, kokietkę Telimenę, która każe Rejentowi zamienić kontusz na francuski strój, oraz Asesora i Rejenta kłócących się o charty Kusego i Sokoła. Można odczytać, że śmiech wytyka wady, ale obraz szlachty pozostaje pełen sympatii.

24.Jacek Soplica w młodości

Szlachcic zwany Wąsalem: zawadiaka i hulaka, dumny i porywczy, a przy tym wpływowy wśród szlachty. Stolnik Horeszko gościł go, bo potrzebował jego poparcia na sejmikach, ale nie chciał oddać mu ręki córki Ewy - podano mu czarną polewkę, czyli znak odmowy.

25.Zabójstwo Stolnika Horeszki

Upokorzony Jacek ożenił się z ubogą dziewczyną (matką Tadeusza) i zaczął pić. Gdy za czasów Kościuszki Moskale szturmowali zamek Horeszków, w przypływie gniewu zastrzelił Stolnika z karabinu Moskala. Nie był w zmowie z Rosjanami, ale okrzyknięto go zdrajcą.

26.Jacek Soplica jako ksiądz Robak

Po zbrodni Jacek zostaje zakonnikiem bernardynem i kwestarzem, by odpokutować winy. Imię Robak przybrał z pokory - czuł się jak robak w prochu. Walczy za ojczyznę, przygotowuje powstanie na Litwie i dba o przyszłość Tadeusza i Zosi oraz o pojednanie rodów.

27.Emisariusz

Tajny wysłannik, który przybywa do zniewolonego kraju z wiadomościami i rozkazami, aby zbierać informacje i przygotowywać spisek lub powstanie. Takim emisariuszem jest ksiądz Robak.

28.Spowiedź Jacka Soplicy

Ranny w bitwie z Moskalami ksiądz Robak wyznaje Gerwazemu, przy Sędzim, że jest Jackiem Soplicą, i opowiada o miłości do Ewy i zabójstwie Stolnika. Gerwazy wyjawia, że umierający Stolnik przebaczył zabójcy znakiem krzyża. Jacek umiera z nadzieją na bliską wojnę o wolność.

29.Rehabilitacja Jacka Soplicy

Wiosną 1812 r. Podkomorzy ogłasza zasługi Jacka: walczył za ojczyznę u boku polskich żołnierzy, a jako wysłaniec zakładał tajne związki. Przywraca mu dobre imię, a krzyż Legii Honorowej, którym odznaczył go cesarz Napoleon, zawiesza na jego grobie.

30.Jacek Soplica - bohater dynamiczny

Bohater dynamiczny to postać, która w trakcie utworu przechodzi przemianę wewnętrzną. Jacek z pysznego hulaki i zabójcy Stolnika staje się pokornym zakonnikiem i patriotą, który poświęca życie ojczyźnie.

31.Postacie historyczne

Wiosną 1812 r. do Soplicowa przybywają z wojskiem m.in. generałowie Dąbrowski i Kniaziewicz, goście uczty zaręczynowej. Wspominany jest cesarz Napoleon, a na portretach we dworze widnieją Kościuszko, Rejtan, Jasiński i Korsak.

32.Wiosna 1812 roku

Czas wielkich nadziei: przez Litwę idą na Moskwę wojska Napoleona, a z nimi wojsko polskie. W Soplicowie staje obóz z generałem Dąbrowskim; odbywają się nabożeństwo, rehabilitacja Jacka, zaręczyny trzech par i uczta zakończona polonezem, który prowadzi Podkomorzy z Zosią.

33.Bitwa z Moskalami w Soplicowie

Po zajeździe skłócona dotąd szlachta wspólnie pokonuje rosyjskich żołnierzy. To przełom: dawni wrogowie walczą razem, ale najbardziej zaangażowani w bitwę, m.in. Tadeusz, muszą uciekać za Niemen do Księstwa Warszawskiego, a ranny ksiądz Robak umiera.

34.Koncert Jankiela

Jankiel, Żyd i karczmarz, mistrz gry na cymbałach i dobry Polak, gra na zaręczynach Zosi dzieje ojczyzny: radosny polonez Trzeciego Maja, zdradę Targowicy (fałszywy akord i pęknięta struna), rzeź Pragi, smutną pieśń żołnierzy-tułaczy i triumfalny Mazurek Dąbrowskiego.

35.Epopeja

Rozbudowany, wielowątkowy utwór epicki, który przedstawia dzieje bohaterów na tle przełomowych wydarzeń historycznych. Zaczyna się inwokacją, ma podniosły styl i kunsztowny język pełen środków stylistycznych, jest pisany wierszem o charakterystycznej wersyfikacji.

36.Epopeja narodowa

Utwór, który ze względu na poruszane problemy i wysoki poziom artystyczny jest bardzo ważny dla danego narodu. Tak nazywa się „Pana Tadeusza”.

37.Rola przyrody

Przyroda odzwierciedla uczucia bohaterów, wyznacza rytm dnia i pracy (Sędzia kończy prace w polu o zachodzie słońca) i współgra z wydarzeniami: burza z ulewą wybucha tuż po bitwie z Moskalami, a wiosna 1812 r. zapowiada wojnę i nadzieję.

38.Parafraza

Swobodna, często humorystyczna przeróbka utworu literackiego, która zachowuje rozpoznawalne cechy pierwowzoru.

39.„Parafraza” Mariana Hemara

Wiersz, który swobodnie przerabia opis koncertu Jankiela: grę wybitnego aktora Ludwika Solskiego przedstawia tak, jak Mickiewicz opisał grę Jankiela na cymbałach.

40.Problematyka i przesłanie utworu

Problematyka: tęsknota za światem dzieciństwa, idealizacja ojczyzny, obraz szlachty z jej wadami i zaletami, przemiana bohatera, perypetie miłosne. Przesłanie: wezwanie do zgody narodowej, pojednania i wspólnoty celów - jak pojednanie rodów czy uwolnienie chłopów przez Tadeusza i Zosię.