Przedmiotowy Konkurs Biologiczny (mazowieckie) - bezkręgowce i kręgowce

1.Bezkręgowce i kręgowce

Bezkręgowce to zwierzęta bez kręgosłupa. Kręgowce mają wewnętrzny szkielet z kręgosłupem i czaszką. Do kręgowców należą ryby, płazy, gady, ptaki i ssaki.

2.Podstawowe tkanki zwierzęce

Tkanka nabłonkowa osłania ciało i wyścieła narządy. Tkanka łączna łączy, podpiera i transportuje substancje; należą do niej m.in. kość i krew. Tkanka mięśniowa kurczy się i umożliwia ruch. Tkanka nerwowa odbiera i przekazuje informacje.

3.Płazińce

Zwierzęta o wydłużonym ciele spłaszczonym grzbietobrzusznie. Należą do nich gatunki wolno żyjące oraz pasożyty. Pasożytnicze płazińce mają przystosowania ułatwiające życie w organizmie żywiciela.

4.Przystosowania tasiemca do pasożytnictwa

Tasiemiec ma narządy czepne, które utrzymują go w jelicie żywiciela. Pobiera gotowe substancje pokarmowe całą powierzchnią ciała, więc nie ma układu pokarmowego. Wytwarza bardzo wiele jaj, co zwiększa szansę zarażenia kolejnego żywiciela.

5.Żywiciel pośredni i ostateczny

Żywiciel to organizm, w którym lub na którym żyje pasożyt. W żywicielu pośrednim rozwijają się zwykle postacie larwalne pasożyta. W żywicielu ostatecznym pasożyt osiąga dojrzałość płciową i rozmnaża się płciowo.

6.Cykl rozwojowy tasiemca uzbrojonego

Dorosły tasiemiec żyje w jelicie człowieka. Jaja wydostają się z kałem i mogą zostać połknięte przez świnię. Larwy osiedlają się w jej mięśniach jako wągry. Po zjedzeniu surowego lub niedogotowanego mięsa z żywymi wągrami w jelicie człowieka może rozwinąć się dorosły tasiemiec.

7.Nicienie i cykl rozwojowy glisty ludzkiej

Nicienie mają wydłużone, nieczłonowane ciało, zwykle obłe w przekroju. Dorosła glista żyje w jelicie człowieka. Jej jaja trafiają z kałem do środowiska i tam dojrzewają. Po połknięciu dojrzałych jaj larwy wędrują z jelita przez organizm do płuc, a następnie wracają do jelita, gdzie dojrzewają.

8.Owsik i zapobieganie zarażeniom pasożytami

Owsik jest nicieniem żyjącym w jelicie człowieka. Samica składa jaja w okolicy odbytu, co wywołuje świąd. Jaja mogą trafić przez ręce do ust. Mycie rąk, krótkie paznokcie oraz pranie bielizny ograniczają zarażenia. Mycie warzyw i owoców oraz właściwa obróbka mięsa chronią przed innymi pasożytami.

9.Pierścienice

Zwierzęta, których ciało jest podzielone na powtarzające się odcinki, czyli segmenty. Mają mięśnie umożliwiające ruch. Do pierścienic należą m.in. dżdżownice i pijawki.

10.Dżdżownica - przystosowania i znaczenie

Dżdżownica ma wydłużone ciało ułatwiające poruszanie się w glebie. Oddycha przez wilgotną skórę, a w ruchu pomagają jej mięśnie i szczecinki. Drąży korytarze, miesza glebę i uczestniczy w rozkładzie szczątków organicznych.

11.Stawonogi i linienie

Stawonogi mają odnóża zbudowane z członów połączonych stawami oraz zewnętrzny szkielet zawierający chitynę. Sztywny oskórek chroni ciało, ale ogranicza wzrost. Dlatego stawonogi okresowo go zrzucają - jest to linienie.

12.Skorupiaki

Grupa stawonogów, której większość przedstawicieli żyje w wodzie. Mają dwie pary czułków. U wielu ciało dzieli się na głowotułów i odwłok. Wodne skorupiaki oddychają zwykle skrzelami.

13.Owady

Stawonogi o ciele podzielonym na głowę, tułów i odwłok. Dorosłe owady mają trzy pary odnóży na tułowiu oraz jedną parę czułków. Wiele ma skrzydła. Oddychają za pomocą tchawek, które doprowadzają powietrze do wnętrza ciała.

14.Pajęczaki

Stawonogi, które mają cztery pary odnóży krocznych i nie mają czułków. U pająków ciało składa się z głowotułowia i odwłoka. Do pajęczaków należą także skorpiony i kleszcze. Pająki nie są owadami.

15.Mięczaki - budowa

Mięczaki mają miękkie ciało, zwykle złożone z głowy, nogi i worka trzewiowego. Płaszcz okrywa worek trzewiowy i u wielu gatunków wytwarza muszlę. Noga służy najczęściej do poruszania się.

16.Ślimaki, małże i głowonogi

Ślimaki poruszają się zwykle na szerokiej nodze. Małże mają muszlę z dwóch części i nie mają wyodrębnionej głowy; wiele filtruje pokarm z wody. U głowonogów noga jest przekształcona w ramiona i lejek, który pomaga w ruchu.

17.Szkielet kręgowców

Kręgowce mają szkielet wewnętrzny. Czaszka chroni mózg, a kręgosłup podpiera ciało i osłania rdzeń kręgowy. Szkielet stanowi także miejsce przyczepu mięśni i wspólnie z nimi umożliwia ruch.

18.Ryby - przystosowania do życia w wodzie

Ryby mają płetwy pomagające w ruchu, utrzymywaniu równowagi i zmianie kierunku. U wielu opływowe ciało zmniejsza opór wody. Skóra jest zwykle pokryta łuskami i śluzem. Linia boczna pozwala wykrywać ruchy i drgania wody.

19.Skrzela ryb

Skrzela są narządami wymiany gazowej. Mają dużą powierzchnię i liczne naczynia krwionośne. Gdy przepływa przez nie woda, tlen rozpuszczony w wodzie przenika do krwi, a dwutlenek węgla jest oddawany do wody.

20.Rozmnażanie ryb

U wielu ryb występuje zapłodnienie zewnętrzne: samica składa jaja, czyli ikrę, a samiec uwalnia do wody plemniki. Okres rozmnażania ryb nazywa się tarłem. Nie wszystkie ryby rozmnażają się w ten sposób.

21.Płazy - przystosowania i skóra

Płazy są związane z wodą i wilgotnymi środowiskami. Mają cienką, wilgotną skórę z gruczołami śluzowymi. Przez skórę zachodzi wymiana gazowa. Łatwo tracą wodę, dlatego są narażone na wysychanie.

22.Oddychanie płazów

Kijanki żab oddychają skrzelami. Dorosłe żaby oddychają płucami i przez skórę. Udział poszczególnych sposobów oddychania zależy od gatunku oraz warunków środowiska.

23.Rozwój żaby i przeobrażenie

Żaby składają w wodzie jaja otoczone galaretowatymi osłonkami, czyli skrzek. Z jaj wykluwają się kijanki. Podczas przeobrażenia rozwijają się kończyny i płuca, a ogon zanika. Larwa zmienia się w postać podobną do dorosłej żaby.

24.Zmiennocieplność

Temperatura ciała zwierzęcia zmiennocieplnego zależy w dużym stopniu od temperatury otoczenia. Ryby, płazy i gady są zmiennocieplne. Mogą regulować temperaturę zachowaniem, np. przenosząc się w cieplejsze lub chłodniejsze miejsce.

25.Gady - przystosowania do życia na lądzie

Gady mają suchą skórę pokrytą zrogowaciałymi łuskami lub tarczkami, co ogranicza utratę wody. Oddychają płucami. Zapłodnienie wewnętrzne i błony płodowe pozwalają im rozmnażać się bez konieczności składania jaj w wodzie.

26.Rozmnażanie gadów

U gadów występuje zapłodnienie wewnętrzne. Wiele gatunków składa na lądzie jaja z osłonkami ograniczającymi utratę wody. Zarodek rozwija się z udziałem błon płodowych. U części gadów młode rodzą się żywe.

27.Błony płodowe

Błony płodowe występują u gadów, ptaków i ssaków. Owodnia otacza zarodek płynem i chroni go. Kosmówka uczestniczy w wymianie substancji. U zarodka ptaka omocznia gromadzi zbędne produkty przemiany materii i pomaga w wymianie gazowej, a pęcherzyk żółtkowy umożliwia korzystanie z pokarmu w żółtku.

28.Ptaki - cechy charakterystyczne

Ptaki mają ciało pokryte piórami, przednie kończyny przekształcone w skrzydła i dziób. Są stałocieplne i oddychają płucami. Wszystkie współczesne ptaki są jajorodne, ale nie wszystkie potrafią latać.

29.Przystosowania ptaków do lotu

Lot ułatwiają skrzydła, opływowy kształt ciała, silne mięśnie poruszające skrzydłami i lekki szkielet. U wielu ptaków część kości zawiera przestrzenie powietrzne. Worki powietrzne wspomagają wentylację płuc, zapewniając sprawną wymianę gazową.

30.Rodzaje piór i ich funkcje

Pióra puchowe ograniczają utratę ciepła. Pióra pokrywowe osłaniają ciało i nadają mu opływowy kształt. Lotki tworzą powierzchnię skrzydeł potrzebną do lotu, a sterówki w ogonie pomagają kierować lotem.

31.Budowa jaja ptaka

Skorupka chroni jajo, a jej pory umożliwiają wymianę gazową. Białko dostarcza głównie wody i chroni przed wstrząsami. Żółtko jest zapasem składników pokarmowych. Skrętki utrzymują żółtko we właściwym położeniu. Komora powietrzna znajduje się przy tępym końcu jaja.

32.Rozwój zarodka ptaka

Zarodek rozwija się z tarczki zarodkowej zapłodnionego jaja. Korzysta z zapasów pokarmu, a błony płodowe zapewniają mu odpowiednie warunki. Rozwój wymaga właściwej temperatury, którą wiele ptaków zapewnia przez wysiadywanie. Z niezapłodnionego jaja nie rozwinie się pisklę.

33.Ssaki - cechy charakterystyczne

Ssaki mają włosy oraz gruczoły mleczne. Samice karmią młode mlekiem. Ssaki oddychają płucami i są stałocieplne. Włosy mogą być gęste lub silnie zredukowane, zależnie od gatunku.

34.Włosy i skóra ssaków

Włosy chronią skórę i ograniczają utratę ciepła. Włosy czuciowe pomagają odbierać informacje z otoczenia. W skórze ssaków występują różne gruczoły, w tym mleczne; ich rodzaje i rozmieszczenie zależą od gatunku.

35.Zęby ssaków a sposób odżywiania

U wielu ssaków występują siekacze, kły, zęby przedtrzonowe i trzonowe. Ich kształt wiąże się z pokarmem. Roślinożercy mają zęby przystosowane do rozcierania roślin, a mięsożercy często silne kły i ostre zęby służące do cięcia mięsa.

36.Rozmnażanie ssaków i łożysko

U ssaków występuje zapłodnienie wewnętrzne. Większość ssaków jest żyworodna. U ssaków łożyskowych zarodek rozwija się w macicy, a łożysko umożliwia wymianę tlenu, składników pokarmowych i zbędnych produktów między organizmem matki a rozwijającym się młodym. Nieliczne ssaki składają jaja.

37.Stałocieplność

Ptaki i ssaki utrzymują względnie stałą temperaturę ciała mimo zmian temperatury otoczenia. Pomagają im w tym wytwarzanie ciepła w organizmie oraz izolacja przez pióra, włosy lub tłuszcz. Wymaga to dostarczania energii z pokarmu.

38.Ochrona gatunkowa zwierząt

Ochrona gatunkowa obejmuje wskazane prawem gatunki i służy zachowaniu ich populacji. Co do zasady nie wolno ich umyślnie zabijać, chwytać ani niszczyć miejsc rozrodu. Dokładne zakazy i wyjątki określają przepisy. Ochrona dotyczy także części bezkręgowców.

39.Przykłady zwierząt chronionych w Polsce

Do zwierząt objętych ochroną gatunkową w Polsce należą m.in. niepylak apollo, pachnica dębowa, żółw błotny, bocian biały i żubr. Chronione są również wszystkie występujące w Polsce gatunki nietoperzy. Rozpoznawanie tych zwierząt pomaga unikać ich niepokojenia i niszczenia siedlisk.

40.Zagrożenia dla zwierząt i ochrona siedlisk

Zwierzętom zagrażają m.in. niszczenie siedlisk, osuszanie mokradeł, zanieczyszczenia i ruch samochodowy. Ochrona miejsc rozrodu, starych drzew, zbiorników wodnych i korytarzy migracyjnych pomaga zachować populacje. Sam zakaz zabijania nie wystarcza, jeśli zwierzę traci miejsce do życia.