Wojewódzki Konkurs Biologiczny (wielkopolskie) - genetyka i ekologia

1.DNA - budowa i rola

DNA (kwas deoksyrybonukleinowy) przechowuje informację genetyczną. Zbudowany jest z nukleotydów; każdy zawiera cukier deoksyrybozę, resztę kwasu fosforowego(V) i jedną z czterech zasad azotowych: adeninę (A), tyminę (T), guaninę (G) lub cytozynę (C). Dwie nici skręcone w podwójną helisę łączą się zasadami komplementarnymi: A zawsze z T, a G zawsze z C. Gen to odcinek DNA zawierający informację o budowie jednego białka, a przez to o jakiejś cesze. U roślin, zwierząt i grzybów DNA znajduje się głównie w jądrze, a u bakterii - w cytoplazmie.

2.RNA i jego różnice względem DNA

RNA (kwas rybonukleinowy) jest zwykle jednoniciowy, zawiera cukier rybozę zamiast deoksyrybozy i uracyl (U) zamiast tyminy - w RNA adenina łączy się z uracylem. RNA powstaje na matrycy DNA i uczestniczy w wytwarzaniu białek: mRNA przenosi informację z jądra do rybosomów, tRNA dostarcza aminokwasy, a rRNA buduje rybosomy. DNA jest trwałym magazynem informacji, a RNA - jej roboczą kopią. Niektóre wirusy mają materiał genetyczny w postaci RNA.

3.Replikacja DNA

Replikacja to podwojenie DNA przed mitozą i przed pierwszym podziałem mejotycznym. Między podziałami mejozy DNA nie jest ponownie podwajane. Podwójna helisa rozplata się, a każda nić staje się matrycą do budowy nici komplementarnej: do A dołączane jest T, a do G - C. Powstają dwie identyczne cząsteczki DNA, każda z jedną nicią starą i jedną nową. Niepoprawione błędy replikacji mogą prowadzić do mutacji.

4.Chromosomy, autosomy i chromosomy płci

Chromosom to cząsteczka DNA nawinięta na białka. Przed podziałem komórki składa się z dwóch identycznych chromatyd połączonych centromerem. Komórki ciała człowieka mają 46 chromosomów, czyli 23 pary: 22 pary autosomów (jednakowych u obu płci) i parę chromosomów płci - XX u kobiety, XY u mężczyzny. Komórki z dwoma kompletami chromosomów są diploidalne ($2n = 46$), a z jednym kompletem - haploidalne ($n = 23$); u człowieka haploidalne są gamety: plemniki i komórki jajowe.

5.Mitoza

Mitoza to podział, po którym z jednej komórki powstają dwie komórki potomne o tej samej liczbie chromosomów i identycznej informacji genetycznej (u człowieka z komórki 2n powstają dwie komórki 2n). Przebieg: chromosomy skracają się i stają się widoczne (profaza), ustawiają się w środku komórki (metafaza), chromatydy każdego chromosomu rozchodzą się do przeciwnych biegunów (anafaza), odtwarzają się dwa jądra i dzieli się cytoplazma (telofaza). Znaczenie: wzrost organizmu, gojenie ran, odnawianie tkanek i rozmnażanie bezpłciowe.

6.Mejoza

Mejoza zachodzi w narządach rozrodczych i prowadzi do powstania gamet (u roślin - zarodników). Składa się z dwóch kolejnych podziałów: z jednej komórki diploidalnej (2n) powstają cztery komórki haploidalne (n), różniące się genetycznie. W pierwszym podziale rozchodzą się chromosomy z każdej pary, a w drugim - chromatydy. Zmienność zwiększa wymiana odcinków między chromosomami pary (crossing-over) i losowe rozchodzenie się chromosomów. Dzięki mejozie liczba chromosomów nie podwaja się w kolejnych pokoleniach: zapłodnienie łączy dwie komórki n w zygotę 2n.

7.Nowotwory

Nowotwór powstaje, gdy komórki dzielą się w sposób niekontrolowany - zwykle z powodu mutacji w genach kontrolujących podziały. Nowotwór łagodny rośnie powoli i nie daje przerzutów, a złośliwy niszczy sąsiednie tkanki i tworzy przerzuty w innych narządach. Ryzyko zwiększają składniki dymu tytoniowego, promieniowanie UV i rentgenowskie (X), niewłaściwa dieta i tryb życia (otyłość, brak ruchu, alkohol), zanieczyszczenia środowiska i zakażenie wirusem HPV. Chronią: niepalenie, ochrona przed słońcem, ruch, zdrowa dieta, szczepienie przeciw HPV i badania kontrolne.

8.Podstawowe pojęcia genetyki

Gen - odcinek DNA warunkujący cechę. Allele - odmiany tego samego genu, np. allel żółtej i zielonej barwy nasion grochu; organizm diploidalny ma dwa allele każdego genu (od matki i od ojca). Allel dominujący (A) ujawnia się zawsze, a recesywny (a) tylko wtedy, gdy występuje podwójnie. Genotyp to zestaw alleli (AA, Aa, aa), a fenotyp - cechy organizmu, zależne od genotypu i środowiska. Homozygota ma dwa jednakowe allele (AA - dominująca, aa - recesywna), a heterozygota dwa różne (Aa) i ma fenotyp warunkowany allelem dominującym.

9.Krzyżówka jednogenowa

Krzyżówka pokazuje, jakie genotypy i fenotypy może mieć potomstwo. Każdy rodzic przekazuje jeden ze swoich dwóch alleli, a możliwe połączenia gamet zapisuje się w tabeli (szachownicy Punnetta). $AA \times aa$ → całe potomstwo Aa (fenotyp dominujący). $Aa \times Aa$ → AA : Aa : aa w stosunku 1 : 2 : 1, czyli fenotypy 3 dominujące : 1 recesywny - tak wyszło Grzegorzowi Mendlowi u grochu. $Aa \times aa$ → 1 Aa : 1 aa. Krzyżówka testowa: osobnika o fenotypie dominującym krzyżuje się z homozygotą recesywną; potomstwo recesywne oznacza, że był heterozygotą.

10.Dziedziczenie płci u człowieka

Płeć człowieka zależy od chromosomów płci. Kobieta ma XX, więc każda jej komórka jajowa zawiera chromosom X. Mężczyzna ma XY, więc połowa plemników niesie chromosom X, a połowa - Y. Gdy komórkę jajową zapłodni plemnik z X, powstaje dziewczynka (XX), a gdy plemnik z Y - chłopiec (XY). Dlatego o płci dziecka decyduje plemnik, a szansa na dziewczynkę i na chłopca jest za każdym razem taka sama - po 50%. Chromosom Y jest mały i zawiera gen kierujący rozwojem cech męskich.

11.Dziedziczenie grup krwi

Grupę krwi AB0 warunkują trzy allele jednego genu: $I^A$, $I^B$ i $i$. Allele $I^A$ i $I^B$ dominują nad $i$, a występując razem, ujawniają się oba (kodominacja). Grupa A: $I^A I^A$ lub $I^A i$; grupa B: $I^B I^B$ lub $I^B i$; grupa AB: $I^A I^B$; grupa 0: $ii$. Czynnik Rh warunkuje allel D (Rh+), dominujący nad d (Rh-): osoba Rh+ ma DD lub Dd, a Rh- - dd. Dlatego rodzice z grupami A i B (heterozygoty) mogą mieć dziecko z każdą grupą, a dwoje rodziców Rh- ma zawsze dzieci Rh-.

12.Choroby sprzężone z płcią: hemofilia i daltonizm

Allele wywołujące hemofilię (zaburzone krzepnięcie krwi) i daltonizm (zaburzone rozróżnianie barwy czerwonej i zielonej) leżą na chromosomie X i są recesywne. Mężczyzna ma jeden chromosom X, więc jeden allel choroby wystarcza do jej ujawnienia. Kobieta z jednym takim allelem jest zdrową nosicielką, a z dwoma - choruje. Syn dostaje X od matki, a Y od ojca, więc ojciec nie przekazuje synowi allelu tych chorób. Każda córka chorego ojca odziedziczy jego allel choroby: będzie nosicielką, jeśli od matki otrzyma allel prawidłowy, albo chora, jeśli otrzyma allel choroby. Dlatego chorują głównie mężczyźni.

13.Mutacje i czynniki mutagenne

Mutacja to trwała zmiana materiału genetycznego. Mutacje genowe zmieniają pojedynczy gen, a chromosomowe - budowę lub liczbę chromosomów. Mutacje spontaniczne powstają samorzutnie, np. przez błędy replikacji, a wywołane - pod wpływem czynników mutagennych: promieniowania UV i rentgenowskiego (X), składników dymu tytoniowego, toksyn grzybów pleśniowych, niektórych substancji chemicznych i wirusa HPV. Mutacje bywają szkodliwe, obojętne, rzadko korzystne; dziedziczą się te, które zajdą w komórkach dających gamety. Są źródłem zmienności, na której opiera się ewolucja.

14.Choroby genetyczne: mukowiscydoza, anemia sierpowata, zespół Downa

Mukowiscydoza: dziedziczona recesywnie - choruje homozygota recesywna; organizm wytwarza gęsty, lepki śluz, który zatyka oskrzela i przewody trzustki, sprzyja infekcjom i utrudnia trawienie. Zdrowi rodzice-nosiciele mogą mieć chore dziecko. Anemia sierpowata: mutacja genu hemoglobiny - krwinki czerwone mają kształt sierpa, gorzej przenoszą tlen i zatykają naczynia. Zespół Downa: dodatkowy, trzeci chromosom 21 (47 chromosomów) - niepełnosprawność intelektualna, charakterystyczne rysy twarzy, często wady serca. Ryzyko ocenia poradnictwo genetyczne i badania prenatalne.

15.Organizmy modyfikowane genetycznie

Inżynieria genetyczna celowo zmienia DNA organizmów. Organizm modyfikowany genetycznie (GMO) ma zmieniony materiał genetyczny, a transgeniczny zawiera gen innego gatunku. Bakteria Escherichia coli to organizm modelowy: łatwo się ją hoduje, szybko się dzieli i przyjmuje obce geny. Bakterie z wprowadzonym ludzkim genem insuliny produkują insulinę dla chorych na cukrzycę. Rośliny transgeniczne bywają odporne na szkodniki lub zawierają więcej witamin (żywność funkcjonalna), a zmodyfikowane bakterie pomagają rozkładać zanieczyszczenia, np. ropę naftową. GMO wymagają badań bezpieczeństwa.

16.Klonowanie i badania DNA w kryminalistyce

Klon to organizm lub komórka o informacji genetycznej identycznej z innym organizmem. Naturalnymi klonami są bliźnięta jednojajowe i rośliny rozmnażane wegetatywnie. Pierwszym ssakiem sklonowanym z komórki dorosłego osobnika była owca Dolly: jądro komórki ciała wprowadzono do komórki jajowej pozbawionej jądra. Każdy człowiek, poza bliźniętami jednojajowymi, ma niepowtarzalny profil DNA. Dlatego mikroślady biologiczne - włosy z cebulką, krew, ślina, naskórek - pozwalają w kryminalistyce zidentyfikować sprawcę lub ofiarę, a badania DNA ustalić pokrewieństwo, np. ojcostwo.

17.Ewolucja i jej dowody

Ewolucja to stopniowe zmiany cech organizmów w kolejnych pokoleniach, prowadzące do powstawania nowych gatunków. Dowody bezpośrednie to skamieniałości (szczątki, odciski, owady w bursztynie), w tym formy przejściowe, np. archeopteryks - miał pióra i skrzydła jak ptak, a zęby, pazury na skrzydłach i długi ogon jak gad. Dowody pośrednie: podobieństwo budowy narządów, narządy szczątkowe (u człowieka np. kość guziczna), podobieństwo rozwoju zarodków kręgowców, podobieństwo DNA i białek oraz rozmieszczenie gatunków na Ziemi.

18.Narządy homologiczne i analogiczne, specjacja

Narządy homologiczne mają wspólne pochodzenie i podobny plan budowy, ale mogą pełnić różne funkcje - np. kończyna przednia człowieka, skrzydło nietoperza i płetwa wieloryba; to efekt dywergencji, czyli różnicowania się spokrewnionych grup w różnych środowiskach. Narządy analogiczne pełnią podobną funkcję, ale mają różne pochodzenie - np. skrzydło ptaka i owada; to efekt konwergencji, czyli upodabniania się niespokrewnionych organizmów w podobnych warunkach. Specjacja to powstawanie nowych gatunków, np. po rozdzieleniu populacji. Syntetyczna teoria ewolucji łączy dobór naturalny z genetyką.

19.Dobór naturalny, płciowy i sztuczny

Karol Darwin zauważył, że osobniki jednego gatunku różnią się, a rodzi się ich więcej, niż może przeżyć. Przeżywają i rozmnażają się te najlepiej przystosowane do środowiska, więc ich cechy stają się w populacji coraz częstsze - to dobór naturalny. Przykład: bakterie oporne na antybiotyk przeżywają kurację i się namnażają. Dobór płciowy utrwala cechy zwiększające szansę na partnera (ogon pawia). W doborze sztucznym człowiek wybiera do rozmnażania osobniki o pożądanych cechach - tak powstały rasy psów i odmiany roślin, np. kapusta, kalafior i brukselka z jednego dzikiego gatunku.

20.Człowiek a małpy człekokształtne

Człowiek i małpy człekokształtne (np. szympans, goryl, orangutan) mają wspólnego przodka. Podobieństwa: chwytna dłoń z przeciwstawnym kciukiem, paznokcie, brak ogona, widzenie barwne i przestrzenne, podobne grupy krwi i bardzo podobne DNA - najbliżej spokrewniony z nami jest szympans. Różnice wynikają głównie z dwunożności i rozwoju mózgu: człowiek ma kręgosłup z czterema krzywiznami (u małp łukowaty), szeroką miednicę, wysklepioną stopę z dużym palcem ustawionym jak pozostałe, kończyny dolne dłuższe od górnych, duży mózg, mniejsze szczęki i mowę artykułowaną.

21.Ekosystem i populacja

Ekosystem to biocenoza wraz z biotopem i wszystkimi zależnościami między nimi. Biocenoza (część ożywiona) to wszystkie populacje różnych gatunków żyjące na danym obszarze, a biotop (część nieożywiona) - siedlisko z jego warunkami: światłem, temperaturą, wodą, glebą i powietrzem. Populacja to grupa osobników jednego gatunku żyjących w tym samym miejscu i czasie, które mogą się ze sobą krzyżować. Warunki nieożywione wpływają na organizmy, a organizmy zmieniają środowisko, np. drzewa zacieniają runo, a dżdżownice spulchniają glebę.

22.Cechy populacji

Liczebność to liczba osobników populacji, a zagęszczenie - liczba osobników na jednostkę powierzchni lub objętości: zagęszczenie = liczebność : powierzchnia (np. 50 saren na $10~\mathrm{km^2}$ to 5 saren na $1~\mathrm{km^2}$). Rozrodczość to liczba nowych osobników w danym czasie, a śmiertelność - liczba osobników, które zginęły. Piramida wieku: przewaga młodych - populacja rozwijająca się, równowaga - stabilna, przewaga starych - zanikająca. Struktura płciowa to stosunek samic do samców. Rozmieszczenie bywa skupiskowe (stado), równomierne (terytoria) lub losowe.

23.Oddziaływania antagonistyczne

Przynajmniej jeden z gatunków na nich traci. Konkurencja to rywalizacja o te same zasoby (pokarm, miejsce, światło, wodę) - wewnątrzgatunkowa (między osobnikami jednego gatunku) lub międzygatunkowa (np. lis i myszołów polujące na nornice). Drapieżnictwo: drapieżnik zabija i zjada ofiarę; liczebności drapieżników i ofiar zmieniają się cyklicznie. Pasożytnictwo: pasożyt żyje kosztem żywiciela, zwykle go nie zabijając - zewnętrzny (kleszcz, wesz) lub wewnętrzny (tasiemiec). Roślinożerność: zwierzę zjada rośliny, a rośliny bronią się kolcami, włoskami lub trującymi substancjami.

24.Oddziaływania nieantagonistyczne

Żaden z gatunków nie traci. Mutualizm to współpraca korzystna dla obu stron. Obligatoryjny (konieczny) - partnerzy nie mogą bez siebie żyć: grzyb i glon w poroście, termity i wiciowce trawiące drewno w ich jelicie. Fakultatywny (nieobowiązkowy) - obaj korzystają, ale mogą żyć osobno: rak pustelnik nosi na muszli ukwiał, który go broni parzydełkami, a sam korzysta z resztek pokarmu raka; mrówki i mszyce. Komensalizm - jeden gatunek korzysta, a drugiemu to obojętne: podnawki przyczepiają się do rekinów i zjadają resztki ich ofiar.

25.Struktura troficzna, obieg materii i przepływ energii

Producenci (rośliny, glony, sinice) wytwarzają materię organiczną w fotosyntezie. Konsumenci I rzędu to roślinożercy, II rzędu - drapieżniki zjadające roślinożerców, III rzędu - drapieżniki zjadające innych drapieżników. Destruenci (bakterie, grzyby) rozkładają martwą materię do prostych związków mineralnych, które znów pobierają rośliny - dzięki temu materia krąży. Energia płynie tylko w jedną stronę: wchodzi jako światło, a na każdym poziomie troficznym większość zostaje zużyta na życie i rozproszona jako ciepło; dalej przechodzi tylko ok. 10%. Dlatego łańcuchy pokarmowe są krótkie.

26.Łańcuchy i sieci pokarmowe

Łańcuch pokarmowy pokazuje, kto kogo zjada; strzałka wskazuje kierunek przepływu materii i energii, od zjadanego do zjadającego. Łańcuch spasania zaczyna się od żywych roślin: trawa → zając → lis. Łańcuch detrytusowy zaczyna się od martwej materii organicznej (detrytusu), np. opadłych liści: liście → dżdżownica → kret. W ekosystemie łańcuchy łączą się w sieć pokarmową, bo większość zwierząt zjada różne pokarmy i sama bywa zjadana przez różne gatunki. Im bardziej złożona sieć, tym stabilniejszy ekosystem - brak jednego gatunku łatwiej zastąpić innym.

27.Zakres tolerancji

Zakres tolerancji to przedział natężenia czynnika środowiska (np. temperatury, wilgotności), w którym organizm może przeżyć. Najlepiej rozwija się w optimum, a poza minimum i maksimum ginie; w pobliżu granic żyje, ale słabo rośnie i się nie rozmnaża. Organizmy o szerokim zakresie tolerancji (eurybionty), np. wróbel czy szczur, żyją w wielu środowiskach. Organizmy o wąskim zakresie (stenobionty), np. pstrąg potokowy wymagający zimnej, czystej i natlenionej wody, występują tylko w określonych warunkach - dlatego dobrze nadają się na bioindykatory.

28.Bioindykatory

Bioindykatory to gatunki wskaźnikowe, których obecność, brak lub wygląd mówią o stanie środowiska; zwykle mają wąski zakres tolerancji. Porosty są wrażliwe na zanieczyszczenia powietrza, zwłaszcza tlenkiem siarki(IV): im czystsze powietrze, tym więcej gatunków, w tym krzaczkowatych (skala porostowa). O czystej, dobrze natlenionej wodzie świadczą larwy jętek, widelnic i chruścików oraz pstrąg, a o silnie zanieczyszczonej - rureczniki i larwy ochotkowatych. Rośliny wskazują rodzaj gleby: pokrzywa - glebę bogatą w azot, wrzos i borówka czarna - kwaśną i ubogą.

29.Smog

Smog to zanieczyszczone powietrze nad miastami, zwłaszcza przy bezwietrznej pogodzie. Smog typu londyńskiego powstaje zimą przy wilgotnej, chłodnej pogodzie z dymu, sadzy, pyłów i tlenku siarki(IV) - głównie ze spalania węgla i śmieci w piecach domowych. Smog fotochemiczny (typu Los Angeles) powstaje latem w słoneczne dni ze spalin samochodowych - pod wpływem światła tworzy się m.in. szkodliwy ozon przy powierzchni Ziemi. Smog podrażnia oczy i drogi oddechowe, nasila astmę i choroby serca. Pomagają: wymiana starych pieców, ograniczanie ruchu samochodów, zieleń w miastach.

30.Kwaśne opady i dziura ozonowa

Tlenki siarki i azotu ze spalania paliw (elektrownie, piece, samochody) reagują z wodą w atmosferze, tworząc kwasy, które spadają jako kwaśne opady. Zakwaszają glebę i wody, uszkadzają igły i liście drzew, niszczą zabytki i budynki. Warstwa ozonowa w stratosferze pochłania większość szkodliwego promieniowania UV. Freony, dawniej stosowane w lodówkach i aerozolach, niszczyły ozon - nad Antarktydą powstała dziura ozonowa. Więcej UV przy powierzchni Ziemi zwiększa ryzyko raka skóry i zaćmy oraz szkodzi roślinom i planktonowi. Po zakazie freonów warstwa ozonowa powoli się odbudowuje.

31.Efekt cieplarniany i zmiana klimatu

Gazy cieplarniane (para wodna, tlenek węgla(IV), metan) zatrzymują część ciepła oddawanego przez Ziemię - bez tego naturalnego efektu cieplarnianego na Ziemi byłoby bardzo zimno. Człowiek zwiększa ilość tych gazów, spalając węgiel, ropę i gaz, wycinając lasy i hodując dużo bydła (metan), co wzmacnia efekt cieplarniany i ociepla klimat. Skutki: topnienie lodowców, podnoszenie się poziomu mórz, susze, fale upałów, przesuwanie zasięgów gatunków i wymieranie wrażliwych organizmów (np. koralowców). Przeciwdziałanie: odnawialne źródła energii, oszczędzanie energii, transport publiczny, zalesianie.

32.Eutrofizacja wód

Eutrofizacja to nadmierne użyźnienie wód związkami azotu i fosforu, które spływają z pól (nawozy) oraz pochodzą ze ścieków i detergentów. Nadmiar soli mineralnych powoduje masowy rozwój glonów i sinic, czyli zakwit wody. Woda mętnieje, do głębszych warstw nie dociera światło, a obumarłe glony rozkładają bakterie, zużywając tlen. Brak tlenu powoduje śnięcie ryb i zanik wielu gatunków, a niektóre sinice wydzielają toksyny. Jezioro z czasem wypłyca się i zarasta. Zapobiegają temu oczyszczalnie ścieków, rozsądne nawożenie i pasy roślinności wokół wód, które zatrzymują spływające nawozy.

33.Zasoby przyrody i zrównoważony rozwój

Zasoby odnawialne odtwarzają się, jeśli nie są nadmiernie eksploatowane: lasy, ryby, zwierzęta łowne, woda, gleba (bardzo powoli), a energii Słońca i wiatru nie ubywa. Zasoby nieodnawialne nie odtwarzają się w czasie życia ludzi: węgiel, ropa naftowa, gaz ziemny, rudy metali. Zrównoważony rozwój to zaspokajanie potrzeb dzisiejszych ludzi bez odbierania tej szansy przyszłym pokoleniom. Państwa ONZ przyjęły 17 celów zrównoważonego rozwoju, m.in. koniec ubóstwa i głodu, czystą wodę i energię, ochronę klimatu oraz życia w wodzie i na lądzie. Każdy może oszczędzać wodę i energię.

34.Różnorodność biologiczna i jej zagrożenia

Różnorodność biologiczna ma trzy poziomy: genetyczny (różnice w genach osobników jednego gatunku, np. rasy, odmiany), gatunkowy (liczba gatunków na danym obszarze) i ekosystemowy (różnorodność ekosystemów, np. lasy, łąki, torfowiska, jeziora). Człowiek zmniejsza ją przez niszczenie siedlisk (wycinanie lasów, osuszanie mokradeł, zabudowę), zmianę klimatu, nadmierną eksploatację (przełowienie, kłusownictwo), zanieczyszczenia i wprowadzanie gatunków inwazyjnych. Ochrona różnorodności jest konieczna, bo ekosystemy dają nam tlen, czystą wodę, żywność, leki i zapylanie upraw.

35.Gatunki parasolowe: wilk i głuszec

Gatunek parasolowy potrzebuje dużego obszaru dobrze zachowanego środowiska, więc chroniąc jego siedliska, chronimy jednocześnie wiele innych gatunków. Wilk szary to drapieżnik żyjący w watahach, wymagający rozległych, mało przekształconych lasów; reguluje liczebność jeleni, saren i dzików, często eliminując osobniki chore i słabe. W Polsce jest pod ochroną. Głuszec to największy kurak leśny, żyjący w starych, rozległych borach z bogatym runem borówki czarnej; wiosną samce tokują. Jest bardzo wrażliwy na niepokojenie i zmiany lasu, w Polsce bardzo rzadki i ściśle chroniony.

36.Formy ochrony przyrody w Polsce

Park narodowy - najwyższa forma ochrony obszarowej: duży teren o wyjątkowej przyrodzie, chroniony w całości. Rezerwat przyrody - mniejszy obszar chroniący zachowane ekosystemy, rzadkie gatunki lub twory przyrody. Park krajobrazowy - obszar chroniony ze względu na przyrodę, historię i krajobraz, w którym można mieszkać i gospodarować. Obszary Natura 2000 chronią cenne siedliska i gatunki Europy. Pomnik przyrody - pojedynczy twór, np. stare drzewo, głaz narzutowy, źródło, jaskinia. Ochrona gatunkowa obejmuje wybrane rośliny, zwierzęta i grzyby; może być ścisła lub częściowa.

37.Ochrona czynna i bierna, in situ i ex situ

Ochrona bierna polega na pozostawieniu przyrody samej sobie i ograniczeniu wpływu człowieka, np. w rezerwatach ścisłych. Ochrona czynna to działania człowieka: koszenie łąk, by nie zarosły krzewami, odtwarzanie mokradeł, budowa przejść dla zwierząt, wieszanie budek lęgowych, usuwanie gatunków inwazyjnych, rozmnażanie zagrożonych zwierząt i wypuszczanie ich na wolność (reintrodukcja). Ochrona in situ odbywa się w miejscu naturalnego występowania (parki narodowe, rezerwaty), a ex situ - poza nim: w ogrodach zoologicznych i botanicznych oraz bankach nasion i genów.

38.Parki narodowe i ich symbole

Wiele parków narodowych ma w logo charakterystyczny dla siebie gatunek. Białowieski Park Narodowy - żubr: największy lądowy ssak Europy, roślinożerca żyjący w stadach w lasach; wyginął na wolności i został uratowany dzięki hodowli w ogrodach zoologicznych, a potem wypuszczony do puszczy. Tatrzański Park Narodowy - kozica: zwinny ssak kopytny wysokich gór, świetnie wspinający się po skałach, ściśle chroniony. Kampinoski Park Narodowy - łoś: największy jeleniowaty, samce mają szerokie, łopatowate poroże; żyje w podmokłych lasach, a do Puszczy Kampinoskiej został sprowadzony ponownie.

39.Gatunki obce i inwazyjne - rośliny

Gatunek obcy to gatunek przeniesiony przez człowieka poza swój naturalny zasięg. Inwazyjny to taki obcy gatunek, który szybko się rozprzestrzenia, wypiera rodzime gatunki i szkodzi przyrodzie, gospodarce lub zdrowiu. Nawłoć kanadyjska z Ameryki Północnej tworzy gęste, żółto kwitnące łany na łąkach i nieużytkach, wypierając rodzime rośliny. Barszcz Sosnowskiego z Kaukazu to roślina wysoka na kilka metrów; jej sok w połączeniu ze słońcem wywołuje ciężkie oparzenia skóry. Dąb czerwony z Ameryki Północnej ma ostro zakończone klapy liści, które wolno się rozkładają, i ogranicza rozwój runa.

40.Gatunki obce i inwazyjne - zwierzęta

Szop pracz pochodzi z Ameryki Północnej; ten wszystkożerny ssak z czarną maską na pysku i pręgowanym ogonem niszczy gniazda ptaków, zjada płazy i może przenosić pasożyty. Jenot pochodzi z Azji Wschodniej; podobny do lisa, z ciemną maską, zjada jaja i pisklęta ptaków gniazdujących na ziemi oraz płazy, może przenosić wściekliznę i groźne pasożyty. Żółw czerwonolicy z Ameryki Północnej, z czerwoną plamą za okiem, trafia do przyrody wypuszczany z domowych akwariów i konkuruje z rodzimym żółwiem błotnym. Zwierząt obcych nie wolno wypuszczać do przyrody.