Wojewódzki Konkurs Przedmiotowy z Biologii (śląskie) - genetyka i ekologia

1.DNA i gen

DNA (kwas deoksyrybonukleinowy) przechowuje informację genetyczną; u organizmów z jądrem znajduje się głównie w jądrze komórkowym. Ma kształt podwójnej helisy - dwóch nici skręconych jak kręte schody. Każda nić to łańcuch nukleotydów, a nukleotyd składa się z cukru deoksyrybozy, reszty fosforanowej i jednej z czterech zasad: adeniny (A), tyminy (T), guaniny (G) lub cytozyny (C). Zasady obu nici łączą się w pary A-T i G-C (komplementarność). Gen to odcinek DNA z informacją o budowie białka, które wpływa na cechę organizmu.

2.Replikacja DNA

Podwojenie cząsteczki DNA przed podziałem komórki. Podwójna helisa rozplata się, a nici rozdzielają. Każda stara nić służy jako wzór (matryca), do którego dobierane są nowe nukleotydy zgodnie z komplementarnością: naprzeciw A staje T, naprzeciw G - C. Powstają dwie identyczne cząsteczki DNA, a każda ma jedną nić starą i jedną nową (replikacja semikonserwatywna). Dzięki temu obie komórki potomne otrzymują taką samą informację genetyczną.

3.Chromosomy, autosomy i chromosomy płci

Chromosom to cząsteczka DNA silnie zwinięta razem z białkami; najlepiej widać chromosomy w czasie podziału komórki. Chromosom po replikacji składa się z dwóch identycznych chromatyd połączonych w przewężeniu zwanym centromerem. Komórki ciała człowieka mają 46 chromosomów (23 pary): 22 pary autosomów, jednakowych u obu płci, i 1 parę chromosomów płci - XX u kobiety, XY u mężczyzny. Uporządkowany zestaw chromosomów danej osoby to kariotyp.

4.Komórki diploidalne i haploidalne

Komórka diploidalna ($2n$) ma dwa komplety chromosomów: jeden pochodzi od matki, drugi od ojca. Chromosomy tworzą pary podobnych chromosomów homologicznych. Diploidalne są komórki ciała człowieka ($2n = 46$). Komórka haploidalna ($n$) ma jeden komplet - po jednym chromosomie z każdej pary. U człowieka haploidalne są gamety: plemniki i komórki jajowe ($n = 23$). Podczas zapłodnienia łączą się dwie gamety haploidalne i powstaje diploidalna zygota.

5.Cykl komórkowy

Cykl komórkowy to okres od powstania komórki do jej podziału. Składa się z interfazy i podziału komórki. Interfaza trwa najdłużej: komórka rośnie i wykonuje swoje funkcje (faza G1), podwaja DNA, czyli przeprowadza replikację (faza S), i przygotowuje się do podziału (faza G2). Potem następuje podział jądra (mitoza lub mejoza) i podział cytoplazmy (cytokineza). Niektóre komórki, np. większość neuronów, po rozwoju przestają się dzielić.

6.Mitoza - przebieg i znaczenie

Profaza: chromosomy skracają się i stają widoczne, zanika otoczka jądrowa, powstaje wrzeciono podziałowe. Metafaza: chromosomy ustawiają się w płaszczyźnie równikowej komórki. Anafaza: chromatydy każdego chromosomu rozchodzą się do przeciwnych biegunów. Telofaza: odtwarzają się dwa jądra, a cytoplazma się dzieli. Powstają dwie komórki z taką samą liczbą chromosomów i tą samą informacją genetyczną co komórka macierzysta. Mitoza umożliwia wzrost, regenerację, gojenie ran i rozmnażanie bezpłciowe.

7.Mejoza - przebieg i znaczenie

Mejoza to dwa kolejne podziały, przed którymi DNA podwaja się tylko raz. W pierwszym podziale chromosomy homologiczne łączą się w pary, mogą wymieniać fragmenty (crossing-over), a potem rozchodzą się do przeciwnych biegunów - liczba chromosomów zmniejsza się o połowę. W drugim podziale rozchodzą się chromatydy. Z jednej komórki diploidalnej powstają cztery haploidalne, różniące się genetycznie. U zwierząt tak powstają gamety; mejoza utrzymuje stałą liczbę chromosomów w pokoleniach i zwiększa zmienność.

8.Allel, genotyp, fenotyp, homozygota i heterozygota

Allele to różne odmiany tego samego genu, np. allel żółtej i zielonej barwy nasion grochu; zapisuje się je literami (A, a). Komórka diploidalna ma dwa allele danego genu - po jednym od każdego z rodziców. Genotyp to zestaw alleli organizmu (AA, Aa, aa). Homozygota ma dwa jednakowe allele (AA lub aa), heterozygota - dwa różne (Aa). Fenotyp to zespół cech, które można zaobserwować lub zbadać; zależy od genotypu i od warunków środowiska.

9.Dominacja i recesywność

Allel dominujący (wielka litera, A) ujawnia się w fenotypie zarówno u homozygoty AA, jak i u heterozygoty Aa, bo zasłania działanie allelu recesywnego. Allel recesywny (mała litera, a) ujawnia się tylko u homozygoty recesywnej aa. Dlatego osoby o tym samym fenotypie mogą mieć różne genotypy. Prawa dziedziczenia odkrył Grzegorz Mendel, krzyżując groch; u grochu żółta barwa nasion dominuje nad zieloną, a gładki kształt nasion nad pomarszczonym.

10.Krzyżówka genetyczna

Krzyżówka pokazuje, jakie genotypy może mieć potomstwo. Najpierw wypisuje się gamety rodziców (każda gameta ma tylko jeden allel danego genu), potem łączy się je w tabeli (szachownicy). Skrzyżowanie dwóch heterozygot (Aa i Aa) daje genotypy AA, Aa, Aa, aa, czyli w stosunku $1:2:1$, a fenotypy w stosunku $3:1$ - średnio trzech potomków z cechą dominującą na jednego z recesywną. Skrzyżowanie heterozygoty z homozygotą recesywną (Aa i aa) daje Aa i aa w stosunku $1:1$.

11.Dziedziczenie płci u człowieka

Kobieta ma chromosomy płci XX, więc wszystkie jej komórki jajowe zawierają chromosom X. Mężczyzna ma XY, więc połowa jego plemników zawiera chromosom X, a połowa - chromosom Y. O płci dziecka decyduje plemnik, który zapłodni komórkę jajową: z chromosomem X powstaje córka (XX), a z Y - syn (XY). Dlatego przy każdej ciąży szansa urodzenia chłopca i dziewczynki jest jednakowa - po 50 procent. Chromosom Y zawiera gen kierujący rozwojem cech męskich.

12.Dziedziczenie grup krwi AB0 i czynnika Rh

Grupy krwi AB0 warunkuje jeden gen o trzech allelach: $I^A$, $I^B$ i $i$. Allele $I^A$ i $I^B$ dominują nad $i$, a między sobą są równorzędne (kodominacja), więc osoba $I^A I^B$ ma grupę AB. Grupa A: $I^A I^A$ lub $I^A i$; grupa B: $I^B I^B$ lub $I^B i$; grupa 0: $ii$. Czynnik Rh warunkuje inny gen: allel D (Rh+) dominuje nad d (Rh-). Osoba Rh- ma genotyp dd, dlatego rodzice Rh+ będący heterozygotami (Dd) mogą mieć dziecko Rh-.

13.Mutacje i czynniki mutagenne

Mutacja to trwała zmiana w materiale genetycznym. Mutacje genowe zmieniają pojedynczy gen, np. przez zamianę jednego nukleotydu; chromosomowe zmieniają budowę chromosomu lub liczbę chromosomów. Mutacje powstają samorzutnie (błędy replikacji) albo pod wpływem mutagenów: fizycznych (promieniowanie UV, rentgenowskie, promieniotwórcze), chemicznych (np. substancje z dymu tytoniowego) i biologicznych (niektóre wirusy). Mutacje w gametach przechodzą na potomstwo i są źródłem zmienności dla ewolucji.

14.Nowotwory

Nowotwór powstaje, gdy mutacje uszkodzą geny kontrolujące podziały i komórki zaczynają się dzielić w sposób niekontrolowany. Wiele nowotworów tworzy guzy, ale np. białaczka nie tworzy typowego guza. Nowotwory łagodne zwykle rosną powoli i nie wnikają w sąsiednie tkanki. Złośliwe naciekają tkanki i mogą tworzyć przerzuty w innych narządach. Ryzyko zachorowania zmniejszają: niepalenie, ochrona przed nadmiarem promieniowania UV, zdrowa dieta i ruch oraz szczepienie przeciw wirusowi HPV. Regularne badania profilaktyczne pomagają wcześnie wykryć chorobę.

15.Mukowiscydoza

Choroba genetyczna dziedziczona recesywnie: chorują homozygoty recesywne, a zdrowi rodzice chorego dziecka są nosicielami (heterozygotami). Mutacja genu sprawia, że gruczoły wydzielają gęsty, lepki śluz. Zatyka on oskrzela, co wywołuje przewlekły kaszel i nawracające zapalenia płuc, oraz przewody trzustki, co zaburza trawienie. Pot chorych jest bardzo słony. Diagnostyka: badanie przesiewowe noworodków, test potowy, badanie genetyczne. Leczenie objawowe: oczyszczanie oskrzeli, enzymy trzustkowe, antybiotyki.

16.Fenyloketonuria

Choroba genetyczna dziedziczona recesywnie. Brakuje enzymu, który przekształca aminokwas fenyloalaninę w inny aminokwas - tyrozynę. Fenyloalanina z pokarmu i jej szkodliwe pochodne gromadzą się w organizmie i uszkadzają rozwijający się mózg, co bez leczenia prowadzi do niepełnosprawności intelektualnej. Chorobę wykrywa się badaniem przesiewowym kropli krwi pobranej od każdego noworodka. Leczenie to dieta z małą ilością fenyloalaniny (mało białka, bez słodzika aspartamu), stosowana od pierwszych tygodni życia.

17.Anemia sierpowata

Choroba genetyczna dziedziczona recesywnie, wywołana mutacją genową - zamianą jednego nukleotydu w genie hemoglobiny. Przy niedoborze tlenu zmieniona hemoglobina sprawia, że czerwone krwinki przybierają kształt sierpa. Takie krwinki szybko się rozpadają, co daje niedokrwistość, i zatykają drobne naczynia, wywołując bóle i uszkodzenia narządów. Diagnostyka: oglądanie krwinek pod mikroskopem i badania genetyczne. Heterozygoty są mniej podatne na ciężką malarię, dlatego ten allel jest częsty w Afryce.

18.Choroba Huntingtona

Choroba genetyczna dziedziczona dominująco: do zachorowania wystarczy jeden zmutowany allel, więc dziecko chorego rodzica-heterozygoty ma 50 procent szans na jej odziedziczenie. Objawy pojawiają się zwykle w wieku dorosłym, często po 30. roku życia, gdy chory mógł już mieć dzieci. Stopniowo obumierają neurony w mózgu: pojawiają się mimowolne, gwałtowne ruchy (pląsawica), zaburzenia nastroju i zachowania oraz otępienie. Choroba jest nieuleczalna; rozpoznaje się ją badaniem genetycznym.

19.Zespół Downa

Zespół wywołany mutacją chromosomową - trisomią 21. pary: komórki mają trzy chromosomy 21 zamiast dwóch, łącznie 47 chromosomów. Przyczyną jest zwykle nieprawidłowe rozejście się chromosomów w mejozie podczas powstawania gamety; ryzyko rośnie z wiekiem matki. Cechy: skośne ustawienie oczu, płaski profil twarzy, obniżone napięcie mięśni, pojedyncza bruzda na dłoni, niepełnosprawność intelektualna różnego stopnia, często wady serca. Diagnostyka: badania prenatalne i badanie kariotypu.

20.Zespół Turnera i zespół Klinefeltera

Oba wynikają z nieprawidłowej liczby chromosomów płci. Zespół Turnera dotyczy kobiet z jednym chromosomem X (45 chromosomów): niski wzrost, krótka szyja z fałdami skóry, niedorozwój jajników i zwykle niepłodność; leczy się go hormonem wzrostu i hormonami płciowymi. Zespół Klinefeltera dotyczy mężczyzn z kariotypem XXY (47 chromosomów): wysoki wzrost, małe jądra, słabiej rozwinięte cechy męskie, czasem powiększone piersi, niepłodność. Oba rozpoznaje się, badając kariotyp.

21.Ewolucja - istota procesu

Ewolucja to stopniowe zmiany cech organizmów w kolejnych pokoleniach, prowadzące do powstawania nowych gatunków i do różnorodności życia. Wszystkie organizmy mają wspólne pochodzenie, a gatunki blisko spokrewnione - niedawnego wspólnego przodka. Ewolucja zachodzi w populacjach, a nie w pojedynczym osobniku. Jej głównym mechanizmem jest dobór naturalny, działający na zmienność wynikającą z mutacji i rozmnażania płciowego. Teorię doboru naturalnego przedstawił w XIX wieku Karol Darwin.

22.Skamieniałości jako dowody ewolucji

Skamieniałości to szczątki lub ślady organizmów zachowane w skałach: skamieniałe kości i muszle, odciski liści, tropy, owady zatopione w bursztynie. Im głębsza warstwa skał, tym zwykle starsze skamieniałości, co pozwala ustalić kolejność pojawiania się grup organizmów. Formy przejściowe łączą cechy dwóch grup, np. archeopteryks miał pióra i skrzydła jak ptak, ale też zęby, pazury na skrzydłach i długi kostny ogon jak gad. Żywe skamieniałości, np. latimeria i miłorząb, prawie nie zmieniły się od milionów lat.

23.Narządy homologiczne, analogiczne i szczątkowe

Narządy homologiczne mają wspólne pochodzenie i podobny plan budowy, ale mogą pełnić różne funkcje, np. kończyna przednia człowieka, skrzydło nietoperza i płetwa wieloryba - świadczą o pokrewieństwie. Narządy analogiczne pełnią podobną funkcję, ale mają różne pochodzenie, np. skrzydło ptaka i skrzydło motyla - są skutkiem przystosowania do podobnych warunków. Narządy szczątkowe straciły dawną funkcję, np. kość ogonowa człowieka. O pokrewieństwie świadczy też podobieństwo DNA.

24.Dobór naturalny

Osobniki jednego gatunku różnią się cechami, a rodzi się ich więcej, niż może przeżyć. Przeżywają i wydają najwięcej potomstwa osobniki najlepiej przystosowane do warunków środowiska, przekazując korzystne cechy następnemu pokoleniu, więc z pokolenia na pokolenie jest ich coraz więcej. Przykłady: ciemne ćmy krępaka nabrzozaka przeżywały lepiej na okopconych pniach w okręgach przemysłowych; bakterie odporne na antybiotyk przeżywają kurację i się namnażają - dlatego antybiotyki trzeba przyjmować zgodnie z zaleceniem lekarza.

25.Dobór sztuczny

Dobór sztuczny prowadzi człowiek: wybiera do rozmnażania osobniki o cechach dla siebie korzystnych. Po wielu pokoleniach powstają rasy zwierząt i odmiany roślin, np. rasy psów pochodzą od wilka, a kapusta, kalafior, brokuł i kalarepa - od dzikiej kapusty. Różnica z doborem naturalnym: o tym, kto się rozmnaża, decyduje przydatność dla człowieka, a nie przystosowanie do środowiska. Wiele ras i odmian nie przetrwałoby w naturze bez opieki człowieka.

26.Człowiek a małpy człekokształtne

Człowiek i małpy człekokształtne (szympansy, goryle, orangutany) mają wspólnego przodka - człowiek nie pochodzi od żadnej żyjącej małpy. Podobieństwa: brak ogona, chwytne dłonie z przeciwstawnym kciukiem, paznokcie, bardzo podobne DNA; najbliżej spokrewnione z człowiekiem są szympansy. Cechy typowo ludzkie: wyprostowana postawa i chodzenie na dwóch nogach, kręgosłup w kształcie litery S, wysklepiona stopa, duża mózgoczaszka, mniejsze szczęki i kły, mowa artykułowana.

27.Ekosystem, biocenoza, biotop i populacja

Ekosystem to biocenoza wraz z biotopem i zależnościami między nimi, np. jezioro, las, łąka. Biocenoza to wszystkie populacje różnych gatunków żyjące na danym obszarze: rośliny, zwierzęta, grzyby i mikroorganizmy. Biotop to nieożywione elementy środowiska: światło, temperatura, woda, gleba, powietrze. Populacja to grupa osobników jednego gatunku, żyjących w tym samym czasie na tym samym obszarze i mogących się ze sobą krzyżować.

28.Cechy populacji

Liczebność - liczba wszystkich osobników populacji. Zagęszczenie - liczba osobników na jednostkę powierzchni lub objętości, np. na hektar. Rozmieszczenie - skupiskowe (najczęstsze, np. stado), równomierne (np. drzewa w sadzie) lub losowe. Struktura wiekowa - udział osobników młodych, dojrzałych i starych; przewaga młodych oznacza populację rozwijającą się, a przewaga starych - wymierającą. Struktura płciowa - udział samic i samców. Liczebność rośnie dzięki rozrodczości i napływowi osobników, a maleje przez śmiertelność i odpływ.

29.Oddziaływania antagonistyczne

W oddziaływaniach antagonistycznych co najmniej jedna strona traci. Konkurencja to walka o te same zasoby (pokarm, światło, wodę, miejsce) między osobnikami jednego lub różnych gatunków; szkodzi obu stronom. Drapieżnictwo - drapieżnik zabija i zjada ofiarę, np. lis zająca; ogranicza liczebność ofiar i eliminuje osobniki słabe i chore. Roślinożerność - zjadanie roślin, zwykle bez ich zabijania. Pasożytnictwo - pasożyt żyje kosztem żywiciela, zwykle go nie zabijając, np. kleszcz, tasiemiec, jemioła.

30.Oddziaływania nieantagonistyczne

W oddziaływaniach nieantagonistycznych żadna strona nie traci. Mutualizm - obie strony korzystają. Gdy nie mogą bez siebie żyć, mówimy o symbiozie, np. grzyb i glon w porostach, bakterie rozkładające celulozę w przewodzie pokarmowym przeżuwaczy. W formie nieobowiązkowej (protokooperacja) partnerzy mogą żyć osobno, np. rak pustelnik i ukwiał. Komensalizm - jedna strona korzysta, a druga nic nie zyskuje ani nie traci, np. hieny zjadające resztki zdobyczy lwów.

31.Producenci, konsumenci i destruenci

Producenci to organizmy samożywne (rośliny, glony, sinice), które w fotosyntezie wytwarzają materię organiczną, wiążąc energię światła. Konsumenci to organizmy cudzożywne: konsumenci I rzędu to roślinożercy, II i wyższych rzędów - drapieżniki. Destruenci (głównie bakterie i grzyby) rozkładają martwe szczątki i odchody do prostych związków nieorganicznych, z których znów korzystają producenci. Dzięki temu materia w ekosystemie krąży, a energia przepływa w jednym kierunku i ostatecznie rozprasza się jako ciepło.

32.Łańcuchy i sieci pokarmowe, piramida ekologiczna

Łańcuch pokarmowy pokazuje, kto kogo zjada, np. trawa → zając → lis. Łańcuch spasania zaczyna się od producenta, a detrytusowy - od martwej materii, np. opadłe liście → dżdżownica → kret. Łańcuchy łączą się w sieć pokarmową, bo większość zwierząt ma wiele źródeł pokarmu. Na każdy następny poziom przechodzi tylko około 10 procent energii, a reszta jest zużywana na życie i rozprasza się jako ciepło. Dlatego łańcuchy są krótkie, a na wyższych poziomach piramidy ekologicznej jest coraz mniej energii.

33.Zakres tolerancji ekologicznej

Zakres tolerancji to przedział wartości czynnika środowiska (np. temperatury, wilgotności, zasolenia, zawartości tlenu), w którym organizm może przeżyć. W jego środku leży optimum - warunki najkorzystniejsze; przy wartościach skrajnych organizm słabnie, a poza zakresem ginie. Organizmy o szerokim zakresie tolerancji żyją w różnych środowiskach. Te o wąskim zakresie są dobrymi wskaźnikami (bioindykatorami) stanu środowiska, np. porosty - czystości powietrza, a pstrągi i larwy widelnic - czystej, dobrze natlenionej wody.

34.Efekt cieplarniany

Gazy cieplarniane (para wodna, dwutlenek węgla, metan) przepuszczają promienie słoneczne, ale zatrzymują część ciepła wypromieniowywanego przez Ziemię. Naturalny efekt cieplarniany umożliwia życie - bez niego Ziemia byłaby skuta lodem. Człowiek go nasila, spalając węgiel, ropę i gaz, wycinając lasy i hodując bydło (metan). Skutki ocieplenia klimatu: topnienie lodowców, podnoszenie się poziomu mórz, susze, gwałtowne zjawiska pogodowe, przesuwanie się zasięgów gatunków. Przeciwdziałanie: odnawialne źródła energii, oszczędzanie energii, zalesianie.

35.Dziura ozonowa

Ozon ($\ce{O3}$) to odmiana tlenu o cząsteczce z trzech atomów. Warstwa ozonowa w stratosferze pochłania większość szkodliwego promieniowania ultrafioletowego (UV) Słońca. Freony - związki chloru dawniej używane w lodówkach i aerozolach - rozkładają ozon. Największy ubytek, zwany dziurą ozonową, powstaje nad Antarktydą. Więcej promieniowania UV przy powierzchni Ziemi to więcej nowotworów skóry i zaćmy oraz uszkodzeń roślin i planktonu. Produkcję freonów ograniczono porozumieniem międzynarodowym (protokół montrealski z 1987 r.).

36.Kwaśne deszcze

Powstają, gdy tlenki siarki i azotu, uwalniane głównie przy spalaniu węgla i paliw w elektrowniach, zakładach przemysłowych i silnikach samochodów, łączą się w atmosferze z wodą i tworzą kwasy. Skutki: zakwaszenie gleb i jezior (giną ryby i płazy), uszkadzanie igieł i liści i zamieranie lasów, zwłaszcza górskich lasów świerkowych, niszczenie budowli i rzeźb z wapienia i marmuru, korozja metali. Przeciwdziałanie: odsiarczanie spalin, filtry w kominach, katalizatory w samochodach, odnawialne źródła energii.

37.Poziomy różnorodności biologicznej

Różnorodność biologiczna to bogactwo form życia na trzech poziomach. Różnorodność genetyczna - zróżnicowanie genów w obrębie gatunku, np. wiele odmian jabłoni; zwiększa szanse gatunku na przetrwanie zmian środowiska. Różnorodność gatunkowa - liczba gatunków na danym obszarze; najwyższa jest w lasach równikowych i na rafach koralowych. Różnorodność ekosystemowa - rozmaitość ekosystemów, np. lasów, łąk, torfowisk i jezior. Im większa różnorodność, tym stabilniejsze są ekosystemy.

38.Zagrożenia różnorodności biologicznej

Największym zagrożeniem jest niszczenie i dzielenie siedlisk: wycinanie lasów, osuszanie bagien i torfowisk, zabudowa terenu, regulacja rzek. Szkodzą też zanieczyszczenia, nadmierna eksploatacja (kłusownictwo, przełowienie ryb, nielegalny handel), zmiany klimatu oraz gatunki obce inwazyjne, które wypierają rodzime, np. barszcz Sosnowskiego, nawłoć kanadyjska, norka amerykańska, rak pręgowaty. Przez działalność człowieka w Polsce wyginęły m.in. tur - ostatni osobnik padł w 1627 roku - i dziki koń tarpan.

39.Formy ochrony przyrody w Polsce

Park narodowy - najwyższa forma ochrony obszarowej, chroni w całości cenny przyrodniczo teren, np. Białowieski Park Narodowy z żubrami. Rezerwat przyrody - mniejszy obszar chroniący ekosystem, gatunki lub twory przyrody. Park krajobrazowy - chroni krajobraz, dopuszcza działalność gospodarczą. Pomnik przyrody - pojedynczy obiekt, np. stare drzewo, głaz narzutowy, jaskinia. Ochrona gatunkowa bywa ścisła lub częściowa. Ochrona czynna wymaga działań człowieka (np. hodowla i reintrodukcja żubra), bierna pozostawia przyrodę samej sobie.

40.Zasoby przyrody i zrównoważony rozwój

Zasoby odnawialne odtwarzają się w krótkim czasie, jeśli korzysta się z nich rozsądnie: woda, gleba, lasy, energia Słońca i wiatru. Zasoby nieodnawialne, np. węgiel, ropa naftowa, gaz ziemny i rudy metali, kiedyś się wyczerpią. Zrównoważony rozwój to rozwój, który zaspokaja potrzeby obecnego pokolenia, nie ograniczając możliwości przyszłych pokoleń. Każdy może się do niego przyczynić: oszczędzać wodę i energię, segregować odpady, ograniczać jednorazowe opakowania, wybierać transport publiczny lub rower.