Przedmiotowy Konkurs Biologiczny (mazowieckie) - ekologia i ewolucja

1.Ekosystem

Organizmy żyjące na danym obszarze oraz nieożywione środowisko, połączone wzajemnymi zależnościami. Ekosystem składa się z biocenozy i biotopu.

2.Biotop

Nieożywiona część ekosystemu. Obejmuje między innymi wodę, glebę, powietrze oraz warunki, takie jak temperatura i dostęp do światła.

3.Biocenoza

Wszystkie populacje różnych gatunków żyjące na danym obszarze i powiązane ze sobą zależnościami. Należą do niej między innymi rośliny, zwierzęta, grzyby i bakterie.

4.Siedlisko

Miejsce życia organizmu lub gatunku, opisane przez panujące tam warunki środowiska. Siedlisko mówi przede wszystkim, gdzie organizm żyje.

5.Nisza ekologiczna

Wymagania organizmu wobec środowiska oraz jego rola w ekosystemie. Obejmuje między innymi wykorzystywany pokarm, porę aktywności i zależności z innymi organizmami.

6.Zakres tolerancji ekologicznej

Przedział wartości danego czynnika środowiska, w którym organizm może żyć. Każdy czynnik, na przykład temperatura lub wilgotność, ma osobny zakres tolerancji.

7.Optimum ekologiczne

Wartość lub przedział wartości czynnika środowiska, przy których organizm funkcjonuje najlepiej. W pobliżu granic tolerancji jego wzrost i rozmnażanie są zwykle ograniczone.

8.Bioindykator, czyli organizm wskaźnikowy

Organizm, którego obecność, brak lub stan pomaga ocenić warunki środowiska. Dobry wskaźnik ma znaną wrażliwość na badany czynnik. Porosty wykorzystuje się do oceny zanieczyszczenia powietrza, ale ich gatunki różnią się wrażliwością.

9.Producent

Organizm wytwarzający związki organiczne z prostych substancji nieorganicznych. W większości ekosystemów producenci, na przykład rośliny i glony, wykorzystują do tego energię światła podczas fotosyntezy.

10.Konsument

Organizm, który pobiera gotowe związki organiczne, zjadając inne organizmy lub ich części. Konsumentami są między innymi zwierzęta roślinożerne i mięsożerne.

11.Roślinożerność

Zależność, w której zwierzę zjada roślinę lub jej części. Roślinożerca jest konsumentem pierwszego rzędu, gdy odżywia się producentem.

12.Drapieżnictwo

Zależność, w której drapieżnik chwyta, zabija i zjada ofiarę. Drapieżniki mogą ograniczać liczebność populacji swoich ofiar.

13.Destruent

Organizm rozkładający martwą materię organiczną do prostych substancji nieorganicznych. Destruentami są liczne bakterie i grzyby. Dzięki nim składniki mineralne mogą ponownie zostać wykorzystane przez producentów.

14.Łańcuch pokarmowy

Szereg organizmów, w którym każdy kolejny zjada poprzedni lub jego części. Strzałka prowadzi od organizmu zjadanego do zjadającego, pokazując kierunek przekazywania pokarmu i energii.

15.Sieć pokarmowa, czyli sieć troficzna

Układ połączonych łańcuchów pokarmowych w ekosystemie. Jeden organizm może mieć kilka źródeł pokarmu i być zjadany przez różnych konsumentów.

16.Przepływ energii przez ekosystem

Energia przechodzi od producentów do konsumentów i organizmów rozkładających szczątki. Część energii na każdym etapie zostaje rozproszona jako ciepło. Energia nie krąży w ekosystemie tak jak materia.

17.Obieg materii

Wielokrotne przechodzenie pierwiastków między nieożywionym środowiskiem a organizmami. Producenci pobierają je ze środowiska, konsumenci otrzymują z pokarmem, a rozkład i procesy życiowe umożliwiają ich powrót do środowiska.

18.Fotosynteza w obiegu węgla

Podczas fotosyntezy producenci pobierają tlenek węgla(IV) ze środowiska i wykorzystują zawarty w nim węgiel do budowy związków organicznych. Węgiel staje się w ten sposób częścią organizmów.

19.Oddychanie tlenowe w obiegu węgla

Podczas oddychania tlenowego organizmy uwalniają energię ze związków organicznych. Powstający tlenek węgla(IV) wraca do środowiska. Oddychają także rośliny, a nie tylko zwierzęta.

20.Spalanie paliw kopalnych a obieg węgla

Spalanie węgla, ropy naftowej i gazu ziemnego uwalnia do atmosfery węgiel długo przechowywany pod ziemią, głównie w postaci tlenku węgla(IV). Wzrost jego ilości nasila efekt cieplarniany.

21.Azot w organizmach i atmosferze

Azot jest składnikiem między innymi białek i DNA. Atmosfera zawiera dużo azotu, ale większość organizmów nie może korzystać bezpośrednio z jego gazowej postaci.

22.Bakterie wiążące azot

Niektóre bakterie przekształcają azot atmosferyczny w związki dostępne dla organizmów. Część z nich żyje w brodawkach korzeniowych roślin bobowatych i dostarcza im związków azotu, otrzymując związki organiczne.

23.Obieg azotu między glebą a organizmami

Rośliny pobierają związki azotu głównie z gleby, a zwierzęta otrzymują azot z pokarmem. Rozkład szczątków i odchodów zwraca związki azotu do środowiska. Bakterie uczestniczą w dalszych przemianach, także w powrocie azotu do atmosfery.

24.Nadmiar nawozów a środowisko wodne

Związki azotu i fosforu spływające z pól mogą powodować nadmierny rozwój glonów. Rozkład obumarłych organizmów zużywa tlen, co może prowadzić do jego niedoboru i śmierci zwierząt wodnych.

25.Różnorodność biologiczna

Zróżnicowanie życia na poziomie genetycznym, gatunkowym i ekosystemowym. Obejmuje różnice między osobnikami jednego gatunku, bogactwo gatunków oraz rozmaitość ekosystemów.

26.Zagrożenia różnorodności biologicznej

Do głównych zagrożeń należą niszczenie i dzielenie siedlisk, zanieczyszczenia, nadmierne pozyskiwanie organizmów, inwazyjne gatunki obce i zmiana klimatu. Mogą one zmniejszać liczebność populacji i prowadzić do zaniku gatunków.

27.Park narodowy

Forma ochrony obejmująca obszar o szczególnych wartościach przyrodniczych, naukowych, społecznych, kulturowych i edukacyjnych. Chroni całą przyrodę oraz walory krajobrazowe na swoim terenie.

28.Rezerwat przyrody

Obszar chroniący zachowane w naturalnym lub mało zmienionym stanie ekosystemy, siedliska, gatunki albo elementy przyrody nieożywionej. Tworzy się go ze względu na szczególne wartości przyrodnicze lub inne ważne walory.

29.Ochrona gatunkowa

Ochrona określonych gatunków organizmów, obejmująca odpowiednie zakazy, na przykład zabijania, chwytania lub zrywania. Może obejmować również ich siedliska i miejsca rozrodu.

30.Pomnik przyrody

Pojedynczy obiekt przyrody żywej lub nieożywionej albo ich skupisko, chronione ze względu na szczególną wartość. Może nim być okazałe drzewo, grupa drzew lub głaz narzutowy.

31.Zrównoważony rozwój

Rozwój uwzględniający potrzeby ludzi i ochronę środowiska, tak aby przyszłe pokolenia również mogły korzystać z zasobów przyrody. Wymaga między innymi oszczędzania wody, energii i surowców.

32.Zmiana klimatu a przyroda

Współczesne ocieplenie klimatu jest powodowane głównie wzrostem ilości gazów cieplarnianych wskutek działalności człowieka. Zmienia warunki życia, zasięgi występowania gatunków i terminy zjawisk, takich jak kwitnienie.

33.Ewolucja biologiczna

Zmiany dziedzicznych cech populacji zachodzące w kolejnych pokoleniach. W długim czasie mogą prowadzić do dużych różnic między organizmami. Ewoluuje populacja, a nie pojedynczy osobnik w ciągu życia.

34.Dowody ewolucji

Źródła wiedzy o zmianach organizmów w czasie. Należą do nich skamieniałości oraz podobieństwa budowy i informacji genetycznej różnych organizmów.

35.Dziedziczna zmienność

Różnice między osobnikami wynikające z ich informacji genetycznej, które mogą być przekazywane potomstwu. Stanowią materiał, na którym działa dobór naturalny.

36.Dobór naturalny

Proces, w którym osobniki z dziedzicznymi cechami korzystnymi w danych warunkach mają większą szansę przeżyć i pozostawić potomstwo. Dzięki temu takie cechy mogą stawać się częstsze w kolejnych pokoleniach.

37.Przystosowanie

Cecha budowy, działania organizmu lub zachowania, która zwiększa szanse przeżycia i rozmnażania w określonym środowisku. Jej korzystność zależy od warunków, a nie od tego, czy organizm wydaje się silniejszy.

38.Dobór sztuczny

Wybieranie przez człowieka osobników o pożądanych dziedzicznych cechach do rozmnażania. W kolejnych pokoleniach wybrane cechy mogą stawać się częstsze lub wyraźniejsze.

39.Wspólne pochodzenie organizmów

Różne grupy organizmów mogą pochodzić od wspólnych przodków. Człowiek i współczesne małpy człekokształtne mają wspólnych przodków; człowiek nie pochodzi od żadnego współczesnego gatunku małp.

40.Dobór naturalny a oporność bakterii

Antybiotyk może eliminować bakterie wrażliwe, a bakterie oporne mogą przeżyć i się rozmnażać. W efekcie wzrasta udział bakterii opornych. Antybiotyki należy stosować wyłącznie zgodnie z zaleceniami lekarza.