Olimpiada Języka Hiszpańskiego - Gwatemala: historia, kultura i geografia

1.Położenie Gwatemali i wody oblewające

Gwatemala (República de Guatemala) leży w Ameryce Środkowej, na północy przesmyku łączącego obie Ameryki. Graniczy z Meksykiem (na północy i zachodzie), Belize (na północnym wschodzie), Hondurasem (na wschodzie) i Salwadorem (na południowym wschodzie). Długie południowe wybrzeże oblewa Ocean Spokojny (Océano Pacífico), a krótki wschodni odcinek - Morze Karaibskie (Mar Caribe) w Zatoce Honduraskiej, z portem Puerto Barrios. Stolicą jest Ciudad de Guatemala, położona na wyżynie.

2.Ukształtowanie powierzchni Gwatemali: wulkany, wyżyny, nizina Petén

Kraj dzieli się na trzy główne krainy. Wzdłuż Oceanu Spokojnego ciągnie się wąska nizina, a nad nią łańcuch wulkanów pasma Sierra Madre - m.in. Tajumulco (4220 m, najwyższy szczyt Ameryki Środkowej) oraz czynne Fuego, Pacaya i Santiaguito. Środek kraju zajmują wyżyny (Altiplano) z pasmem Sierra de los Cuchumatanes na zachodzie, a na wschodzie wznosi się Sierra de las Minas; to najgęściej zaludniona część kraju. Północ to rozległa, wapienna nizina Petén, porośnięta lasem tropikalnym i kryjąca ruiny miast Majów. Gwatemala leży w strefie częstych trzęsień ziemi.

3.Jeziora Gwatemali (Atitlán, Izabal, Petén Itzá) i klimat

Atitlán - jezioro w kalderze wulkanicznej na wyżynach, otoczone wulkanami Atitlán, Tolimán i San Pedro; najgłębsze w Ameryce Środkowej. Izabal - największe jezioro kraju, na wschodzie; jego wody odpływają rzeką Río Dulce do Morza Karaibskiego. Petén Itzá - na północnej nizinie, z miasteczkiem Flores na wyspie. Klimat jest tropikalny, ale zależy od wysokości: gorące niziny (tierra caliente), umiarkowane wyżyny (tierra templada) i chłodne góry (tierra fría). Pora deszczowa trwa mniej więcej od maja do października.

4.Ustrój Gwatemali i podział administracyjny (departamentos)

Gwatemala to republika prezydencka; obowiązuje konstytucja z 1985 r. i podział władzy na trzy gałęzie. Władzę wykonawczą sprawuje prezydent - głowa państwa i szef rządu, wybierany w wyborach powszechnych na 4 lata bez prawa reelekcji. Ustawodawczą - jednoizbowy Kongres Republiki (Congreso de la República). Sądowniczą - niezawisłe sądy z Sądem Najwyższym (Corte Suprema de Justicia); zgodności prawa z konstytucją strzeże Trybunał Konstytucyjny (Corte de Constitucionalidad). Kraj dzieli się na 22 departamenty (departamentos), a te na gminy (municipios).

5.Symbole narodowe Gwatemali: flaga, godło (kwezal) i hymn

Flaga ma trzy pionowe pasy: błękitny, biały i błękitny. Błękit oznacza niebo i dwa oceany, między którymi leży kraj, a biel - pokój. Pośrodku flagi państwowej widnieje godło: kwezal (quetzal), ptak narodowy i symbol wolności, siedzący na zwoju z datą niepodległości 15 września 1821 r., na tle skrzyżowanych karabinów i szabel, w wieńcu laurowym. Od kwezala pochodzi też nazwa waluty - quetzal. Hymn państwowy (Himno Nacional de Guatemala) ma słowa José Joaquína Palmy i muzykę Rafaela Álvareza Ovalle.

6.Jadeit (jade): Valle del Motagua, Sierra de las Minas i znaczenie w kulturze Majów

Jadeit to twardy kamień ozdobny, najczęściej zielony. Jedyne znane w Mezoameryce złoża leżą w Gwatemali: w dolinie rzeki Motagua (Valle del Motagua) i w sąsiednim paśmie Sierra de las Minas. Dla Majów był cenniejszy od złota. Jego zieleń łączono z wodą, młodą kukurydzą, płodnością i odradzającym się życiem, a sam kamień - z władzą i świętością. Wyrabiano z niego ozdoby władców, maski pośmiertne i dary grobowe; był też przedmiotem dalekosiężnego handlu. Dziś z obróbki jadeitu słyną warsztaty w Antigua Guatemala.

7.Kawa gwatemalska: regiony uprawy i Ruta del Café

Kawa stała się głównym towarem eksportowym Gwatemali w drugiej połowie XIX w. Uprawia się głównie arabikę - wysoko, często na glebach wulkanicznych i w cieniu drzew. Najbardziej znane regiony: Antigua (dolina między wulkanami Agua, Fuego i Acatenango), Huehuetenango (wysokie, niewulkaniczne góry Cuchumatanes), Atitlán (stoki wokół jeziora) i Cobán (chłodny, bardzo deszczowy region Alta Verapaz). Ruta del Café to turystyczny szlak po plantacjach (fincas), na których poznaje się uprawę, zbiór, obróbkę i smak kawy.

8.Etapy rozwoju cywilizacji Majów: okres preklasyczny, klasyczny, postklasyczny

Okres preklasyczny (ok. 2000 p.n.e. - 250 n.e.): osiadłe rolnictwo, pierwsze wsie, a potem wielkie ośrodki z piramidami, np. El Mirador. Okres klasyczny (ok. 250-900 n.e.): rozkwit miast-państw nizin, takich jak Tikal, rządzonych przez dynastie świętych władców; stele z datami, pismo, monumentalna architektura. W IX w. miasta nizin południowych opustoszały. Okres postklasyczny (ok. 900 n.e. - XVI w.): ośrodki przenoszą się na Jukatan i na wyżyny Gwatemali, gdzie powstają państwa K’iche’ i Kaqchikel, zastane przez Hiszpanów.

9.Ośrodki miejskie Majów: El Mirador i Quiriguá

El Mirador - wielkie miasto okresu preklasycznego w dżungli północnego Petén, przy granicy z Meksykiem. Słynie z ogromnych kompleksów piramid La Danta i El Tigre oraz z sieci grobli (sacbeob) łączących miasto z sąsiednimi ośrodkami. Quiriguá - niewielkie miasto okresu klasycznego w dolinie rzeki Motagua (departament Izabal), znane z najwyższych stel Majów i rzeźbionych głazów zwanych zoomorfami. W 738 r. jego władca pokonał potężne Copán. Stanowisko jest wpisane na listę UNESCO (1981). Największym ośrodkiem nizin gwatemalskich w okresie klasycznym był Tikal.

10.Matematyka i astronomia Majów: system dwudziestkowy i zero

Majowie liczyli w systemie dwudziestkowym (o podstawie 20), pozycyjnym - wartość znaku zależała od jego miejsca w zapisie. Wystarczały trzy znaki: kropka (jeden), kreska (pięć) i muszla oznaczająca zero. Pojęcie zera znali na długo przed jego upowszechnieniem w Europie. Astronomia służyła religii i rolnictwu: kapłani śledzili ruch Słońca, Księżyca i Wenus, obliczali długość roku i przewidywali zaćmienia, a wyniki zapisywali w tablicach kodeksów. Niektóre budowle ustawiano tak, by wyznaczały przesilenia i równonoce.

11.Kalendarz i pismo Majów

Majowie używali równolegle kilku rachub czasu. Tzolk’in to kalendarz rytualny liczący 260 dni (13 liczb połączonych z 20 nazwami dni). Haab’ to kalendarz słoneczny: 18 miesięcy po 20 dni i 5 dni dodatkowych, razem 365. Oba zbiegały się co 52 lata (tzw. koło kalendarzowe). Długa Rachuba (Cuenta Larga) liczyła dni od mitycznej daty początkowej i pozwalała datować wydarzenia na stelach. Pismo Majów jest logosylabiczne: glify oznaczają całe słowa albo sylaby. Zapisywano je na kamieniu, ceramice i w kodeksach z papieru z kory.

12.Popol Vuh

Święta księga Majów K’iche’ z wyżyn Gwatemali, nazywana „Księgą Rady”. Spisano ją w języku k’iche’ alfabetem łacińskim w połowie XVI w., już po podboju. Na początku XVIII w. dominikanin Francisco Ximénez odnalazł rękopis w Chichicastenango, przepisał go i przełożył na hiszpański. Księga opowiada o stworzeniu świata, o boskich bliźniakach Hunahpú i Ixbalanqué, którzy pokonują władców podziemnego świata Xibalbá, oraz o stworzeniu ludzi z kukurydzy po nieudanych próbach z gliny i drewna. Kończy się dziejami rodu K’iche’.

13.Kukurydza i kakao w kulturze Majów

Kukurydza (maíz) była podstawą wyżywienia i rośliną świętą: według Popol Vuh bogowie stworzyli z niej ludzi, a Majowie czcili boga kukurydzy. Uprawiano ją na polu zwanym milpa razem z fasolą i dynią. Ziarno gotowano z wapnem (nikstamalizacja), mielono i robiono z niego tortille, tamales i napoje typu atol. Kakao (cacao) było dobrem luksusowym: z ziaren przyrządzano gorzki, spieniony napój pity przez elity podczas uroczystości, a same ziarna służyły jako środek płatniczy i danina.

14.Pedro de Alvarado

Hiszpański konkwistador (ok. 1485-1541), jeden z dowódców Hernána Cortésa w podboju Meksyku. W latach 1523-1524 poprowadził z Meksyku wyprawę na ziemie dzisiejszej Gwatemali. Wykorzystał rywalizację państw majańskich: pokonał K’iche’ i spalił ich stolicę Q’umarkaj (Utatlán), sprzymierzony z Kaqchikelami, którzy wkrótce sami się zbuntowali. W 1524 r. założył przy Iximché hiszpańską stolicę. Został gubernatorem Gwatemali; słynął z okrucieństwa wobec ludności tubylczej. Aztekowie nazywali go Tonatiuh („Słońce”) z powodu jasnych włosów.

15.Tecún Umán

Wódz Majów K’iche’ i bohater narodowy Gwatemali. Według tradycji dowodził wojskami K’iche’ w bitwie z oddziałami Pedra de Alvarado w lutym 1524 r. na równinach w pobliżu dzisiejszego Quetzaltenango i zginął w starciu z samym konkwistadorem. Legenda mówi, że towarzyszył mu duch opiekuńczy (nahual) w postaci kwezala, a krew wodza zabarwiła na czerwono pierś ptaka. Jego śmierć symbolizuje opór ludności tubylczej wobec podboju. Dzień Tecúna Umána obchodzi się 20 lutego.

16.Capitanía General de Guatemala i miasta kolonialne

Kapitania Generalna Gwatemali była częścią hiszpańskiego imperium, formalnie zależną od Wicekrólestwa Nowej Hiszpanii. Obejmowała ziemie od Chiapas po Kostarykę, czyli większość Ameryki Środkowej. Rządził nią kapitan generalny wraz z sądem - Audiencją. Stolicą było Santiago de los Caballeros (dziś Antigua Guatemala), a po trzęsieniach ziemi z 1773 r. - Nueva Guatemala de la Asunción. Miasta kolonialne zakładano na planie szachownicy z placem głównym (Plaza Mayor), przy którym stały katedra i siedziby władz. Kapitania istniała do ogłoszenia niepodległości w 1821 r.

17.Encomienda i redukcje (reducciones)

Encomienda - system, w którym Korona „powierzała” kolonizatorowi (encomendero) grupę Indian. Miał on ich chronić i chrystianizować, a w zamian pobierał daninę i korzystał z ich pracy; w praktyce oznaczało to wyzysk. Nowe Prawa (Leyes Nuevas) z 1542 r. miały ten system ograniczyć. Redukcje (reducciones, zwane też pueblos de indios) - przymusowe skupianie rozproszonej ludności tubylczej w nowych osadach z kościołem i placem. Ułatwiało to chrystianizację, pobór danin i kontrolę. Wiele dzisiejszych miasteczek na wyżynach ma taki rodowód.

18.Bartolomé de las Casas oraz rola Kościoła i zakonów

Bartolomé de las Casas (zm. 1566) - hiszpański dominikanin, biskup Chiapas i obrońca Indian. Krytykował encomiendę i przemoc konkwisty; jego starania przyczyniły się do wydania Nowych Praw (1542). W gwatemalskim regionie Tezulutlán dominikanie podjęli pokojową ewangelizację bez udziału wojska - stąd późniejsza nazwa Verapaz („prawdziwy pokój”). Zakony (dominikanie, franciszkanie, mercedariusze, później jezuici) prowadziły misje, zakładały kościoły, klasztory i szkoły, uczyły się języków tubylczych, a zarazem zwalczały dawne wierzenia.

19.Wojna domowa w Gwatemali (1960-1996): przyczyny

Źródłem konfliktu były głębokie nierówności: ziemia skupiona w rękach nielicznych właścicieli, bieda i dyskryminacja ludności majańskiej. W latach 1944-1954 („dziesięć lat wiosny”) rządy Juana José Arévalo i Jacoba Árbenza wprowadzały reformy, w tym reformę rolną. W 1954 r. Árbenza obalił zamach stanu wspierany przez USA, w realiach zimnej wojny; reformy cofnięto, a władzę przejęli wojskowi. Zamknięcie legalnych dróg zmian i nieudany bunt młodych oficerów 13 listopada 1960 r. dały początek partyzantce.

20.Wojna domowa w Gwatemali: strony konfliktu

Po jednej stronie stało państwo: kolejne rządy, w większości wojskowe, armia i podporządkowane jej formacje, m.in. cywilne patrole samoobrony (PAC), do których wcielano mieszkańców wsi. Po drugiej - lewicowe organizacje partyzanckie, które w 1982 r. połączyły się w Gwatemalską Jedność Narodowo-Rewolucyjną (URNG, Unidad Revolucionaria Nacional Guatemalteca). Konflikt wpisywał się w zimną wojnę: armia korzystała ze wsparcia USA, a partyzanci wzorowali się na rewolucji kubańskiej. Najcięższe walki toczyły się na wyżynach zamieszkanych przez Majów.

21.Wojna domowa: sytuacja ludności majańskiej i naruszenia praw człowieka

Najbardziej ucierpiała ludność cywilna, przede wszystkim wiejskie społeczności Majów na wyżynach, podejrzewane przez armię o wspieranie partyzantów. Na początku lat 80. wojsko prowadziło akcje niszczenia wsi określane jako „spalona ziemia” (tierra arrasada). Dochodziło do masakr, przymusowych zaginięć i wysiedleń; wielu ludzi uciekło do Meksyku. Komisja prawdy uznała później, że zdecydowaną większość ofiar stanowili Majowie, że za większość naruszeń praw człowieka odpowiadało państwo i że wobec części społeczności majańskich doszło do aktów ludobójstwa.

22.Porozumienia pokojowe z 1996 r., pojednanie i pamięć historyczna

Wojnę zakończyło Porozumienie o trwałym i stabilnym pokoju (Acuerdo de Paz Firme y Duradera), podpisane 29 grudnia 1996 r. w stolicy przez rząd i URNG po wieloletnich rozmowach z udziałem ONZ. Wcześniejsze układy dotyczyły m.in. praw człowieka oraz tożsamości i praw ludów tubylczych. Zbrodnie udokumentowały: kościelny projekt REMHI (raport „Guatemala: Nunca Más”, 1998) i powołana z udziałem ONZ Komisja Wyjaśnienia Historycznego (CEH) w raporcie „Guatemala: Memoria del Silencio” (1999). Pamięć o ofiarach podtrzymują ekshumacje i miejsca pamięci.

23.Carlos Mérida (1891-1984)

Gwatemalski malarz i grafik o korzeniach majańsko-hiszpańskich, jeden z najważniejszych artystów Ameryki Łacińskiej XX w. W młodości wyjechał do Paryża, gdzie poznał europejską awangardę, a od 1919 r. mieszkał w Meksyku i współpracował z tamtejszymi muralistami. Z czasem odszedł od malarstwa figuratywnego ku abstrakcji geometrycznej, w której łączył doświadczenia awangardy z motywami sztuki Majów i barwami ludowych tkanin. Tworzył murale i mozaiki zintegrowane z architekturą - także w Ciudad de Guatemala, na gmachach Centrum Obywatelskiego (Centro Cívico).

24.Efraín Recinos (1928-2011)

Gwatemalski architekt, inżynier, rzeźbiarz i malarz, urodzony w Quetzaltenango. Jego najważniejszym dziełem jest Centrum Kultury im. Miguela Ángela Asturiasa w Ciudad de Guatemala, znane jako Teatr Narodowy (Teatro Nacional), otwarte w 1978 r. Gmach o rzeźbiarskiej, biało-niebieskiej bryle stoi na wzgórzu dawnego fortu San José i wpisuje się w krajobraz gór i wulkanów, nawiązując zarazem do architektury Majów. Recinos tworzył też murale i płaskorzeźby na budynkach publicznych stolicy; łączył architekturę z rzeźbą i malarstwem.

25.Huipil i tkactwo Majów

Tkactwo to jedna z najstarszych sztuk Majów, uprawiana głównie przez kobiety; jego patronką była bogini Ixchel. Do dziś tka się na krośnie biodrowym (telar de cintura): jeden koniec mocuje się do słupa lub drzewa, a drugi - pasem wokół bioder tkaczki. Huipil (güipil) to tradycyjna, bogato tkana lub haftowana bluzka kobieca. Jej kolory i wzory - geometryczne, roślinne i zwierzęce - wskazują, z której miejscowości pochodzi właścicielka, i niosą znaczenia symboliczne. Strój (traje) dopełniają spódnica corte i pas faja.

26.Maski rytualne i tańce: Baile de la Conquista, Rabinal Achí

Rzeźbione w drewnie i malowane maski rytualne noszą uczestnicy tradycyjnych tańców-widowisk podczas świąt patronalnych. Baile de la Conquista (Taniec Podboju) odtwarza najazd Hiszpanów: tancerze w maskach o jasnej cerze i z jasnymi brodami grają konkwistadorów z Pedrem de Alvarado, inni - wojowników K’iche’ z Tecúnem Umánem. Rabinal Achí to dramat taneczny Majów Achi z Rabinal (Baja Verapaz), o rodowodzie przedhiszpańskim, wystawiany w styczniu. Przedstawia sąd nad pojmanym wojownikiem K’iche’. UNESCO uznało go w 2005 r. za arcydzieło dziedzictwa niematerialnego.

27.Muñecas quitapenas

„Laleczki zmartwień” - maleńkie figurki z drucika lub drewienka owiniętego kolorową nicią i skrawkami tkaniny, wyrabiane ręcznie na wyżynach Gwatemali. Zgodnie ze zwyczajem wieczorem opowiada się lalce swoje zmartwienie i wkłada ją pod poduszkę, a ona przez noc „zabiera” troskę. Zwyczaj wiąże się z popularną legendą o majańskiej księżniczce Ixmucané, która otrzymała dar rozwiązywania ludzkich problemów. Lalki sprzedaje się zwykle po kilka w woreczku lub pudełeczku; są popularną pamiątką.

28.Antigua Guatemala - dawna stolica, przeniesienie stolicy do Ciudad de Guatemala, UNESCO

Miasto założone w 1543 r. w dolinie Panchoy jako Santiago de los Caballeros de Guatemala, u stóp wulkanów Agua, Fuego i Acatenango. Przez ponad dwa wieki było stolicą Kapitanii Generalnej Gwatemali i jednym z najważniejszych miast hiszpańskiej Ameryki. Po niszczących trzęsieniach ziemi z 1773 r. władze nakazały przeniesienie stolicy do doliny Ermita, gdzie w 1776 r. powstała Nueva Guatemala de la Asunción - dzisiejsze Ciudad de Guatemala. Opuszczone miasto nazwano „La Antigua”, czyli „dawna”. Od 1979 r. jest wpisane na listę UNESCO.

29.Zabytki Antigua Guatemala

Arco de Santa Catalina to żółty łuk z XVII w. nad ulicą, którym zakonnice przechodziły niezauważone między budynkami klasztoru; symbol miasta. Katedra św. Jakuba (Catedral de Santiago) przy Parque Central jest od 1773 r. w dużej części ruiną. Żółto-białą barokową fasadę ze stiukowymi ornamentami ma kościół i klasztor La Merced. Pałac Kapitanów Generalnych (Palacio de los Capitanes Generales) to dawna siedziba władz z dwukondygnacyjną arkadą. Wyjątkowy jest klasztor Kapucynek (Las Capuchinas) z okrągłą budowlą mieszczącą cele zakonnic.

30.Tikal: Wielki Plac, Świątynia Wielkiego Jaguara, Akropole

Jedno z największych miast Majów okresu klasycznego, położone w dżungli Petén i opuszczone pod koniec tego okresu. Sercem miasta jest Wielki Plac (Gran Plaza). Stoją przy nim naprzeciw siebie Świątynia I, czyli Świątynia Wielkiego Jaguara (Templo del Gran Jaguar) - grobowiec władcy Jasaw Chan K’awiila - oraz Świątynia II (Świątynia Masek). Plac zamykają dwa Akropole: Północny, nekropolia władców, i Centralny, zespół pałacowy. Najwyższa jest Świątynia IV. Park Narodowy Tikal wpisano w 1979 r. na listę UNESCO jako dobro kulturowe i przyrodnicze.

31.Jezioro Atitlán i wioski Majów: Santiago Atitlán, San Juan La Laguna

Jezioro Atitlán leży w departamencie Sololá, w kalderze otoczonej wulkanami Atitlán, Tolimán i San Pedro. Nad brzegami rozsiane są miejscowości Majów Tz’utujil i Kaqchikel, z których wiele nosi imiona świętych; główną bazą turystów jest Panajachel. Santiago Atitlán to największe miasteczko nad jeziorem, ośrodek Majów Tz’utujil, znany z tradycyjnych strojów haftowanych w ptaki i z kultu Maximóna. San Juan La Laguna słynie ze spółdzielni tkaczek, które farbują nici naturalnymi barwnikami, oraz z malarstwa i murali miejscowych artystów.

32.Kult Maximóna i synkretyzm religijny

Synkretyzm religijny to połączenie elementów różnych religii - w Gwatemali wierzeń Majów z katolicyzmem. Widać go, gdy modlitwom do świętych towarzyszą ofiary ze świec, kwiatów i kadzidła z żywicy copal oraz obrzędy prowadzone przez majańskich przewodników duchowych. Przykładem jest Maximón (zwany też San Simón; w Santiago Atitlán - Rilaj Mam): drewniana figura w kapeluszu i chustach, której wierni przynoszą tytoń, alkohol i pieniądze, prosząc o zdrowie i powodzenie. Opiekuje się nią bractwo (cofradía), a co roku figura zmienia dom.

33.Chichicastenango: targ, kościół św. Tomasza, Majowie K’iche’

Miasteczko na wyżynach w departamencie El Quiché, zamieszkane głównie przez Majów K’iche’; pełna nazwa to Santo Tomás Chichicastenango. W czwartki i niedziele odbywa się tu jeden z największych targów Ameryki Środkowej: tkaniny, maski, ceramika, kwiaty, żywność. Na schodach kościoła św. Tomasza (Iglesia de Santo Tomás), wzniesionego na miejscu dawnej świątyni, majańscy przewodnicy duchowi palą kadzidło copal i świece - obrzędy majańskie i katolickie odbywają się tu obok siebie. To tutaj odnaleziono rękopis Popol Vuh. Święto patrona przypada 21 grudnia.

34.Semana Santa w Antigua Guatemala: procesje, andas, bractwa religijne, alfombras

Wielki Tydzień w Antigua Guatemala to jedne z najsłynniejszych obchodów w Ameryce Łacińskiej. Ulicami przechodzą wielogodzinne procesje z ciężkimi drewnianymi platformami (andas), na których stoją figury Chrystusa i Matki Bożej. Niosą je na zmianę pokutnicy w fioletowych szatach (cucuruchos), a figury maryjne - kobiety. Procesje organizują bractwa religijne (hermandades) działające przy kościołach. Na trasie mieszkańcy układają alfombras - nietrwałe dywany z barwionych trocin, kwiatów, igieł sosny i owoców, po których przechodzi procesja.

35.Barriletes gigantes: Sumpango i Santiago Sacatepéquez, Dzień Wszystkich Świętych

Gigantyczne latawce wystawiane i puszczane 1 listopada, w Dzień Wszystkich Świętych (Día de Todos los Santos), w dwóch miasteczkach Majów Kaqchikel w departamencie Sacatepéquez: Sumpango i Santiago Sacatepéquez. Okrągłe konstrukcje z bambusa i kolorowej bibuły (papel de china), powstają miesiącami w grupach mieszkańców; największe, o średnicy kilkunastu metrów, wystawia się pionowo, a latają mniejsze. Latawce mają łączyć żywych ze zmarłymi i odpędzać złe duchy od cmentarzy; ich wzory niosą dziś także przesłania społeczne. Rodziny spędzają ten dzień na cmentarzach, zdobiąc groby kwiatami.

36.Fiambre

Potrawa przygotowywana raz w roku na 1 listopada (Dzień Wszystkich Świętych) i jedzona w gronie rodziny, często także przy grobach bliskich. To obfita sałatka podawana na zimno, złożona nawet z kilkudziesięciu składników: różnych wędlin i kiełbas, mięsa, serów, jajek na twardo oraz marynowanych warzyw w octowej zalewie. Każda rodzina ma własny przepis przekazywany z pokolenia na pokolenie. Odmiany to m.in. fiambre rojo - z burakami, które barwią je na czerwono - i fiambre blanco, bez buraków.

37.Pepián, jocón i kak’ik

Pepián - mięso (często kurczak) w gęstym, ciemnym sosie z prażonych pestek dyni (pepitoria), sezamu, suszonych papryczek i pomidorów; uchodzi za danie narodowe. Jocón - kurczak w zielonym sosie z miltomate (zielonych pomidorków w łupinie), kolendry i zielonej cebulki. Kak’ik - pikantna, czerwona zupa z indyka, barwiona achiote i papryczkami, specjał Majów Q’eqchi’ z okolic Cobán. Podaje się je zwykle z ryżem oraz tortillami lub małymi tamales. Wszystkie trzy uznano za niematerialne dziedzictwo kulturowe Gwatemali.

38.Tamales guatemaltecos, atol de elote i tortille kukurydziane

Tortille kukurydziane (tortillas de maíz) - cienkie placki z masy kukurydzianej, formowane w dłoniach i pieczone na płycie comal; podaje się je do większości posiłków. Tamales guatemaltecos - porcje masy kukurydzianej z sosem (recado) i kawałkiem mięsa, zawinięte w liście i gotowane na parze; je się je zwłaszcza w soboty i na Boże Narodzenie. Odmiany to m.in. tamales colorados, negros, chuchitos i paches (z ziemniaków). Atol de elote - gęsty, słodki, gorący napój ze świeżej młodej kukurydzy, z cukrem i cynamonem.

39.Rigoberta Menchú i Pokojowa Nagroda Nobla (1992)

Rigoberta Menchú Tum (ur. 1959) - działaczka na rzecz praw ludów tubylczych, Majanka K’iche’ z departamentu El Quiché. W czasie wojny domowej straciła kilkoro członków rodziny i w 1981 r. wyjechała na wygnanie do Meksyku, skąd nagłaśniała na świecie los gwatemalskich Majów. Jej świadectwo spisała Elisabeth Burgos w książce „Me llamo Rigoberta Menchú y así me nació la conciencia” (1983). W 1992 r. otrzymała Pokojową Nagrodę Nobla za działalność na rzecz sprawiedliwości społecznej i pojednania opartego na poszanowaniu praw ludów tubylczych.

40.Literatura gwatemalska: Miguel Ángel Asturias i Eduardo Halfon

Miguel Ángel Asturias (1899-1974) - najważniejszy pisarz gwatemalski XX w., laureat literackiej Nagrody Nobla (1967), prekursor realizmu magicznego. „Leyendas de Guatemala” (1930) to jego wczesny zbiór legend pisanych poetycką prozą, inspirowanych mitami Majów i tradycją kolonialną. Eduardo Halfon (ur. 1971) - współczesny prozaik gwatemalski, autor krótkich, autobiograficznie zabarwionych utworów. „Duelo” (2017) to krótka proza o pamięci rodzinnej i żałobie; hiszpańskie słowo duelo znaczy zarówno „żałoba”, jak i „pojedynek”.